Luận văn: Thâm hụt thương mại Việt Nam - Trung Quốc và Giải pháp

Luận văn thạc sĩ: Phân tích thâm hụt thương mại Việt Nam - Trung Quốc và giải pháp. Nghiên cứu về kinh tế quốc tế và quan hệ song phương.

• Tác giả: Cao Thị Kim Dung
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Thị Lan Hương
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Đối Ngoại
• Đề tài: Thâm Hụt Thương Mại Việt Nam - Trung Quốc Và Giải Pháp Của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Phân tích cán cân thương mại Việt Trung Thực trạng ra sao

Quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc đã chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc kể từ khi bình thường hóa quan hệ, tuy nhiên, vấn đề nổi cộm và kéo dài là tình trạng thâm hụt thương mại của Việt Nam. Dữ liệu từ luận văn thạc sĩ của Cao Thị Kim Dung (2014) cho thấy, từ năm 2001, Việt Nam bắt đầu nhập siêu từ Trung Quốc và con số này gia tăng không ngừng. Năm 2001, mức nhập siêu là 188,8 triệu USD, nhưng đến năm 2013, con số này đã tăng vọt lên 23,7 tỷ USD. Sự gia tăng đột biến này cho thấy mức độ phụ thuộc kinh tế ngày càng sâu sắc của Việt Nam vào thị trường Trung Quốc. Phân tích sâu hơn về kim ngạch xuất nhập khẩu, tốc độ tăng trưởng nhập khẩu luôn cao hơn đáng kể so với xuất khẩu. Giai đoạn 2007-2013, khi các cam kết thuế quan trong Khu vực mậu dịch tự do ASEAN-Trung Quốc (ACFTA) bắt đầu có hiệu lực, mức độ thâm hụt càng trở nên trầm trọng. Nếu chỉ nhìn vào các con số thống kê, cán cân thương mại Việt - Trung thể hiện một sự mất cân đối nghiêm trọng, đặt ra thách thức lớn cho sự phát triển bền vững của kinh tế Việt Nam. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến các cân đối vĩ mô như tỷ giá hối đoái hay dự trữ ngoại hối, mà còn tạo ra áp lực cạnh tranh khốc liệt cho các doanh nghiệp sản xuất trong nước. Việc hiểu rõ bản chất và quy mô của thâm hụt thương mại là bước đi đầu tiên, mang tính nền tảng để xây dựng các giải pháp chính sách hiệu quả. Các số liệu này, dù đã có độ trễ thời gian, vẫn phản ánh một xu hướng cơ cấu đã định hình trong nhiều năm và cần những giải pháp mang tính chiến lược để thay đổi.

1.1. Diễn biến kim ngạch xuất nhập khẩu qua các năm

Số liệu thống kê cho thấy một xu hướng rõ rệt: kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai nước tăng trưởng mạnh mẽ, nhưng tốc độ tăng của nhập khẩu từ Trung Quốc luôn vượt xa tốc độ tăng xuất khẩu của Việt Nam. Cụ thể, trong giai đoạn 2000-2013, kim ngạch thương mại hai chiều tăng từ 2,4 tỷ USD lên hơn 50 tỷ USD. Tuy nhiên, mức nhập siêu từ Trung Quốc của Việt Nam đã tăng từ vài trăm triệu USD lên đến hàng chục tỷ USD. Đặc biệt, từ năm 2007, khi Hiệp định ACFTA có hiệu lực sâu rộng, hàng hóa Trung Quốc với lợi thế về giá và sự đa dạng đã tràn vào thị trường Việt Nam, khiến thâm hụt tăng vọt. Năm 2007, Việt Nam nhập siêu 9,1 tỷ USD, đến năm 2013 đã là 23,7 tỷ USD. Sự gia tăng liên tục và dai dẳng này là một chỉ báo quan trọng về sự mất cân đối trong cấu trúc thương mại song phương.

1.2. Cơ cấu hàng hóa xuất và nhập khẩu chủ yếu

Cơ cấu hàng hóa là một trong những yếu tố cốt lõi phản ánh sự mất cân bằng. Việt Nam chủ yếu xuất khẩu sang Trung Quốc các mặt hàng nguyên liệu thô, có giá trị gia tăng thấp như nông sản Việt Nam xuất khẩu (rau quả, thủy sản), khoáng sản (than đá, dầu thô), và cao su. Ngược lại, Việt Nam nhập khẩu từ Trung Quốc phần lớn là máy móc, thiết bị, nguyên phụ liệu cho sản xuất (sắt thép, vải, linh kiện điện tử) và hàng tiêu dùng. Cơ cấu này cho thấy Việt Nam đang ở vị thế yếu hơn trong chuỗi cung ứng, chủ yếu đóng vai trò là nhà cung cấp nguyên liệu và là thị trường tiêu thụ sản phẩm công nghiệp chế tạo của Trung Quốc. Sự phụ thuộc vào nguồn cung máy móc và nguyên liệu đầu vào từ một thị trường duy nhất tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nền sản xuất trong nước.

II. Nguyên nhân cốt lõi gây nhập siêu từ Trung Quốc kéo dài

Tình trạng thâm hụt thương mại với Trung Quốc không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ cả nguyên nhân nội tại của kinh tế Việt Nam và các yếu tố bên ngoài. Về phía Việt Nam, nguyên nhân sâu xa đến từ cơ cấu kinh tế và năng lực sản xuất. Nền kinh tế Việt Nam trong nhiều năm phụ thuộc vào mô hình gia công, lắp ráp, đòi hỏi nhập khẩu một lượng lớn nguyên vật liệu, máy móc thiết bị. Trong khi đó, ngành công nghiệp phụ trợ trong nước chưa phát triển, không đủ sức cung ứng cho sản xuất, dẫn đến việc phải nhập siêu từ Trung Quốc để phục vụ chính hoạt động xuất khẩu sang các thị trường khác. Năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là hàng công nghiệp chế biến, còn yếu so với hàng Trung Quốc cả về giá cả, mẫu mã và quy mô sản xuất. Về yếu tố bên ngoài, các chính sách thương mại của Trung Quốc, cùng với lợi thế về quy mô sản xuất khổng lồ, chi phí nhân công thấp và hệ thống logistics phát triển, đã tạo ra sức cạnh tranh gần như tuyệt đối cho hàng hóa của họ. Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN-Trung Quốc (ACFTA) mặc dù mở ra cơ hội xuất khẩu nhưng cũng là con đường rộng mở để hàng hóa Trung Quốc thâm nhập sâu hơn vào thị trường Việt Nam. Sự tương đồng về cơ cấu sản xuất ở một số ngành nhưng chênh lệch về trình độ phát triển đã khiến Việt Nam gặp nhiều bất lợi trong cuộc cạnh tranh này.

2.1. Các yếu tố nội tại của nền kinh tế Việt Nam

Một trong những nguyên nhân chính là sự yếu kém của ngành công nghiệp phụ trợ. Hầu hết các ngành sản xuất chủ lực như dệt may, da giày, điện tử đều phải nhập khẩu từ 70-80% nguyên phụ liệu, và phần lớn đến từ Trung Quốc. Điều này tạo ra nghịch lý "xuất khẩu hộ" và làm gia tăng mức độ phụ thuộc kinh tế. Bên cạnh đó, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm, các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao chưa thực sự trở thành động lực. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế do quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu và khả năng quản trị yếu. Các doanh nghiệp chưa chú trọng đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để tạo ra sản phẩm khác biệt.

2.2. Tác động từ chính sách thương mại và lợi thế của Trung Quốc

Trung Quốc đã triển khai một chính sách thương mại nhất quán và hiệu quả để thúc đẩy xuất khẩu. Họ tận dụng tối đa lợi thế về quy mô để sản xuất hàng hóa với chi phí cực thấp. Chính phủ Trung Quốc cũng có nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp như trợ cấp xuất khẩu, điều hành tỷ giá hối đoái có lợi và phát triển các khu kinh tế cửa khẩu. Hàng hóa Trung Quốc không chỉ rẻ mà còn đa dạng, đáp ứng được mọi phân khúc thị trường, từ bình dân đến cao cấp. Vị trí địa lý gần gũi cũng làm giảm chi phí vận chuyển, tạo thêm lợi thế cho hàng hóa Trung Quốc khi vào Việt Nam.

2.3. Hệ lụy từ sự phụ thuộc kinh tế vào một thị trường

Sự phụ thuộc kinh tế quá lớn vào thị trường Trung Quốc mang lại nhiều rủi ro. Bất kỳ biến động nào về chính sách, kinh tế từ phía Trung Quốc đều có thể tác động tiêu cực đến nền kinh tế Việt Nam. Điều này thể hiện rõ nhất qua hoạt động xuất khẩu nông sản Việt Nam xuất khẩu, thường xuyên đối mặt với tình trạng ùn ứ tại cửa khẩu khi phía Trung Quốc thay đổi chính sách nhập khẩu hoặc áp dụng các hàng rào kỹ thuật mới. Sự phụ thuộc vào nguồn cung nguyên liệu cũng khiến doanh nghiệp Việt Nam bị động trong sản xuất và dễ bị ép giá. Về lâu dài, điều này làm suy yếu năng lực tự chủ của nền kinh tế và cản trở quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

III. Top giải pháp chính sách vĩ mô giảm thâm hụt thương mại

Để giải quyết căn cơ vấn đề thâm hụt thương mại với Trung Quốc, cần có một hệ thống giải pháp đồng bộ từ cấp vĩ mô, do Chính phủ và các bộ ngành chủ trì. Theo các kiến nghị trong tài liệu nghiên cứu, nhóm giải pháp trọng tâm bao gồm việc điều hành linh hoạt các công cụ chính sách tài chính - tiền tệ, xây dựng hàng rào kỹ thuật phù hợp với thông lệ quốc tế, và tái cấu trúc nền sản xuất trong nước. Về chính sách tiền tệ, việc điều hành tỷ giá hối đoái một cách hợp lý có thể tác động đến giá tương đối của hàng xuất nhập khẩu, qua đó hỗ trợ xuất khẩu và kiểm soát nhập khẩu. Tuy nhiên, công cụ này cần được sử dụng thận trọng để tránh gây bất ổn kinh tế vĩ mô. Về chính sách thương mại, Việt Nam cần chủ động xây dựng và áp dụng các hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) và các biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS) để bảo vệ sản xuất trong nước và người tiêu dùng. Các biện pháp này phải tuân thủ quy định của WTO, không phải để cấm đoán mà là để nâng cao tiêu chuẩn chất lượng cho hàng hóa lưu thông trên thị trường. Đồng thời, các hoạt động xúc tiến thương mại cần được đẩy mạnh, không chỉ ở thị trường Trung Quốc mà còn hướng tới đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Cuối cùng, một giải pháp mang tính dài hạn là phát triển ngành công nghiệp phụ trợ, giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài.

3.1. Điều hành tỷ giá hối đoái và chính sách tiền tệ

Chính sách tỷ giá hối đoái là một công cụ nhạy cảm nhưng hiệu quả. Việc điều chỉnh tỷ giá có thể làm thay đổi sức cạnh tranh về giá của hàng Việt Nam so với hàng Trung Quốc. Một chính sách tỷ giá linh hoạt, bám sát diễn biến thị trường nhưng có sự quản lý của nhà nước sẽ giúp hạn chế tình trạng nhập khẩu ồ ạt hàng giá rẻ, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp xuất khẩu. Tuy nhiên, theo lý thuyết đường cong J, việc phá giá tiền tệ có thể làm trầm trọng hơn tình trạng thâm hụt trong ngắn hạn trước khi cải thiện trong dài hạn. Do đó, Bộ Công Thương và Ngân hàng Nhà nước cần phối hợp chặt chẽ để đưa ra lộ trình điều chỉnh phù hợp, tránh gây sốc cho nền kinh tế.

3.2. Áp dụng hàng rào kỹ thuật và xúc tiến thương mại

Thay vì các biện pháp hành chính, việc sử dụng hàng rào kỹ thuật là công cụ bảo hộ được quốc tế thừa nhận. Việt Nam cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia cho các sản phẩm, đặc biệt là những mặt hàng mà Trung Quốc có lợi thế, để ngăn chặn hàng hóa kém chất lượng, không an toàn. Song song đó, hoạt động xúc tiến thương mại cần được đổi mới. Thay vì các hội chợ dàn trải, cần tập trung vào kết nối doanh nghiệp theo ngành hàng, cung cấp thông tin thị trường chuyên sâu và hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng thương hiệu để thâm nhập vào các kênh phân phối hiện đại tại Trung Quốc và các thị trường khác, thúc đẩy xuất khẩu chính ngạch.

3.3. Hoàn thiện chính sách đầu tư và công nghiệp phụ trợ

Chìa khóa để giảm phụ thuộc là phát triển công nghiệp phụ trợ. Chính phủ cần có chính sách ưu đãi đột phá về thuế, đất đai, tín dụng để thu hút đầu tư vào lĩnh vực này, cả từ doanh nghiệp trong nước và FDI. Cần tập trung vào một số ngành công nghiệp phụ trợ cốt lõi như dệt may, điện tử, cơ khí chế tạo. Chính sách đầu tư cần được sàng lọc kỹ hơn, ưu tiên các dự án công nghệ cao, tạo ra giá trị gia tăng lớn và có tính lan tỏa, kết nối với doanh nghiệp trong nước, thay vì các dự án gia công, lắp ráp thâm dụng tài nguyên và lao động.

IV. Bí quyết cho doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh

Bên cạnh vai trò của nhà nước, sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp là yếu tố quyết định để cải thiện cán cân thương mại Việt - Trung. Doanh nghiệp Việt Nam cần thay đổi tư duy, từ bỏ phương thức kinh doanh ngắn hạn, nhỏ lẻ để hướng tới phát triển bền vững. Giải pháp cốt lõi là nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua đổi mới công nghệ, cải tiến quản trị và phát triển nguồn nhân lực. Doanh nghiệp cần tập trung đầu tư vào chiều sâu, nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường Trung Quốc và các thị trường khó tính khác. Việc chuyển đổi từ tiểu ngạch sang xuất khẩu chính ngạch là yêu cầu cấp thiết, đặc biệt đối với nông sản Việt Nam xuất khẩu, nhằm đảm bảo tính ổn định, minh bạch và giảm thiểu rủi ro. Đồng thời, chiến lược đa dạng hóa thị trường phải được xem là ưu tiên hàng đầu. Thay vì tập trung quá mức vào một thị trường, doanh nghiệp cần tích cực tìm kiếm và khai thác các thị trường mới, tận dụng các ưu đãi từ những hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam đã ký kết như Hiệp định RCEP, EVFTA, CPTPP. Điều này không chỉ giúp phân tán rủi ro mà còn tạo động lực để doanh nghiệp tự nâng cấp, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

4.1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế hướng tới xuất khẩu chính ngạch

Doanh nghiệp cần chủ động chuyển dịch cơ cấu kinh tế nội tại, giảm tỷ trọng gia công, tăng tỷ trọng sản phẩm tự thiết kế và sản xuất (ODM/OBM). Đối với hàng nông sản, việc chuyển từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu sẽ làm tăng giá trị gia tăng đáng kể. Quan trọng hơn, việc chuyển sang xuất khẩu chính ngạch qua các hợp đồng thương mại rõ ràng sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp, tránh bị ép giá và giảm thiểu rủi ro thanh toán. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư vào việc xây dựng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và đảm bảo các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm.

4.2. Chiến lược đa dạng hóa thị trường cho nông sản Việt Nam

Chiến lược đa dạng hóa thị trường là con đường tất yếu. Doanh nghiệp không nên coi Trung Quốc là thị trường duy nhất. Cần tích cực nghiên cứu và thâm nhập các thị trường tiềm năng khác ở ASEAN, EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ. Mỗi thị trường có yêu cầu riêng về chất lượng, bao bì, chứng nhận. Do đó, doanh nghiệp cần chuẩn bị kỹ lưỡng, xây dựng kế hoạch tiếp cận bài bản. Bộ Công Thương và các hiệp hội ngành hàng cần đóng vai trò cầu nối, cung cấp thông tin và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình này, đặc biệt là đối với mặt hàng chiến lược như nông sản Việt Nam xuất khẩu.

4.3. Nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng thương hiệu

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp cần tập trung vào chất lượng thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá rẻ. Việc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến (ISO, HACCP), đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại và đào tạo tay nghề cho người lao động là cực kỳ quan trọng. Song song đó, xây dựng thương hiệu là một quá trình dài hơi nhưng mang lại giá trị bền vững. Một thương hiệu mạnh sẽ giúp sản phẩm Việt Nam tạo được chỗ đứng vững chắc trên thị trường, thoát khỏi cái bóng của một quốc gia chuyên gia công, lắp ráp.

V. Đánh giá hiệu quả các chính sách đã triển khai gần đây

Trong những năm qua, Chính phủ và Bộ Công Thương đã nhận diện được thách thức từ thâm hụt thương mại với Trung Quốc và triển khai nhiều giải pháp. Các chính sách này đã bước đầu mang lại một số kết quả tích cực, tuy nhiên vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Về mặt tích cực, nhận thức về việc cần phải đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh đã được nâng lên ở cả cấp quản lý và doanh nghiệp. Nhiều chương trình xúc tiến thương mại đã được tổ chức nhằm kết nối doanh nghiệp Việt Nam với các đối tác ngoài Trung Quốc. Các cuộc đàm phán nhằm thúc đẩy xuất khẩu chính ngạch, đặc biệt cho nông sản Việt Nam xuất khẩu, đã đạt được một số thỏa thuận quan trọng, mở đường cho nhiều mặt hàng nông sản vào thị trường Trung Quốc một cách chính thức. Tuy nhiên, hiệu quả tổng thể của các giải pháp vẫn chưa như kỳ vọng. Tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc vẫn tiếp diễn và thậm chí còn gia tăng ở một số thời điểm. Nguyên nhân của những hạn chế này đến từ việc các chính sách còn thiếu tính đồng bộ và quyết liệt. Việc phát triển công nghiệp phụ trợ vẫn là một bài toán khó chưa có lời giải triệt để. Các hàng rào kỹ thuật được xây dựng nhưng việc thực thi và kiểm soát ở khâu hậu kiểm còn yếu, chưa đủ sức ngăn chặn hàng hóa chất lượng thấp. Bài học kinh nghiệm rút ra là cần có một chiến lược tổng thể, dài hạn với các mục tiêu cụ thể và cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả thường xuyên.

5.1. Tác động tích cực và hạn chế còn tồn tại

Tác động tích cực rõ nét nhất là sự chuyển biến trong tư duy. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động tìm kiếm thị trường mới, đầu tư vào công nghệ để cải thiện chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất là sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của Trung Quốc vẫn chưa được cải thiện nhiều. Quy mô của các chính sách hỗ trợ còn nhỏ, chưa tạo ra được sự thay đổi mang tính đột phá. Tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế vẫn chậm hơn so với yêu cầu, khiến Việt Nam tiếp tục ở thế bất lợi trong cán cân thương mại song phương.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn điều chỉnh cán cân

Bài học lớn nhất là không thể giải quyết vấn đề thâm hụt thương mại bằng các biện pháp tình thế, ngắn hạn. Cần một cách tiếp cận toàn diện, tập trung vào việc nâng cao sức mạnh nội tại của nền kinh tế. Điều này bao gồm việc cải thiện môi trường kinh doanh, khuyến khích đổi mới sáng tạo, và đầu tư thực chất vào giáo dục và đào tạo để có nguồn nhân lực chất lượng cao. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa các bộ, ngành và giữa trung ương với địa phương cần phải chặt chẽ và hiệu quả hơn để các chính sách được thực thi một cách nhất quán.

VI. Hướng đi tương lai cho cán cân thương mại Việt Trung

Hướng tới một cán cân thương mại Việt - Trung cân bằng và bền vững hơn là mục tiêu chiến lược của Việt Nam. Dựa trên các phân tích và dự báo, quan hệ thương mại hai nước sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, nhưng tính chất bổ sung và cạnh tranh sẽ ngày càng đan xen phức tạp. Để chủ động trong mối quan hệ này, Việt Nam cần kiên định với các giải pháp mang tính cấu trúc. Tương lai của cán cân thương mại phụ thuộc vào tốc độ và hiệu quả của quá trình tái cơ cấu nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng. Trọng tâm là phải thoát khỏi sự phụ thuộc kinh tế vào mô hình gia công và nguồn cung nguyên liệu từ Trung Quốc. Điều này đòi hỏi phải đẩy mạnh phát triển công nghiệp phụ trợ, các ngành công nghiệp công nghệ cao và nông nghiệp chất lượng cao. Đồng thời, Việt Nam cần tiếp tục hội nhập sâu rộng vào kinh tế toàn cầu, tận dụng hiệu quả các FTA để đa dạng hóa thị trường cả về xuất khẩu và nhập khẩu. Về phía nhà nước, cần hoàn thiện khung pháp lý và chính sách thương mại theo hướng minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh. Sự phát triển bền vững trong quan hệ thương mại với Trung Quốc không có nghĩa là giảm kim ngạch, mà là hướng tới một cơ cấu xuất nhập khẩu hợp lý hơn, nơi Việt Nam tham gia vào chuỗi cung ứng với vị thế cao hơn.

6.1. Dự báo xu hướng quan hệ thương mại trong tương lai

Dự báo cho thấy Trung Quốc vẫn sẽ là đối tác thương mại lớn nhất và là thị trường quan trọng của Việt Nam. Tuy nhiên, thị trường Trung Quốc sẽ không còn là một thị trường "dễ tính". Người tiêu dùng và chính phủ nước này ngày càng yêu cầu cao hơn về chất lượng, an toàn thực phẩm và các tiêu chuẩn môi trường. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tự nâng cấp. Xu hướng xuất khẩu chính ngạch sẽ trở thành dòng chảy chủ đạo, thay thế dần cho thương mại tiểu ngạch.

6.2. Kiến nghị then chốt cho sự phát triển bền vững

Kiến nghị then chốt là cần một chiến lược quốc gia nhất quán về phát triển công nghiệp phụ trợ và nâng cao năng lực cạnh tranh. Chính phủ cần đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt bằng các chính sách đột phá. Doanh nghiệp cần chủ động, sáng tạo trong đầu tư và kinh doanh. Người dân cần ủng hộ hàng Việt Nam chất lượng cao. Chỉ khi có sự đồng lòng và phối hợp nhịp nhàng giữa ba nhà: Nhà nước, Nhà doanh nghiệp và Nhà nông (người tiêu dùng), Việt Nam mới có thể từng bước cải thiện cán cân thương mại, đảm bảo một nền kinh tế tự chủ và phát triển bền vững trong dài hạn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thâm hụt thương mại luôn là một trong những bài toán kinh tế vĩ mô phức tạp đối với Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng. Giai đoạn 2007–2011 ghi nhận mức nhập siêu tổng thể của cả nước duy trì ở quy mô rất lớn, từ mức 14,2 tỷ USD năm 2007 lên đỉnh điểm 18,0 tỷ USD năm 2008 và 9,8 tỷ USD năm 2011. Mặc dù đến năm 2012 và năm 2013, cán cân thương mại tổng thể của Việt Nam đã bắt đầu có thặng dư khiêm tốn lần lượt là 0,78 tỷ USD và 0,2 tỷ USD, song khi bóc tách chi tiết theo từng đối tác kinh tế, thâm hụt thương mại với Trung Quốc lại gia tăng một cách đáng báo động.

Từ mức nhập siêu chỉ 188,8 triệu USD vào năm 2001, con số này đã tăng vọt lên 9.145,8 triệu USD vào năm 2007, tiếp tục chạm mốc 16,3 tỷ USD năm 2012 và đạt mức kỷ lục 23,7 tỷ USD vào năm 2013. Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện thực trạng cán cân thương mại song phương Việt Nam – Trung Quốc trong khung thời gian từ năm 2002 đến năm 2013, tính từ mốc hai bên triển khai Hiệp định Khung về Hợp tác Kinh tế Toàn diện ASEAN – Trung Quốc (ACFTA). Mục tiêu trọng tâm là phân tích bản chất cơ cấu xuất nhập khẩu, xác định các nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng nhập siêu dai dẳng và lượng hóa tác động tiêu cực của nó tới sự ổn định vĩ mô của Việt Nam. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi đưa ra các luận cứ xác đáng nhằm giúp các nhà hoạch định kiểm soát mức độ thâm hụt thương mại, giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia hướng tới tầm nhìn năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn được xây dựng trên nền tảng vững chắc của các học thuyết kinh tế quốc tế kinh điển và hiện đại. Đầu tiên, Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo và Lý thuyết Chi phí cơ hội của Gottfried Haberler cung cấp cơ sở luận giải việc chuyên môn hóa sản xuất giữa hai nền kinh tế dựa trên sự chênh lệch về chi phí tương đối. Thứ hai, Mô hình các yếu tố sản xuất Heckscher – Ohlin (H-O) và Định lý Heckscher – Ohlin – Samuelson (H-O-S) đóng vai trò trung tâm, giải thích cơ cấu trao đổi hàng hóa dựa trên mức độ sẵn có và chi phí tương đối của các yếu tố đầu vào như lao động, vốn và tài nguyên thiên nhiên. Thứ ba, Hiệu ứng tuyến J (J-curve) cùng điều kiện Marshall – Lerner được áp dụng để đánh giá mối quan hệ giữa biến động tỷ giá hối đoái thực và phản ứng của cán cân thương mại trong ngắn hạn cũng như dài hạn. Luận văn chuẩn hóa và vận dụng 4 khái niệm cốt lõi: Cán cân thương mại theo giá trị xuất khẩu FOB và nhập khẩu CIF; Tỷ giá hối đoái thực song phương (RER) phản ánh sức cạnh tranh giá cả; Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT); và Hợp đồng thiết kế, cung cấp thiết bị và thi công xây dựng công trình (EPC) trong hoạt động đầu tư công.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và cơ sở dữ liệu UNSTAT/UN Comtrade. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ chuỗi số liệu kim ngạch xuất nhập khẩu 2 chiều giữa Việt Nam và Trung Quốc được phân loại theo danh mục 84 nhóm mặt hàng thuộc hệ thống phân loại tiêu chuẩn ngoại thương SITC trong suốt giai đoạn 14 năm liên tục từ năm 2000 đến năm 2013. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm loại bỏ sai số chọn mẫu, đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho bức tranh thương mại song phương. Phương pháp phân tích được lựa chọn bao gồm thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian (time-series) và phương pháp phân tích liên ngành (kết hợp kinh tế học, chính sách thương mại và luật pháp quốc tế). Lý do lựa chọn phương pháp này là vì tính chất phức tạp của các biến số thương mại song phương đòi hỏi sự phân rã dữ liệu đa chiều theo thời gian, theo nhóm mặt hàng và theo hàm lượng công nghệ để phát hiện đúng các nút thắt cơ cấu mà phương pháp định lượng đơn lẻ không thể bao quát hết.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực nghiệm giai đoạn 2000–2013 đã làm sáng tỏ 4 phát hiện mang tính quy luật:

Thứ nhất, quy mô thâm hụt thương mại với Trung Quốc tăng trưởng phi mã với tốc độ đáng kinh ngạc. Năm 2001, nhập siêu từ Trung Quốc mới ở mức 188,8 triệu USD, đến năm 2006 tăng lên khoảng 4,0 tỷ USD, năm 2011 đạt 13.467 triệu USD và đến năm 2013 đã chạm ngưỡng 23,7 tỷ USD, tức tăng gấp hơn 125 lần chỉ sau 12 năm.

Thứ hai, cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc biểu hiện sự tụt hậu nghiêm trọng về chuỗi giá trị. Theo dữ liệu phân loại SITC, nhóm nguyên liệu thô và tài nguyên khoáng sản chiếm tới 63% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc. Trong đó, nhiên liệu khoáng sản (chủ yếu là than đá) chiếm 27%, nhóm nguyên liệu thô chưa qua chế biến (cao su thô, gỗ, quặng kim loại) chiếm 25%, và thực phẩm tươi sống chiếm 10,7%. Ngược lại, tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến của các nước ASEAN khác xuất khẩu sang Trung Quốc đạt bình quân từ 50% đến 75%.

Thứ ba, cơ cấu nhập khẩu từ Trung Quốc tập trung áp đảo vào các mặt hàng chế tạo phục vụ sản xuất. Ba nhóm hàng công nghiệp chế tác và hóa chất chiếm tới 82,4% tổng kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam từ Trung Quốc, bao gồm máy móc thiết bị vận tải chiếm 35,5%, hàng chế tác cơ bản (sắt thép, linh kiện điện tử, sợi dệt) chiếm 33,7%, và hóa chất phân bón chiếm 13,2%.

Thứ tư, mức độ thâm nhập của hàng hóa Trung Quốc vào thị trường nội địa đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 14%/năm. Riêng phân khúc máy móc và thiết bị công nghệ, thị phần của Trung Quốc tại Việt Nam đã vượt ngưỡng 80%, tạo nên sự lệ thuộc kỹ thuật sâu sắc.

Thảo luận kết quả

Để minh họa trực quan tính chất bất cân xứng này, dữ liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua hệ thống trực quan hóa khoa học: Biểu đồ đường (Line Chart) so sánh khoảng cách ngày càng nới rộng giữa đường kim ngạch nhập khẩu và xuất khẩu từ năm 2000 đến 2013; kết hợp Biểu đồ tròn (Pie Chart) biểu diễn cơ cấu mặt hàng SITC để làm nổi bật sự đối lập giữa 63% xuất khẩu tài nguyên thô và 82,4% nhập khẩu hàng chế tác công nghệ.

Nguyên nhân trực tiếp của tình trạng này xuất phát từ việc mô hình tăng trưởng của Việt Nam phụ thuộc nặng nề vào gia công lắp ráp, trong đó các ngành mũi nhọn như dệt may, da giày và điện tử phải nhập khẩu tới 80% nguyên phụ liệu đầu vào từ nước ngoài mà Trung Quốc là nguồn cung rẻ và sẵn có nhất. Bên cạnh đó, việc các nhà thầu Trung Quốc trúng thầu hàng loạt dự án tổng thầu EPC trọng điểm trong các ngành điện lực, xi măng, hóa chất đã kéo theo lượng nhập khẩu máy móc, thiết bị và công nghệ khổng lồ từ quốc gia này. So với nghiên cứu của các chuyên gia kinh tế trong khu vực, mức độ phụ thuộc thương mại của Việt Nam vào Trung Quốc cao hơn hẳn các quốc gia ASEAN khác do vị trí địa lý liền kề và hệ thống rào cản kỹ thuật TBT của Việt Nam còn rất lỏng lẻo. Hệ quả là nền kinh tế phải đối mặt với rủi ro nhập khẩu công nghệ lạc hậu, gây thất thoát ngoại tệ, gia tăng sức ép mất giá lên đồng nội tệ và làm trầm trọng thêm mức độ tổn thương của nền kinh tế trước các cú sốc cung ứng từ bên ngoài.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ với các chỉ số mục tiêu và lộ trình thực thi rõ ràng:

Thứ nhất, tái cấu trúc ngành công nghiệp hỗ trợ và gia tăng tỷ lệ nội địa hóa. Chính phủ và Bộ Công Thương cần ban hành chính sách ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp giảm 50% trong 5 năm đầu cho các dự án sản xuất linh kiện phụ trợ, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa của ngành dệt may và da giày từ mức 20% lên trên 55% vào năm 2020, qua đó giảm tỷ trọng nhập khẩu nguyên phụ liệu từ Trung Quốc ít nhất 25%.

Thứ hai, nâng cấp chuỗi giá trị và chuyển đổi phương thức xuất khẩu nông thủy sản. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với chính quyền các tỉnh biên giới siết chặt xuất khẩu tiểu ngạch, thúc đẩy mạnh mẽ xuất khẩu chính ngạch; hỗ trợ vốn vay ưu đãi với lãi suất thấp hơn thị trường từ 2% đến 3% để các doanh nghiệp chế biến sâu đầu tư công nghệ bảo quản, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng nông sản chế biến xuất khẩu đạt trên 40% vào giai đoạn 2016–2020.

Thứ ba, thiết lập hàng rào kỹ thuật và chấn chỉnh cơ chế đấu thầu dự án EPC. Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần khẩn trương ban hành hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (TBT) đối với máy móc, dây chuyền thiết bị nhập khẩu, kiên quyết loại bỏ 100% công nghệ tiêu tốn năng lượng và gây ô nhiễm môi trường; đồng thời điều chỉnh luật đấu thầu để chấm dứt tình trạng chỉ định thầu EPC dựa trên tiêu chí giá thấp nhưng đội vốn và lạc hậu về công nghệ.

Thứ tư, điều hành linh hoạt tỷ giá hối đoái và xúc tiến đa dạng hóa thị trường đối tác. Ngân hàng Nhà nước cần duy trì biên độ tỷ giá linh hoạt nhằm phản ánh đúng sức mua tương đương, trong khi cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần chủ động tận dụng các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới để chuyển dịch cơ cấu thị trường, phấn đấu giảm tỷ trọng thâm hụt thương mại với Trung Quốc xuống mức an toàn dưới 30% tổng kim ngạch hai chiều trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn giá trị dành cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ tại Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước sử dụng các dữ liệu về thâm hụt 23,7 tỷ USD và cơ cấu 84 nhóm hàng SITC để làm căn cứ điều chỉnh chính sách biên mậu, hoàn thiện hàng rào kỹ thuật TBT và tối ưu hóa cán cân thanh toán quốc tế.

2. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và hiệp hội ngành hàng: Các doanh nghiệp trong lĩnh vực nông sản, thủy sản, dệt may và cơ khí chế tạo có thể ứng dụng các phân tích thị trường để chủ động tái cấu trúc chuỗi cung ứng, giảm thiểu rủi ro phụ thuộc 80% nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc và chuyển hướng sang xuất khẩu chính ngạch giá trị cao.

3. Giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế quốc tế: Giới học thuật có thể khai thác mô hình khung lý thuyết H-O-S, lý thuyết tuyến J và nguồn dữ liệu chuỗi thời gian 14 năm (2000–2013) để phục vụ công tác giảng dạy các học phần Kinh tế đối ngoại, Thương mại quốc tế và Tài chính quốc tế.

4. Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành: Người học thuộc khối ngành Kinh tế quốc tế, Kinh doanh quốc tế và Quan hệ quốc tế có thể tham khảo luận văn như một công trình mẫu mực về phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, kỹ thuật xử lý dữ liệu thương mại song phương và cách thức lập luận chính sách vĩ mô.

Câu hỏi thường gặp

• Bản chất của thâm hụt thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc là gì?
  Bản chất nằm ở sự bất cân xứng cơ cấu chuỗi giá trị. Việt Nam chủ yếu xuất khẩu nông sản và tài nguyên khoáng sản thô (chiếm 63% tổng xuất khẩu), nhưng lại nhập khẩu tới 82,4% là máy móc công nghệ, thiết bị và nguyên phụ liệu công nghiệp phục vụ nền sản xuất gia công vốn phụ thuộc tới 80% đầu vào.

• Tốc độ gia tăng nhập siêu từ Trung Quốc giai đoạn 2001–2013 diễn biến ra sao?
  Mức độ thâm hụt tăng trưởng phi mã với tốc độ gấp hơn 125 lần, từ 188,8 triệu USD năm 2001 lên 9.145,8 triệu USD năm 2007, đạt 16,3 tỷ USD năm 2012 và xác lập kỷ lục 23,7 tỷ USD vào năm 2013.

• Tại sao máy móc thiết bị Trung Quốc chiếm tới hơn 80% thị phần tại Việt Nam?
  Nguyên nhân chủ yếu do lợi thế cạnh tranh về giá rẻ, điều kiện thanh toán linh hoạt, sự tương đồng về trình độ công nghệ giai đoạn đầu và đặc biệt là hệ quả của việc các nhà thầu Trung Quốc trúng thầu áp đảo tại các dự án tổng thầu EPC trọng điểm.

• Hiệp định ACFTA đã tác động như thế nào đến cán cân thương mại song phương?
  ACFTA giúp giảm thuế quan xuống 0% đối với nhiều dòng hàng, tạo thuận lợi cho xuất khẩu nông sản nhưng đồng thời mở đường cho làn sóng hàng hóa chế tạo Trung Quốc thâm nhập thị trường Việt Nam với tốc độ tăng bình quân 14%/năm, làm gia tăng khoảng cách thâm hụt thương mại.

• Giải pháp đột phá nào giúp Việt Nam giảm dần nhập siêu từ Trung Quốc?
  Giải pháp cốt lõi là phát triển mạnh mẽ công nghiệp hỗ trợ để nâng tỷ lệ nội địa hóa lên trên 55%, chuẩn hóa hệ thống rào cản kỹ thuật TBT nhằm kiểm soát nhập khẩu máy móc lạc hậu, và đa dạng hóa nguồn cung ứng nguyên liệu từ các thị trường tham gia FTA.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã khái quát hóa và giải quyết trọn vẹn bài toán thâm hụt thương mại Việt Nam – Trung Quốc thông qua 5 kết luận đúc kết then chốt:

• Nhập siêu với Trung Quốc gia tăng liên tục từ 188,8 triệu USD năm 2001 lên mức đỉnh điểm 23,7 tỷ USD vào năm 2013, trở thành nguyên nhân chính gây thâm hụt cán cân thương mại tổng thể của quốc gia.
• Cơ cấu thương mại song phương mang tính bất cân xứng sâu sắc, khi Việt Nam xuất khẩu 63% tài nguyên thô nhưng nhập khẩu tới 82,4% hàng chế tác công nghiệp và hóa chất.
• Nền kinh tế bộc lộ điểm nghẽn lớn về năng lực công nghiệp hỗ trợ nội địa khi phải nhập khẩu tới 80% nguyên phụ liệu đầu vào cho các ngành sản xuất mũi nhọn.
• Sự thâm nhập của hàng hóa và thiết bị Trung Quốc (chiếm trên 80% thị phần máy móc) tiềm ẩn nhiều rủi ro về tụt hậu công nghệ và áp lực tỷ giá vĩ mô.
• Việc kiểm soát thâm hụt đòi hỏi một chiến lược tổng thể kết hợp giữa phát triển công nghiệp hỗ trợ, kiểm soát chất lượng qua hàng rào TBT và tái cơ cấu đấu thầu EPC.

Đóng góp học thuật lớn nhất của luận văn là đã hệ thống hóa toàn diện chuỗi dữ liệu 14 năm, làm rõ mối liên hệ hữu cơ giữa cơ cấu sản xuất gia công và thâm hụt thương mại kéo dài. Bước đi tiếp theo đòi hỏi các cơ quan quản lý cần khẩn trương hiện thực hóa lộ trình chính sách giai đoạn 2015–2020. Hãy tham khảo và nghiên cứu toàn văn công trình khoa học này để nắm bắt đầy đủ các giải pháp chuyên sâu và hệ thống số liệu phân tích chi tiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đuợc kết cấu gồm ba chuơng. Chƣơng 1: Khái quát chung về cán cân thuơng mại Chƣơng 2: Thâm hụt thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc từ 2002 đến nay. Chƣơng 3: Kiến nghị chính sách nhằm giảm hạn chế thâm hụt thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc trong thời gian tới 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CÁN CÂN THƢƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về cán cân thƣơng mại 1.

Một số lý thuyết về thương mại quốc tế 1. Lý thuyết thương mại quốc tế của chủ nghĩa trọng thương Trong thế kỷ XVII và XVIII, một nhóm người (thương gia, viên chức ngân hàng, công chức và thậm chí các nhà triết học) đã viết các bài luận và một vài cuốn sách về thương mại quốc tế. Tất cả những tư tưởng này được biết đến với tên gọi là chủ nghĩa trọng thương. Chủ nghĩa trọng thương chỉ ra con đường trở thành một quốc gia giàu có và hùng mạnh chính là thông qua xuất khẩu hàng hoá chứ không phải nhập khẩu hàng hoá.

Kết quả của xuất khẩu sẽ tạo ra nhiều vàng bạc cho các quốc gia. Quốc gia càng có nhiều vàng bạc thì càng giàu có và hùng mạnh. Chính vì thế, một chính phủ cần làm tất cả những gì có thể để kích thích xuất khẩu và ngăn chặn nhập khẩu (đặc biệt là nhập khẩu hàng hoá tiêu dùng xa xỉ). Tuy nhiên, vì không phải tất cả các quốc gia đều có thể tạo ra thặng dư xuất khẩu và số lượng vàng bạc là có hạn nên nếu một quốc gia có lợi thì quốc gia khác sẽ bị thiệt.

Nội dung cơ bản của đường lối kinh tế và lý luận kinh tế của chủ nghĩa trọng thương thể hiện ở các điều dưới đây: Thứ nhất, họ đánh giá cao vai trò của tiền tệ, coi tiền tệ (vàng, bạc) là tiêu chuẩn cơ bản của của cải. Theo họ, “một xã hội giàu có là có được nhiều tiền”, “sự giàu có tích luỹ dưới hình thái tiền tệ là sự giàu có muôn đời vĩnh viễn”. Thứ hai, để có tích luỹ tiền tệ, phải thông qua hoạt động thương mại, mà trước hết là ngoại thương. Chủ nghĩa trọng thương cho rằng, “nội thương là hệ thống ống dẫn, ngoại thương là máy bơm.

Muốn tăng của cải phải có ngoại thương nhập dẫn của cải qua nội thương”. Thứ ba, họ cho rằng, lợi nhuận là do lĩnh vực lưu thông mua-bán, trao đổi sinh ra. Do đó, chỉ làm giàu thông qua con đường ngoại thương, bằng cách hy sinh lợi ích của các dân tộc khác (mua rẻ, bán đắt, mua ít, bán nhiều…). Thứ tư, tích luỹ tiền tệ chỉ thực hiện được nhờ sự giúp đỡ của nhà nước.

Các nhà kinh tế học theo học thuyết trọng thương đòi hỏi nhà nước phải tích cực can 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thiệp vào đời sống kinh tế để thu hút tiền tệ về nước mình càng nhiều càng tốt, để cho tiền ra khỏi nước mình càng ít càng hay. Muốn vậy, chỉ có cách là phát triển thương nghiệp (ngoại thương). Ưu điểm của lý thuyết thương mại quốc tế của chủ nghĩa trọng thương đó là: Các nhà trọng thương cũng có lý khi cho rằng sự gia tăng vàng bạc (tức là tăng mức cung tiền tệ) trong nền kinh tế sẽ có tác dụng kích thích sản xuất trong nước. Ngoài ra họ cũng đã sớm nhận thức được vai trò quan trọng của nhà nước trong việc điều tiết hoạt động kinh tế thông qua các công cụ như thuế quan, lãi suất đầu tư, hạn chế nhập khẩu…Như vậy, lần đầu tiên trong lịch sử lý thuyết về thương mại quốc tế được nâng lên như là một lý thuyết khoa học, là cơ sở nền móng cho các lý thuyết khác.

Tuy nhiên, hạn chế của lý thuyết này đó là các quan điểm của chủ nghĩa trọng thương còn đơn giản, chưa giải thích được bản chất bên trong của các hiện tượng kinh tế. Chưa giải thích được cơ cấu hàng hoá trong thương mại quốc tế được xác định như thế nào, chưa thấy được tính hiệu quả và lợi ích từ quá trình chuyên môn hoá sản xuất và trao đổi, đặc biệt chưa nhận thức được rằng các kết luận của họ có thể đúng với một số nước như Anh, Pháp, chứ không phải với tất cả các quốc gia khác. Do vậy, đòi hỏi một lý thuyết khác có khả năng giải thích đúng hơn về thương mại giữa các nước. Lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith.

Lý thuyết lợi thế tuyệt đối gắn liền với tên tuổi của nhà kinh tế học Adam Smith. Ông là người đầu tiên đưa ra sự phân tích có hệ thống về nguồn gốc thương mại quốc tế. Adam Smith bắt đầu với giả thiết đơn giản là có hai quốc gia tự nguyện tham gia thương mại với nhau và cả hai quốc gia đều có lợi ích từ việc tham gia thương mại. Ông cũng giải thích lợi ích tạo ra từ thương mại và nguồn gốc lợi ích từ thương mại.

Theo Adam Smith thương mại giữa hai quốc gia được dựa trên cơ sở lợi thế tuyệt đối. Khi một quốc gia sản xuất một hàng hóa có hiệu quả hơn so với quốc gia khác nhưng kém hiệu quả hơn trong sản xuất hàng hóa thứ hai, hai quốc gia có thể thu được lợi ích bằng cách mỗi quốc gia chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hàng hóa có lợi thế tuyệt đối, nhập khẩu hàng hóa không có lợi thế. Thông qua quá trình này, các nguồn lực được sử dụng một cách hiệu quả nhất và sản lượng của cả hai hàng hóa đều tăng. Sự tăng lên về sản lượng của hai hàng hóa này do lượng thặng dư từ chuyên môn hóa trong sản xuất được phân bố lại giữa hai quốc gia thông qua thương mại.

Theo khía cạnh này, một quốc gia cũng tương tự như một cá nhân, không nên cố gắng sản xuất tất cả hàng hóa cho mình, mà nên tập trung sản xuất hàng hóa mình có sở trường nhất, đem trao đổi một phần sản phẩm đó lấy sản phẩm khác cần dùng, theo cách này tổng sản lượng của các cá nhân cộng lại sẽ tăng, phúc lợi của mỗi các nhân cũng tăng. Vì thế, trong khi các nhà trọng thương tin rằng một quốc gia chỉ có thể có lợi thế từ việc chi tiêu của các quốc gia khác và đề xuất chính phủ nên kiểm soát toàn bộ hoạt động của nền kinh tế thì Adam Smith lại tin rằng tát cả các quốc gia sẽ có lợi nếu thương mại tự do và đề xuất các chỉnh phủ đi theo chủ nghĩa ít can thiệp vào nền kinh tế. Thương mại tự do sẽ làm cho các nguồn lực thế giới được sử dụng có hiệu quả nhất và tối đa hoá lợi ích của thế giới. Ưu điểm của lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith đó là khắc phục được những hạn chế của chủ nghĩa trọng thương, đã đi đúng hướng khi vạch ra cơ sở khoa học để tạo ra giá trị là sản xuất chứ không phải là lưu thông.

Và đây là lý thuyết đầu tiên đề cập đến chuyên môn hoá và chỉ ra được lợi ích của việc chuyên môn hoá. Tuy nhiên lý thuyết này có hạn chế đó là chỉ có thể giải thích một phần nhỏ hoạt động thương mại thế giới ngày nay. Lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo. Học thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo dựa vào Quy luật về lợi thế so sánh.

Đây là một trong những quy luật kinh tế quan trọng nhất được ứng dụng rộng rãi, chưa có sự thay đổi. Học thuyết nghiên cứu khái niệm về lợi thế so sánh, đưa ra lợi thế so sánh về số, phần phân tích cho thấy cả hai quốc gia đều có thể thu được thặng dư nếu mỗi quốc gia chuyên môn hóa trong sản xuất và xuất khẩu hàng hóa 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] có lợi thế so sánh. Để xây dựng lý thuyết này, Ricardo đã đưa ra một loạt giả thiết nhằm đơn giản hoá mô hình. - Phân tích mô hình thương mại có hai quốc gia và hai loại sản phẩm.

- Thương mại quốc tế hoàn toàn tự do. - Các yếu tố sản xuất di chuyển trong phạm vi một quốc gia, nhưng không được di chuyển ra bên ngoài. - Chi phí sản xuất là cố định - Không có chi phí vận chuyển. - Công nghệ của hai quốc gia là như nhau.

- Dựa trên lý thuyết tính giá trị bằng lao động. Theo nguyên tắc của lợi thế so sánh, nếu một quốc gia kém hiệu quả hơn (bất lợi thế tuyệt đối) so với quốc gia khác trong việc sản xuất cả hai loại hàng hoá thì thương mại vẫn xảy ra và đem lại lợi ích cho cả hai quốc gia. Một quốc gia nên chuyên môn hoá sản xuất và xuất khẩu hàng hoá mà nước đó có lợi thế so sánh và nhập khẩu hàng hoá mà nước đó không có lợi thế so sánh. Lý thuyết lợi thế so sánh của Ricardo được coi là lý thuyết cơ bản, đặt cơ sở nền tảng cho thương mại quốc tế và được coi là lý thuyết quan trọng nhất của nền kinh tế quốc tế.

Lý thuyết này đã chỉ ra cơ sở khoa học của thương mại quốc tế là sự khác biệt về lợi thế tương đối trong sản xuất một loại hàng hoá nào đó. Bên cạnh đó, lý thuyết lợi thế so sánh của Ricardo đã khắc phục được hạn chế của lý thuyết tuyệt đối của Adam Smith. Do đó, lý thuyết lợi thế so sánh mang tính khái quát hơn và đã chỉ ra được lợi ích của quá trình phân công lao động quốc tế. Tuy nhiên, một trong những hạn chế của lý thuyết này là Ricardo đã vận dụng lý thuyết tính giá trị bằng lao động để nghiên cứu mô hình thương mại quốc tế.

Do vậy, lý thuyết này chưa sát với thực tế và cũng chưa giải thích được nguồn gốc phát sinh của lợi thế so sánh của một quốc gia đối với một loại sản phẩm nào đó. Do đó, nó không giải thích được triệt để nguyên nhân sâu xa của quá trình thương mại. 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Lý thuyết chi phí cơ hội của Haberler.

Haberler đã chỉ ra những hạn chế của lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo, khẳng định lợi thế so sánh là một quy luật quan trọng trong thương mại quốc tế và giải thích quy luật này thông qua một lý thuyết mới là chi phí cơ hội. Ông cũng chính là nhà kinh tế học đầu tiên đưa ra khái niệm đường cong thay thế sản xuất mà sau này chúng ta vẫn quen gọi là đuờng giới hạn khả năng sản xuất.