Ứng Phó Với Stress Của Học Sinh Trung Học Phổ Thông Có Kiểu Nhân Cách Khác Nhau

Bài viết cung cấp các phương pháp hiệu quả giúp học sinh trung học phổ thông ứng phó với stress, nâng cao sức khỏe tâm lý và học tập.

• Tác giả: Lê Thị Phương Nga
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đức Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lí học
• Đề tài: Ứng Phó Với Stress Của Học Sinh Trung Học Phổ Thông Có Kiểu Nhân Cách Khác Nhau
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 1.4. Giả thuyết khoa học
• 1.5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• 1.7. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.8. Đóng góp mới của luận án
• 1.9. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ỨNG PHÓ VỚI STRESS CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÓ KIỂU NHÂN CÁCH KHÁC NHAU
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu về ứng phó với stress
• 1.3. Tổng quan nghiên cứu về kiểu nhân cách
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu về mối liên hệ giữa kiểu nhân cách và cách ứng phó với stress
• 1.5. Lý luận về ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau
• 1.5.1. Ứng phó với stress
• 1.5.2. Học sinh trung học phổ thông
• 1.5.3. Kiểu nhân cách
• 1.5.4. Ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau
• 1.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Các giai đoạn nghiên cứu. Địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 2.3. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 2.3.2. Phương pháp chuyên gia
• 2.3.3. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 2.3.4. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 2.3.5. Phương pháp quan sát
• 2.3.6. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
• 2.3.7. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN VỀ ỨNG PHÓ VỚI STRESS CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÓ KIỂU NHÂN CÁCH KHÁC NHAU
• 3.1. Thực trạng về kiểu nhân cách của học sinh trung học phổ thông
• 3.1.1. Kiểu nhân cách của học sinh trung học phổ thông nói chung
• 3.1.2. Sự khác biệt về kiểu nhân cách của học sinh trung học phổ thông
• 3.2. Thực trạng về cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông
• 3.2.1. Đánh giá chung về cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông
• 3.2.2. Sự khác biệt về cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông
• 3.2.3. Thực trạng cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau
• 3.2.4. Thực trạng chung về cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau
• 3.2.5. Thực trạng về mối quan hệ giữa kiểu nhân cách và cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông
• 3.2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau
• 3.2.7. Mối quan hệ giữa cách ứng phó với stress và một số yếu tố liên quan
• 3.2.8. Các yếu tố ảnh hưởng đến cách ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau
• 3.3. Nghiên cứu trường hợp điển hình
• 3.3.1. Trường hợp thứ nhất: N.
• 3.3.2. Trường hợp thứ hai: L.
• 3.4. Các biện pháp góp phần nâng cao khả năng ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Stress Học Đường và Ứng Phó ở THPT

Xã hội phát triển kéo theo nhiều áp lực lên học sinh THPT, đặc biệt là stress học đường. Các em phải đối mặt với áp lực học tập, thi cử, định hướng nghề nghiệp, và các mối quan hệ xã hội. Stress không chỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần và thể chất. Nghiên cứu của Lazarus và Folkman (1984) nhấn mạnh rằng ứng phó là nỗ lực thay đổi nhận thức và hành vi để giải quyết các yêu cầu cụ thể. Do đó, việc trang bị kỹ năng ứng phó stress phù hợp là vô cùng quan trọng để giúp học sinh vượt qua giai đoạn này một cách hiệu quả.

1.1. Thực trạng stress và áp lực học tập ở học sinh THPT

Học sinh THPT phải đối mặt với nhiều áp lực, bao gồm kỳ thi tốt nghiệp, áp lực từ gia đình và bạn bè. Sự kỳ vọng quá lớn của cha mẹ và mâu thuẫn trong các mối quan hệ có thể gây ra căng thẳng học sinh THPT. Theo nghiên cứu, nhiều học sinh thiếu kiến thức và kỹ năng giải tỏa stress hiệu quả, dẫn đến các vấn đề tâm lý nghiêm trọng.

1.2. Tầm quan trọng của ứng phó stress tích cực cho học sinh

Cách ứng phó stress có vai trò quan trọng trong việc giải quyết vấn đề và có thêm kinh nghiệm. Ứng phó chủ động và tích cực giúp học sinh giảm thiểu tác động tiêu cực của stress đến sức khỏe và học tập. Ngược lại, ứng phó tiêu cực có thể làm trầm trọng thêm vấn đề và gây ra các hành vi không mong muốn.

II. Thách Thức Ảnh Hưởng Của Stress Đến Tâm Lý Học Sinh THPT

Stress ảnh hưởng tiêu cực đến nhiều khía cạnh của cuộc sống học sinh THPT. Các nghiên cứu chỉ ra rằng ứng phó thiếu thích ứng có liên quan đến kết quả học tập giảm sút, trầm cảm, lo âu, rối loạn ăn uống và sử dụng chất kích thích. Việc không nhận diện và quản lý stress kịp thời có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe tinh thần học sinh và thể chất. Do đó, cần có sự can thiệp và hỗ trợ kịp thời để giúp các em vượt qua giai đoạn khó khăn này.

2.1. Các vấn đề tâm lý thường gặp do stress ở THPT

Stress có thể gây ra nhiều vấn đề tâm lý như trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ và rối loạn ăn uống. Các em có thể cảm thấy mệt mỏi, mất hứng thú với các hoạt động yêu thích và khó tập trung vào học tập. Trong một số trường hợp nghiêm trọng, khủng hoảng tâm lý có thể dẫn đến ý nghĩ tự tử.

2.2. Ảnh hưởng của stress đến kết quả học tập và sức khỏe

Stress ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng học tập và ghi nhớ của học sinh. Các em có thể gặp khó khăn trong việc tiếp thu kiến thức, làm bài tập và chuẩn bị cho các kỳ thi. Ngoài ra, stress còn làm suy giảm hệ miễn dịch, tăng nguy cơ mắc các bệnh về tim mạch và tiêu hóa.

2.3. Thiếu hụt kỹ năng ứng phó stress và hậu quả

Nhiều học sinh THPT thiếu kiến thức và kỹ năng ứng phó stress hiệu quả. Các em có thể sử dụng các biện pháp tiêu cực như trốn tránh, đổ lỗi cho người khác hoặc tự cô lập bản thân. Điều này không chỉ không giải quyết được vấn đề mà còn làm tăng thêm áp lực học tập và căng thẳng.

III. Phương Pháp Ứng Phó Stress Hiệu Quả Theo Kiểu Nhân Cách

Cách ứng phó stress hiệu quả phụ thuộc vào kiểu nhân cách của mỗi học sinh. Nghiên cứu cho thấy những người có tính cách hướng nội có thể tìm thấy sự bình yên trong các hoạt động cá nhân, trong khi người hướng ngoại có thể cần sự hỗ trợ từ bạn bè và gia đình. Việc hiểu rõ nhân cách học sinh và áp dụng các phương pháp giảm stress phù hợp sẽ giúp các em quản lý stress một cách hiệu quả và duy trì sức khỏe tinh thần tốt.

3.1. Tự nhận thức về kiểu nhân cách và cách ứng phó phù hợp

Học sinh cần hiểu rõ bản thân, bao gồm tính cách, điểm mạnh và điểm yếu. Các bài trắc nghiệm nhân cách như MBTI, Enneagram hoặc Big Five có thể giúp các em khám phá bản thân và tìm ra các phương pháp ứng phó stress phù hợp với kiểu nhân cách của mình.

3.2. Kỹ năng tự điều chỉnh cảm xúc và hành vi khi bị stress

Học sinh cần học cách tự điều chỉnh cảm xúc và hành vi khi đối mặt với stress. Các kỹ thuật như thiền định, yoga, kỹ thuật thở và thư giãn có thể giúp các em giảm căng thẳng và lo âu. Ngoài ra, việc lập kế hoạch, quản lý thời gian và ưu tiên công việc cũng giúp giảm áp lực học tập.

3.3. Tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình bạn bè và chuyên gia

Học sinh không nên ngại chia sẻ cảm xúc và tìm kiếm sự giúp đỡ từ gia đình, bạn bè và chuyên gia tâm lý. Sự hỗ trợ tâm lý học sinh từ những người xung quanh có thể giúp các em giải tỏa stress và tìm ra các giải pháp cho vấn đề của mình. Trong trường hợp cần thiết, liệu pháp tâm lý và tư vấn tâm lý có thể mang lại hiệu quả cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Xây Dựng Môi Trường Học Tập Hỗ Trợ

Vai trò của nhà trường và gia đình là vô cùng quan trọng trong việc tạo ra một môi trường học tập hỗ trợ và giảm thiểu stress cho học sinh. Các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ, và các chương trình hỗ trợ tâm lý có thể giúp các em giải tỏa căng thẳng và phát triển các kỹ năng ứng phó. Sự quan tâm, lắng nghe và thấu hiểu từ giáo viên và phụ huynh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh vượt qua giai đoạn khó khăn này.

4.1. Vai trò của gia đình trong việc giảm stress cho học sinh

Gia đình cần tạo ra một môi trường yêu thương, tin tưởng và hỗ trợ để học sinh cảm thấy an toàn và được chấp nhận. Cha mẹ nên lắng nghe, chia sẻ và động viên con cái, thay vì tạo áp lực quá lớn về thành tích học tập. Việc khuyến khích con cái tham gia các hoạt động thể thao, nghệ thuật và xã hội cũng giúp giảm stress và phát triển toàn diện.

4.2. Xây dựng môi trường học tập tích cực và hỗ trợ tại trường

Nhà trường cần tạo ra một môi trường học tập thân thiện, cởi mở và tôn trọng sự khác biệt. Giáo viên nên quan tâm đến tâm lý học đường của học sinh, tạo điều kiện cho các em bày tỏ ý kiến và cảm xúc. Các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ và các chương trình tư vấn tâm lý cũng giúp học sinh giải tỏa stress và phát triển các kỹ năng ứng phó.

4.3. Các chương trình can thiệp và hỗ trợ tâm lý tại trường học

Nhà trường nên triển khai các chương trình can thiệp và hỗ trợ tâm lý cho học sinh, đặc biệt là những em có dấu hiệu trầm cảm, lo âu hoặc khủng hoảng tâm lý. Các chương trình này có thể bao gồm tư vấn cá nhân, tư vấn nhóm, liệu pháp nghệ thuật và các hoạt động giáo dục tâm lý.

V. Nghiên Cứu Điển Hình Ứng Phó Stress Của Học Sinh THPT

Nghiên cứu của Lê Thị Phương Nga (2021) về "Ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau" đã chỉ ra rằng kiểu nhân cách có ảnh hưởng đến cách ứng phó stress. Học sinh có tính cách nhạy cảm thường có xu hướng sử dụng các biện pháp ứng phó tiêu cực hơn so với những người có tính cách mạnh mẽ. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của chỗ dựa xã hội và tinh thần lạc quan trong việc giúp học sinh quản lý stress hiệu quả.

5.1. Phân tích trường hợp học sinh có kiểu nhân cách nhạy cảm

Học sinh có tính cách nhạy cảm thường dễ bị stress hơn và có xu hướng sử dụng các biện pháp ứng phó tiêu cực như đổ lỗi cho bản thân, mơ tưởng và cô lập bản thân. Các em cần được hỗ trợ tâm lý đặc biệt để phát triển các kỹ năng ứng phó tích cực và xây dựng sự tự tin.

5.2. Phân tích trường hợp học sinh có kiểu nhân cách hướng ngoại

Học sinh có tính cách hướng ngoại thường có xu hướng tìm kiếm sự hỗ trợ xã hội khi bị stress. Các em thích chia sẻ cảm xúc với bạn bè và gia đình, tham gia các hoạt động xã hội và tìm kiếm lời khuyên từ những người xung quanh. Việc duy trì các mối quan hệ tốt đẹp là một yếu tố quan trọng giúp các em quản lý stress hiệu quả.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Ứng Phó Stress Ở Học Sinh THPT

Việc ứng phó stress hiệu quả là một kỹ năng quan trọng giúp học sinh THPT vượt qua những thách thức trong học tập và cuộc sống. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội để tạo ra một môi trường hỗ trợ và trang bị cho các em những kỹ năng ứng phó cần thiết. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về stress và ứng phó ở học sinh THPT để đưa ra các giải pháp phù hợp và hiệu quả hơn.

6.1. Tổng kết các biện pháp ứng phó stress hiệu quả cho THPT

Các biện pháp ứng phó stress hiệu quả cho học sinh THPT bao gồm tự nhận thức, tự điều chỉnh, tìm kiếm sự hỗ trợ, xây dựng môi trường học tập tích cực và tham gia các chương trình can thiệp tâm lý. Việc áp dụng các biện pháp này cần phù hợp với kiểu nhân cách và hoàn cảnh cụ thể của mỗi học sinh.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về stress và ứng phó ở THPT

Các nghiên cứu tiếp theo về stress và ứng phó ở học sinh THPT cần tập trung vào việc xác định các yếu tố nguy cơ và yếu tố bảo vệ, đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp và phát triển các công cụ đo lường stress và ứng phó phù hợp với văn hóa Việt Nam. Ngoài ra, cần có thêm các nghiên cứu về ảnh hưởng của mạng xã hội và thời gian biểu sinh hoạt đến stress của học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Lê Thị Phương Nga, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Đức Sơn và TS. Giáp Bình Nga tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2021). Luận án thuộc chuyên ngành Tâm lí học (mã số: 9.01), nghiên cứu theo hướng tiếp cận kết hợp giữa định lượng và định tính.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh xã hội phát triển và thay đổi liên tục, con người phải đối mặt với nhiều khó khăn, làm gia tăng các rối loạn tâm thể như lo âu, trầm cảm và stress. Đối với lứa tuổi học sinh trung học phổ thông (THPT), các em phải chịu nhiều áp lực lớn từ hoạt động học tập, chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp THPT, định hướng nghề nghiệp vào đại học, cùng với các mối quan hệ xã hội phức tạp như xung đột bạn bè, tình bạn khác giới, tình yêu tuổi học trò và kỳ vọng từ gia đình. Khi gặp phải stress, việc học sinh sử dụng chiến lược ứng phó tích cực hay tiêu cực sẽ quyết định mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tâm thần và kết quả học tập.

Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu về stress trước đây chủ yếu tập trung vào đối tượng cán bộ, công nhân viên chức hoặc sinh viên đại học. Những nghiên cứu trên đối tượng học sinh THPT còn ít và phần lớn chỉ dừng lại ở việc khảo sát mức độ, biểu hiện, nguyên nhân gây stress mà chưa đi sâu vào các cách thức ứng phó, cũng như chưa xác định rõ mối quan hệ giữa cách ứng phó với các biến số nhân cách. Luận án được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là từ kết quả nghiên cứu lý luận và thực trạng về ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau, đề xuất một số biện pháp nhằm giúp học sinh THPT nâng cao khả năng kiểm soát và ứng phó với stress phù hợp với kiểu nhân cách của bản thân.

Luận án xác định 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Xây dựng cơ sở lý luận về ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau (tổng quan vấn đề nghiên cứu, xác lập khái niệm công cụ, biểu hiện, các cách ứng phó và các yếu tố ảnh hưởng).
2. Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau, cùng những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng ứng phó.
3. Đề xuất một số biện pháp góp phần nâng cao khả năng ứng phó với stress của học sinh THPT theo từng kiểu nhân cách.

Giả thuyết khoa học

Luận án xây dựng 03 giả thuyết khoa học:

1. Khi đối mặt với các vấn đề gây stress, học sinh THPT sử dụng nhiều cách ứng phó khác nhau, bao gồm cả cách ứng phó hiệu quả và kém hiệu quả (cấu trúc lại nhận thức, đổ lỗi bản thân, mơ tưởng, tìm kiếm hỗ trợ xã hội, giải quyết vấn đề, lảng tránh vấn đề, cô lập bản thân, bộc lộ cảm xúc).
2. Học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau thì cách thức ứng phó với stress cũng có sự khác biệt; trong đó học sinh có kiểu nhân cách nhạy cảm có khuynh hướng sử dụng các cách ứng phó kém hiệu quả hơn so với các kiểu nhân cách khác.
3. Một số yếu tố chủ quan (lứa tuổi, giới tính, tinh thần lạc quan, bi quan, mức độ stress) và yếu tố khách quan (chỗ dựa xã hội: gia đình, bạn bè, nhà trường) có ảnh hưởng và tác động làm thay đổi cách ứng phó của học sinh; trong đó, chỗ dựa xã hội có ảnh hưởng mạnh nhất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Biểu hiện và cách ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau.
• Khách thể nghiên cứu: 571 học sinh THPT (gồm học sinh nam và nữ từ lớp 10 đến lớp 12).
• Phạm vi không gian (địa bàn nghiên cứu): 04 trường THPT, bao gồm 02 trường tại quận Nam Từ Liêm, TP. Hà Nội (THPT Đ.M, THPT T.V) và 02 trường tại huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa (THPT L.B, THPT H.H2).
• Phạm vi nội dung: Đánh giá nhân cách theo mô hình 5 nhân tố lớn (Big Five) qua thang đo BFI-S; đo lường ứng phó theo mô hình Tobin và cộng sự (1989) qua thang đo CSI rút gọn; khảo sát các yếu tố ảnh hưởng qua thang đo LOT-R, PSS và MSPSS.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu về ứng phó với stress

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước về ứng phó với stress được luận án phân chia thành các xu hướng:

Hướng nghiên cứu	Các công trình và tác giả tiêu biểu được luận án điểm lại
Mô hình, chiến lược và kỹ năng ứng phó	- Quốc tế: Compas và cs (2001); Oláh (1995); Cox & Ferguson (1991); Moos & Billings (1982); Lazarus & Folkman (1984); Tobin, Holroyd, Reynolds & Wigal (1989); Bolognini, Plancherel & Halfon; Nezu & Ronan (1988); Frydenberg (2008) với các chương trình The Best of Coping, The Anger Coping, Seasons for Growth, The Adolescent Coping with Emotions. - Việt Nam: Đỗ Thị Lệ Hằng (2004, 2009); Lưu Song Hà; Phan Thị Mai Hương và cs (2007); Nguyễn Hữu Thụ & Nguyễn Bá Đạt (2009); Lê Thị Thanh Thủy; Nguyễn Thị Minh Hằng (2014); Đinh Thị Hồng Vân (2014); Nguyễn Diệu Thảo Nguyên & Trần Thị Tú Anh (2009); Đỗ Thị Thu Hồng (2008); Đỗ Văn Đoạt (2013); Nguyễn Hữu Long (2015); Phan Thị Tâm (2017); Nguyễn Thị Cẩm Tú (2018); Huỳnh Văn Sơn & Nguyễn Thị Nhung (2013); Nguyễn Văn Tường (2019).
Đo lường, phát triển thang đo ứng phó	- Quốc tế: Thang đo WCS (Folkman & Lazarus, 1980); COPE (Carver, Scheier & Weintraub, 1989); ACS (Frydenberg & Lewis, 1993); CASQ (Seiffge-Krenke, 1995); CIS (Peacock & Wong, 1996); CHIP (Endler & Parker, 2000); CSI (Tobin và cs, 1989; Garcia và cs, 2006, 2007). - Việt Nam: Trần Thị Tú Anh (2010); Nguyễn Phước Cát Tường & Đinh Thị Hồng Vân (2010, 2012); Trần Văn Công và cs (2015); Nguyễn Thị Diễm Hằng, Trần Thị Hồng Nga, Nguyễn Thị Xuân Hương (2016); Nguyễn Văn Lượt (2016); Nguyễn Hoàng Đông & Hồ Công Nghiệp (2018).
Các yếu tố ảnh hưởng và nghiên cứu xuyên văn hóa	- Quốc tế: Ebata & Moos (1994); Flachsbart (2007); Scheier & Carver (1985); Cohen, Kamarck & Mermelstein (1983); Bal và cs (2003); Naughton (1997); O'Connor & Shimizu (2002); Tummers, Lance & Norell (2008). - Việt Nam: Phan Thị Mai Hương (2005, 2007); Nguyễn Phước Cát Tường & Đinh Thị Hồng Vân (2010, 2012); Đinh Thị Hồng Vân (2014).

Các hướng nghiên cứu về kiểu nhân cách

• Quan niệm phương Đông: Luận án điểm lại thuyết Âm dương (phân loại người âm tạng, người dương tạng, người trung tính) và thuyết Ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) trong việc phản ánh tính khí và đặc điểm tâm lý.
• Nghiên cứu phương Tây: Thang đo và bảng nghiệm kê EPI, EPQ, NEO PI-R, BFI qua các nghiên cứu của Gilbert Jessup và cs (1993), D. Bartram và cs, Jerome Kagan (1989), Sánchez và cs (2001), Kalyani Kenneth, Haleh Saboori (2016).
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Võ Thị Ngọc Châu (2002), Nguyễn Thạc & Nguyễn Thị Ngọc Liên (2005), Phan Thị Mai Hương (2006), Phạm Minh Hạc (2007), Trần Anh Châu (2008), Nguyễn Thị Duyên (2012), Bùi Thị Thúy Hằng, Trần Văn Công, Nguyễn Phương Hồng Ngọc (2016, 2017), Trương Thị Khánh Hà & Trần Hà Thu (2017), Trần Hà Thu (2019).

Mối quan hệ giữa kiểu nhân cách và ứng phó với stress

Luận án ghi nhận các công trình quốc tế nghiên cứu mối tương quan này: Ming Sing Chai & Chee Seong Low (2014) trên sinh viên Malaysia; Halil Eksi (Đại học Marmara, Thổ Nhĩ Kỳ); nghiên cứu trên 300 sinh viên tại Đại học Malayer sử dụng thang NEO-FFI và TCSS; Mark S. Allen, Iain Greenlees & Marc Jones (2011) trên vận động viên thể thao.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu chỉ ra: Các nghiên cứu trên thế giới về mối quan hệ giữa kiểu nhân cách và ứng phó stress hầu hết chỉ khảo sát trên nhóm khách thể là sinh viên hoặc người trưởng thành. Tại Việt Nam, chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu về ứng phó với stress của học sinh THPT phân theo các kiểu nhân cách khác nhau. Luận án tập trung giải quyết khoảng trống này nhằm cung cấp dữ liệu thực nghiệm và xây dựng giải pháp can thiệp tâm lý phù hợp với từng nét nhân cách của học sinh phổ thông.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

1. Khái niệm Ứng phó: Luận án kế thừa quan điểm của Lazarus và Folkman (1984) cùng Keil (2004), định nghĩa ứng phó là những phản ứng có ý thức của cá nhân, được biểu hiện qua suy nghĩ, cảm xúc và hành động khi cá nhân gặp phải những tình huống khó khăn hoặc vượt quá khả năng, buộc cá nhân phải nỗ lực để giải quyết.
2. Khung phân loại ứng phó: Luận án dựa trên mô hình của Tobin, Holroyd, Reynolds và Wigal (1989), tích hợp phân loại ứng phó thành 2 nhóm lớn (Đối đầu - Engagement và Lảng tránh - Disengagement), kết hợp với 2 trọng tâm (Tập trung vào vấn đề và Tập trung vào cảm xúc) để hình thành 8 chiến lược ứng phó cụ thể:
   • Đối đầu tập trung vào vấn đề: Giải quyết vấn đề; Cấu trúc lại nhận thức.
   • Đối đầu tập trung vào cảm xúc: Tìm kiếm hỗ trợ xã hội; Bộc lộ cảm xúc.
   • Lảng tránh tập trung vào vấn đề: Lảng tránh vấn đề; Mơ tưởng.
   • Lảng tránh tập trung vào cảm xúc: Đổ lỗi cho bản thân; Cô lập bản thân.
3. Khái niệm Kiểu nhân cách: Tiếp cận theo mô hình 5 nhân tố lớn của nhân cách (Big Five Model), bao gồm 5 nét nhân cách:
   • Hướng ngoại (Extraversion): Nhiệt tình, quyết đoán, năng động, thích giao tiếp.
   • Dễ mến / Đồng thuận (Agreeableness): Tin tưởng, vị tha, khoan dung, sẵn sàng hợp tác.
   • Tận tâm (Conscientiousness): Chu đáo, có tổ chức, trách nhiệm, tự giác.
   • Nhạy cảm / Thần kinh không ổn định (Neuroticism): Dễ lo âu, căng thẳng, bất ổn cảm xúc.
   • Sẵn sàng trải nghiệm / Cởi mở (Openness to experience): Sáng tạo, tò mò, thích khám phá cái mới.
4. Khái niệm Stress: Bắt nguồn từ tiếng Latinh (strictus, stringere), được W. Cannon (1914) sử dụng trong sinh lý học chỉ các stress cảm xúc; trong luận án, stress được hiểu là trạng thái căng thẳng tâm lý - cảm xúc nảy sinh trước các tác nhân đe dọa hoặc vượt quá nguồn lực cá nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án quán triệt 03 nguyên tắc phương pháp luận: Nguyên tắc thống nhất giữa hoạt động và nhân cách; Nguyên tắc đảm bảo sự phát triển; Nguyên tắc tiếp cận hệ thống.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phân tích, tổng hợp các công trình lý luận và thực tiễn liên quan.
• Phương pháp chuyên gia: Xin ý kiến chuyên gia tâm lý học về hệ thống khái niệm và bộ công cụ khảo sát.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Sử dụng 05 thang đo đã được chuẩn hóa và thích nghi:
  1. Thang đo 5 nhân tố nhân cách rút gọn (Big Five Inventory – Short Form, BFI-S) của Frieder R. Lang và cs (2011).
  2. Bảng kiểm Chiến lược ứng phó (Coping Strategies Inventory - CSI) của Garcia và cs (2007), xây dựng từ bản gốc của Tobin và cs (1989), đánh giá 8 chiến lược ứng phó.
  3. Thang đo Định hướng cuộc sống - Lạc quan, Bi quan (Life Orientation Test – Revised, LOT-R) của Scheier & Carver (1985).
  4. Thang đo Mức độ Stress nhận thức (Perceived Stress Scale, PSS) của Cohen & Williamson (1988).
  5. Thang đo Đa chiều về Cảm nhận Hỗ trợ Xã hội (The Multidimensional Scale of Perceived Social Support, MSPSS) của Zimet, Dahlem, Zimet & Farley (1988).
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thu thập thông tin chi tiết về trải nghiệm stress và hành vi ứng phó của học sinh.
• Phương pháp quan sát: Ghi nhận biểu hiện hành vi, thái độ của học sinh trong sinh hoạt và học tập.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Khảo sát chuyên sâu 02 trường hợp điển hình (học sinh N và học sinh L).
• Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học: Sử dụng phần mềm thống kê để tính Điểm trung bình (ĐTB/M), Độ lệch chuẩn (ĐLC/SD), kiểm định hệ số KMO, kiểm định t-test, ANOVA, tương quan Pearson và phân tích hồi quy tuyến tính.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu khảo sát thực nghiệm thu được từ 571 học sinh THPT tại 4 trường: THPT Đ.M, THPT T.V (quận Nam Từ Liêm, Hà Nội) và THPT L.B, THPT H.H2 (huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa).

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ỨNG PHÓ VỚI STRESS CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÓ KIỂU NHÂN CÁCH KHÁC NHAU

Chương 1 thiết lập khung lý luận toàn diện cho đề tài:

• Hệ thống hóa các xu hướng nghiên cứu về ứng phó stress, kiểu nhân cách và mối liên hệ giữa nhân cách với ứng phó trên thế giới và ở Việt Nam.
• Xác lập 5 khái niệm công cụ nền tảng: ứng phó, stress, ứng phó với stress, kiểu nhân cách, ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau.
• Phân tích đặc điểm tâm sinh lý học sinh THPT: lứa tuổi bước vào giai đoạn chuyển tiếp, chịu nhiều áp lực từ học tập, thi cử, chọn nghề và các mối quan hệ liên cá nhân (bạn bè, gia đình, thầy cô).
• Mô hình hóa 8 cách ứng phó với stress dựa trên mô hình Tobin (1989) và phân loại nhân cách theo mô hình Big Five (Lang và cs, 2011).
• Phân tích cấu trúc các yếu tố ảnh hưởng: nhóm yếu tố chủ quan (đặc điểm lứa tuổi, giới tính, tinh thần lạc quan - bi quan, mức độ stress) và nhóm yếu tố khách quan (chỗ dựa xã hội từ gia đình, bạn bè, nhà trường).

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình triển khai nghiên cứu thực nghiệm:

• Tiến trình tổ chức nghiên cứu: Trình bày các giai đoạn nghiên cứu (giai đoạn chuẩn bị, xây dựng và thử nghiệm công cụ đo lường; giai đoạn khảo sát chính thức; giai đoạn xử lý số liệu, phân tích định lượng kết hợp phỏng vấn sâu và nghiên cứu trường hợp điển hình).
• Mô tả khách thể và địa bàn nghiên cứu: Phân bố 571 học sinh theo các biến nhân khẩu học: giới tính (nam, nữ), khối lớp (lớp 10, lớp 11, lớp 12) và địa bàn (nội thành Hà Nội và nông thôn Thanh Hóa).
• Quy trình và công cụ đo lường: Trình bày chi tiết độ tin cậy, tính giá trị và quy trình chuyển ngữ, thích nghi hóa các thang đo BFI-S, CSI, LOT-R, PSS, MSPSS; xác lập quy trình phỏng vấn sâu, quan sát và thu thập hồ sơ trường hợp cá nhân.
• Kỹ thuật thống kê: Xác lập các quy chuẩn phân tích dữ liệu trên phần mềm thống kê (kiểm định KMO, phân tích phương sai, tương quan, hồi quy).

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN VỀ ỨNG PHÓ VỚI STRESS CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÓ KIỂU NHÂN CÁCH KHÁC NHAU

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm thu được từ khảo sát:

• Thực trạng kiểu nhân cách: Phân tích điểm trung bình của 5 nét nhân cách (Hướng ngoại, Dễ mến, Tận tâm, Nhạy cảm, Sẵn sàng trải nghiệm) trên toàn mẫu 571 học sinh; phân tích sự khác biệt có ý nghĩa thống kê theo giới tính và khối lớp.
• Thực trạng các cách ứng phó với stress: Đánh giá mức độ sử dụng 8 chiến lược ứng phó của học sinh THPT; phân tích sự khác biệt theo giới tính và khối lớp.
• Ứng phó với stress theo các kiểu nhân cách khác nhau:
  • Học sinh có kiểu nhân cách Nhạy cảm có xu hướng sử dụng thường xuyên các cách ứng phó kém hiệu quả như "Đổ lỗi cho bản thân", "Mơ tưởng" và "Cô lập bản thân".
  • Học sinh có kiểu nhân cách Hướng ngoại thường xuyên lựa chọn cách ứng phó "Tìm kiếm hỗ trợ xã hội".
  • Học sinh có kiểu nhân cách Sẵn sàng trải nghiệm có xu hướng lựa chọn cách ứng phó "Giải quyết vấn đề" cao hơn so với học sinh thuộc kiểu nhân cách Dễ mến và Tận tâm.
• Phân tích các yếu tố ảnh hưởng:
  • Chỗ dựa xã hội: Phân tích tương quan và hồi quy cho thấy sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè và nhà trường có tương quan thuận với các cách ứng phó tích cực (giải quyết vấn đề, cấu trúc lại nhận thức, tìm kiếm hỗ trợ xã hội). Chỗ dựa xã hội là yếu tố có tác động mạnh nhất đến việc định hình và điều chỉnh cách ứng phó với stress của học sinh.
  • Tinh thần lạc quan - bi quan: Tính lạc quan tương quan thuận với các chiến lược đối đầu chủ động; tính bi quan làm tăng việc sử dụng các chiến lược lảng tránh.
  • Mức độ stress: Mức độ stress cao có mối liên hệ với các phản ứng tiêu cực và lảng tránh vấn đề.
• Nghiên cứu trường hợp điển hình: Phân tích định tính 02 trường hợp cụ thể (học sinh N và học sinh L) nhằm minh chứng sâu sắc mối liên hệ giữa kiểu nhân cách, môi trường sống, chỗ dựa xã hội và chiến lược ứng phó khi gặp stress trong thực tế.
• Hệ thống biện pháp đề xuất: Xây dựng các nhóm biện pháp tâm lý - sư phạm nhằm nâng cao khả năng ứng phó tích cực với stress cho học sinh THPT phù hợp với từng kiểu nhân cách.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận chuyên biệt về ứng phó với stress của học sinh THPT dưới góc độ kiểu nhân cách.
2. Làm rõ và chuẩn hóa các khái niệm công cụ: ứng phó, stress, ứng phó với stress, kiểu nhân cách và ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau.
3. Xác định mô hình 8 cách ứng phó với stress (cấu trúc lại nhận thức, đổ lỗi bản thân, mơ tưởng, tìm kiếm hỗ trợ xã hội, giải quyết vấn đề, lảng tránh vấn đề, cô lập bản thân, bộc lộ cảm xúc) trên cơ sở lý thuyết của Tobin và cộng sự (1989) kết hợp mô hình 5 nhân tố nhân cách Big Five (Lang và cs, 2011) áp dụng cho học sinh THPT tại Việt Nam.
4. Chỉ ra cơ chế tác động của các yếu tố chủ quan (tinh thần lạc quan - bi quan, mức độ stress) và yếu tố khách quan (chỗ dựa xã hội từ gia đình, bạn bè, nhà trường) đến việc lựa chọn chiến lược ứng phó.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Phác họa bức tranh thực trạng về đặc điểm nhân cách và các chiến lược ứng phó với stress của học sinh THPT trên toàn bộ mẫu nghiên cứu (571 học sinh tại Hà Nội và Thanh Hóa).
2. Phát hiện và chứng minh sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong cách ứng phó với stress giữa các kiểu nhân cách:
   • Kiểu nhân cách Nhạy cảm có khuynh hướng dùng các cách ứng phó kém hiệu quả ("Đổ lỗi bản thân", "Mơ tưởng", "Cô lập bản thân").
   • Kiểu nhân cách Hướng ngoại ưu tiên "Tìm kiếm hỗ trợ xã hội".
   • Kiểu nhân cách Sẵn sàng trải nghiệm có xu hướng thiên về "Giải quyết vấn đề" hơn so với nhóm Dễ mến và Tận tâm.
3. Xác định thực nghiệm rằng chỗ dựa xã hội là yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất, có khả năng tác động làm thay đổi xu hướng lựa chọn cách ứng phó của học sinh THPT.
4. Đề xuất hệ thống biện pháp can thiệp tâm lý học đường phân hóa theo đặc điểm nhân cách giúp học sinh phòng ngừa và ứng phó hiệu quả với stress.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Khách thể nghiên cứu thực nghiệm gồm 571 học sinh được chọn tại 04 trường THPT thuộc 02 địa bàn (TP. Hà Nội và tỉnh Thanh Hóa), chưa đại diện cho học sinh THPT trên phạm vi toàn quốc hoặc các khu vực địa lý đặc thù khác (miền núi, vùng sâu vùng xa).
• Dữ liệu thu thập chủ yếu dựa trên các thang đo tự thuật rút gọn (BFI-S, CSI, LOT-R, PSS, MSPSS), chịu ảnh hưởng nhất định từ tính chủ quan của người trả lời.
• Nghiên cứu tập trung vào 8 chiến lược ứng phó theo khung phân loại của Tobin và cộng sự (1989), chưa khảo sát hết các hành vi ứng phó mới phát sinh trong bối cảnh công nghệ thông tin và mạng xã hội phát triển.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi và quy mô khách thể nghiên cứu trên nhiều vùng miền khác nhau để nâng cao tính đại diện.
• Triển khai các nghiên cứu thực nghiệm can thiệp (action research) nhằm kiểm chứng và đánh giá mức độ hiệu quả của hệ thống biện pháp đã đề xuất trong thực tế trường học.
• Thực hiện các nghiên cứu dọc (longitudinal study) để theo dõi sự biến đổi của các chiến lược ứng phó với stress theo sự phát triển nhân cách của học sinh qua từng giai đoạn học tập.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tâm lý học, Giáo dục học: Cung cấp tài liệu tham khảo về cơ sở lý luận, hệ thống thang đo chuẩn hóa (BFI-S, CSI, MSPSS, LOT-R, PSS) và quy trình xử lý dữ liệu thống kê đa biến trong nghiên cứu tâm lý học đường.
• Đối với cán bộ tư vấn tâm lý học đường và giáo viên THPT: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn để nhận diện các nhóm học sinh có nguy cơ ứng phó tiêu cực (đặc biệt là học sinh có nét nhân cách nhạy cảm), từ đó thiết kế các hoạt động tư vấn, tham vấn và giáo dục kỹ năng ứng phó phù hợp với từng cá nhân.
• Đối với các nhà quản lý giáo dục và phụ huynh học sinh: Làm rõ tầm quan trọng của việc xây dựng mạng lưới chỗ dựa xã hội tích cực (môi trường học đường an toàn, sự lắng nghe và hỗ trợ từ gia đình, bạn bè) nhằm nâng cao sức khỏe tâm thần và hiệu quả học tập cho học sinh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những công cụ đo lường chuẩn hóa nào để thu thập dữ liệu?

Luận án sử dụng 05 công cụ đo lường chuẩn hóa đã được chuyển ngữ và thích nghi:

1. Thang đo 5 nhân tố nhân cách rút gọn (Big Five Inventory – Short Form, BFI-S) của Frieder R. Lang và cs (2011).
2. Bảng kiểm Chiến lược ứng phó (Coping Strategies Inventory, CSI) của Garcia và cs (2007), dựa trên khung gốc của Tobin và cs (1989).
3. Thang đo Định hướng cuộc sống - Lạc quan, Bi quan (Life Orientation Test – Revised, LOT-R) của Scheier & Carver (1985).
4. Thang đo Mức độ Stress nhận thức (Perceived Stress Scale, PSS) của Cohen & Williamson (1988).
5. Thang đo Đa chiều về Cảm nhận Hỗ trợ Xã hội (The Multidimensional Scale of Perceived Social Support, MSPSS) của Zimet, Dahlem, Zimet & Farley (1988).

2. Sự khác biệt trong cách ứng phó với stress giữa các kiểu nhân cách được luận án phát hiện là gì?

Kết quả nghiên cứu thực tiễn cho thấy:

• Học sinh có kiểu nhân cách Nhạy cảm có xu hướng sử dụng nhiều hơn các cách ứng phó kém hiệu quả như "Đổ lỗi cho bản thân", "Mơ tưởng" và "Cô lập bản thân".
• Học sinh có kiểu nhân cách Hướng ngoại thường xuyên sử dụng cách ứng phó "Tìm kiếm hỗ trợ xã hội".
• Học sinh có kiểu nhân cách Sẵn sàng trải nghiệm có xu hướng chọn cách ứng phó "Giải quyết vấn đề" cao hơn so với nhóm học sinh có kiểu nhân cách Dễ mến và Tận tâm.

3. Yếu tố nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến cách ứng phó với stress của học sinh THPT?

Phân tích tương quan và phân tích hồi quy trong luận án xác định chỗ dựa xã hội (bao gồm sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè và nhà trường) là yếu tố khách quan có ảnh hưởng mạnh nhất và có khả năng tác động làm thay đổi các cách ứng phó với stress của học sinh THPT ở các kiểu nhân cách khác nhau.

4. Mẫu khách thể và địa bàn khảo sát của luận án được phân bố như thế nào?

Khách thể nghiên cứu gồm 571 học sinh THPT (từ lớp 10 đến lớp 12, bao gồm cả nam và nữ). Khảo sát được tiến hành tại 04 trường THPT:

• Trường THPT Đ.M và Trường THPT T.V (thuộc quận Nam Từ Liêm, TP. Hà Nội).
• Trường THPT L.B và Trường THPT H.H2 (thuộc huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa).

5. Luận án chia ứng phó với stress thành những nhóm và chiến lược cụ thể nào?

Dựa trên mô hình của Tobin và cộng sự (1989), luận án chia ứng phó thành 2 nhóm lớn (Đối đầu và Lảng tránh) kết hợp với 2 trọng tâm (Vấn đề và Cảm xúc), tạo thành 8 chiến lược cụ thể:

1. Giải quyết vấn đề (Đối đầu tập trung vào vấn đề)
2. Cấu trúc lại nhận thức (Đối đầu tập trung vào vấn đề)
3. Tìm kiếm hỗ trợ xã hội (Đối đầu tập trung vào cảm xúc)
4. Bộc lộ cảm xúc (Đối đầu tập trung vào cảm xúc)
5. Lảng tránh vấn đề (Lảng tránh tập trung vào vấn đề)
6. Mơ tưởng (Lảng tránh tập trung vào vấn đề)
7. Đổ lỗi cho bản thân (Lảng tránh tập trung vào cảm xúc)
8. Cô lập bản thân (Lảng tránh tập trung vào cảm xúc)

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Ứng phó với stress của học sinh trung học phổ thông có kiểu nhân cách khác nhau" của tác giả Lê Thị Phương Nga đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và kiểm chứng thực nghiệm mối liên hệ giữa các kiểu nhân cách Big Five với 8 chiến lược ứng phó stress trên mẫu 571 học sinh THPT. Kết quả nghiên cứu chứng minh tính nhạy cảm dẫn đến các cách ứng phó kém hiệu quả, tính hướng ngoại thúc đẩy tìm kiếm hỗ trợ xã hội và tính sẵn sàng trải nghiệm định hướng giải quyết vấn đề. Luận án khẳng định vai trò trọng yếu của chỗ dựa xã hội trong việc định hình hành vi ứng phó, đồng thời đề xuất hệ thống biện pháp tâm lý - giáo dục có giá trị ứng dụng thực tiễn trong công tác tư vấn tâm lý học đường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận án đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau. Chƣơng 2: Tổ chức và phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu thực tiễn về ứng phó với stress của học sinh THPT có kiểu nhân cách khác nhau. 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ỨNG PHÓ VỚI STRESS CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÓ KIỂU NHÂN CÁCH KHÁC NHAU 1.

Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Tổng quan nghiên cứu về ứng phó với stress Trên thế giới, vấn đề ứng phó với khó khăn tâm lý nói chung và ứng phó với stress nói riêng đƣợc nghiên cứu theo nhiều xu hƣớng khác nhau. Qua nghiên cứu tài liệu, chúng tôi tổng hợp, phân tích theo một số xu hƣớng chính sau đây: Xu hướng thứ nhất là nghiên cứu các mô hình ứng phó (coping model), chiến lƣợc ứng phó (coping strategies) và k năng ứng phó (coping skills). Theo tác giả Compas và các cộng sự (2001) cho rằng, nhìn chung có 3 mô hình ứng phó phổ biến ở lứa tuổi trẻ em và VTN: 1/ ứng phó tập trung vào vấn đề và tập trung vào cảm xúc, 2/ ứng phó kiểm soát lần thứ nhất và ứng phó kiểm soát lần thứ hai, 3/ ứng phó đối đầu và lảng tránh.

Tuy nhiên, các cách phân loại này bị chỉ trích là quá khái quát nên chƣa phản ánh rõ một số cách ứng phó đặc trƣng ở trẻ VTN. Trên cơ sở đó, Compas và các cộng sự (2001) đã đƣa ra mô hình kết hợp đƣợc các nhóm ứng phó trên, đó là chia ứng phó thành 02 nhóm ứng phó là: ứng phó có ý thức và ứng phó không ý thức [81]. Ngoài ra còn có một số mô hình ứng phó của Oláh nhƣ ứng phó đồng hóa, thích nghi và lảng tránh (1995) [116] hay ứng phó đặt trọng tâm vào vấn đề, vào cảm xúc và lảng tránh của Cox và Ferguson (1991) [83]; ứng phó tập trung vào nhận thức, vào vấn đề và cảm xúc (Moos và Billings, 1982) [111]. Trƣớc đó, Tobin, Holroyd, Reynolds và Wigal (1989) cho rằng có hai phƣơng án ứng phó với hoàn cảnh, đó là ứng phó đối đầu và lảng tránh.

Ứng phó đối đầu gồm có đối đầu tập trung vào vấn đề và đối đầu tập trung vào cảm xúc; ứng phó lảng tránh gồm lảng tráng tập trung vào vấn đề và lảng tránh tập trung vào cảm xúc. Trên cơ sở đó, nhóm tác giả này phân chia các phƣơng án ứng phó một cách chi tiết hơn thành 8 nhóm: 1/ Giải quyết vấn đề; 2/ Cấu trúc lại nhận thức; 3/ Tìm kiếm chỗ 9 dựa xã hội; 4/ Bộc lộ cảm xúc; 5/ Lảng tránh vấn đề; 6/ Mơ tƣởng; 7/ Đổ lỗi cho bản thân; 8/ Cô lập bản thân [130]. Trong nghiên cứu ―Đánh giá các chiến lược ứng phó của thanh thiếu niên: có sự khác nhau theo tuổi và theo giới tính hay không?” của các tác giả Bolognini Monique, Plancherel Bernard và Halfon Olivier đã tìm hiểu các cách ứng phó theo đặc trƣng giới, mối tƣơng quan giữa việc lựa chọn các cách ứng phó với sức khỏe tâm trí theo giới tính và theo độ tuổi. Các tác giả đã đƣa ra những cách thức ứng phó nhƣ: sử dụng quan hệ xã hội, gia đình, tình cảm sự giải trí, hài hƣớc, cam kết, tiêu xài.

Các kết quả khẳng định nữ giới tự điều chỉnh tùy theo khó khăn bằng cách tham gia nhiều hơn vào các quan hệ xã hội (bạn bè, anh chị em, bố mẹ và các ngƣời lớn khác). Trong khi đó, nam giới lại cố gắng nhiều hơn trong việc giữ ý nghĩa của sự hài hƣớc và tiến hành một hoạt động thể lực mạnh mẽ. Về mối quan hệ sức khỏe tâm trí và các cách thức ứng phó, nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nam và nữ [69, tr. Các tác giả Nezu và Ronan (1988) khi nghiên cứu về k năng ứng phó của trẻ VTN đã chỉ ra rằng nếu VTN không có k năng phòng ngừa những tác động của hoàn cảnh có thể dẫn đến stress, trầm cảm và lo âu.

Để giải quyết đƣợc các vấn đề, VTN cần có niềm tin dựa vào năng lực, xác lập đƣợc những k năng ứng phó với hoàn cảnh khó khăn của bản thân [74, tr. Ngoài ra, tác giả Frydenberg (2008) đã đề cập đến một số chƣơng trình hình thành k năng ứng phó tích cực nhƣ: Chƣơng trình cách ứng phó tốt nhất (The Best of Coping); Chƣơng trình ứng phó với cơn giận (The Anger Coping); Chƣơng trình thời cơ cho sự phát triển (Seasons for Growth); Chƣơng trình ứng phó với cảm xúc cho trẻ VTN (The Adolescent Coping with Emotions). Hầu hết các chƣơng trình hình thành cách ứng phó tích cực cho trẻ VTN đều dựa trên tiếp cận nhận thức - hành vi [91]. Có thể thấy, đây là hƣớng nghiên cứu có tính ứng dụng và thực tiễn cao, vì vậy nó thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu có liên quan (dẫn theo Nguyễn Văn Tƣờng, 2019) [59].

10 Xu hướng nghiên cứu thứ hai rất thiết thực và có giá trị thực tiễn cao khi nghiên cứu về ứng phó là phát triển các thang đo (scale) hay bảng kiểm (inventory) đánh giá hành vi ứng phó. Theo Frydenberg (2002), xu hƣớng này ra đời nhằm chỉ rõ cách thức con ngƣời đã nỗ lực ứng phó trong các tình huống, trên cơ sở đó đề xuất các chƣơng trình hỗ trợ cá nhân phát triển và điều chỉnh khả năng ứng phó của họ. Động cơ thứ hai thúc đẩy hƣớng nghiên cứu này là sự cần thiết có những công cụ đánh giá cho các nhà tâm lí nói chung và tâm lí lâm sàng nói riêng trong việc chẩn đoán và can thiệp [90]. Theo Compas và cộng sự (2001), có 4 phƣơng pháp đã đƣợc sử dụng để đánh giá cách ứng phó nói chung và ứng phó với các cảm xúc âm tính nói riêng: 1/ bảng hỏi tự thuật, 2/ phỏng vấn bán cấu trúc, 3/ quan sát hành vi và 4/ những báo cáo từ những ngƣời thân thích, gần gũi (bố mẹ, thầy cô, bạn bè).

Trong 4 phƣơng pháp đó, bảng hỏi tự thuật đƣợc sử dụng nhiều nhất và phát triển khá mạnh. Các hình thức phổ biến của bảng hỏi để đo các cách ứng phó là thang đo hoặc bảng kiểm [81]. Theo Compsa (1988) và Frydenberg (2008), việc nghiên cứu những công cụ đo lƣờng, đánh giá cách ứng phó của con ngƣời đƣợc quan tâm từ những năm cuối thập niên 1980, từ đó cho đến nay có nhiều thang đo và bảng kiểm đã đƣợc xây dựng và phát triển. Cụ thể: Thang đo cách ứng phó (Way of Coping Scale, WCS) của Folkman và Larazus (1980) đã đo hai kiểu ứng phó cơ bản nhất là: kiểu ứng phó tập trung cảm xúc và kiểu ứng phó tập trung giải quyết vấn đề.

Trong đó, kiểu ứng phó tập trung cảm xúc là kiểu ứng phó chú ý nhiều đến cảm xúc cá nhân, nhằm mục đích làm giảm mức độ stress của con ngƣời khi họ rơi vào những tình huống khó khăn. Còn kiểu ứng phó tập trung giải quyết vấn đề là kiểu ứng phó hƣớng vào việc giải quyết vấn đề hay định hƣớng để thay đổi hoàn cảnh. Tuy nhiên, cách ứng phó của con ngƣời trên thực tế không chỉ đơn giản là hai cách nhƣ Folkman và Lazarus đã nêu, mà nó mang tính đa dạng. Nên, một thang đo khác đƣợc ra đời.

Đó là trắc nghiệm COPE của Carver, Sheier và Weintraub (1989). Trong trắc nghiệm này, các tác giả đã đề nghị năm thang đo là những khía cạnh 11 khác nhau của cách ứng phó tập trung vào vấn đề (ứng phó tích cực, lập kế hoạch, che dấu hoạt động cạnh tranh, tìm kiếm chỗ dựa xã hội, kiềm chế), năm thang đo về cách ứng phó tập trung vào cảm xúc (tìm kiếm chỗ dựa tình cảm, diễn giải dƣơng tính, chấp nhận, phủ nhận, đi theo tôn giáo) và ba thang đo cách ứng phó đƣợc cho là không hữu ích (hành vi tiêu cực, quá nhấn mạnh vào cảm xúc, tinh thần tiêu cực). Tiếp đến là một thang đo khác cũng đƣợc nhiều nhà nghiên cứu sử dụng là ―thang đo cách ứng phó của trẻ vị thành niên‖ ACS (The Adolescent Coping Scale) đƣợc Frydenberg và Lewis xây dựng năm (1993). Thang đo này bao gồm 8 items, đƣợc chia thành 3 nhóm ứng phó cơ bản: giải quyết vấn đề, tìm kiếm sự hỗ trợ, và các kiểu ứng phó không hiệu quả.

Ngoài những thang đo đƣợc liệt kê ở trên còn có nhiều trắc nghiệm và bảng kiểm khác đƣợc xây dựng và ứng dụng trong hơn hai thập niên qua là; Bảng kiểm chiến lƣợc ứng phó của Tobin, Holroyd, Reynolds và Wigal (1989); Bảng hỏi về ứng phó qua các tình huống – CASQ (Coping Cross Situation Questionaire) của Seiffge-Krenke (1995); Bảng kiểm về hệ thống ứng phó (Coping Schemas Inventory, CIS) của Peacok và Wong (1996); Công cụ đánh giá ứng phó với tổn thƣơng và vấn đề sức khỏe (Coping with Heath Injuries and Problems, CHIP) của Endler và Parker (2000)…[dẫn theo 60]. Các thang đo này tạo điều kiện cho hàng loạt các nghiên cứu về thực trạng ứng phó đƣợc thực hiện một cách khoa học và rộng rãi trên nhiều đối tƣợng khác nhau. Một số nghiên cứu về ứng phó với stress trên học sinh – sinh viên đã đƣợc tiến hành nhƣng chƣa thật nhiều. Đặc biệt, một số nghiên cứu về ứng phó với stress trên học sinh còn khá tản mạn, chủ yếu sử dụng các bảng hỏi mà không tận dụng các thang đo đã đƣợc chuẩn hóa (Barba & các cộng sự, 2004).

Xu hướng thứ ba khá phổ biến khi tiếp cận vấn đề ứng phó với stress là nghiên cứu các yếu tố tác động đến hành vi ứng phó của học sinh. Các nghiên cứu theo hƣớng này đã chỉra rằng, trong các yếu tố ảnh hƣởng đến cách ứng phó của học sinh, có các yếu tố thuộc về cá nhân học sinh và những yếu tố thuộc về môi trƣờng sống (nhƣ gia đình, nhà trƣờng và xã hội). 12 Các tác giả trên thế giới quan tâm nhiều nhất đến các đặc điểm tâm lí, nhân cách. Các nghiên cứu đã chứng tỏ cách ứng phó có mối quan hệ với khí chất (Ebata và Moos, 1994; Kurdek và Sinclair, 1988); tính cách (Flachsbart, 2007; Bolger và Zuckerman, 1995; Grant và Langan-Fox, 2007; Gunthert và các cộng sự, 1999; Penley và Tomaka, 2002; Suls và Martin, 2005) [dẫn theo Carver và cộng sự, 2010]; tính lạc quan - bi quan (Solberg Nes và Segerstrom, 2006; theo Carver và J.