CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN 1. Khái niệm, đặc điểm của tha tù trước thời hạn có điều kiện 1. Khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện Tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp được áp dụng tại nhiều quốc gia trên thế giới, thực chất đây là việc trả tự do sớm cho người đang chấp hành hình phạt tù khi đáp ứng đủ các điều kiện do pháp luật quy định, sau khi được trả tự do, người đó sẽ được đặt dưới sự hỗ trợ, giám sát của cơ quan có thẩm quyền trong một thời gian nhằm giúp họ dần thích nghi với môi trường xã 1 hội, giảm thiểu nguy cơ tái phạm cũng như đảm bảo an ninh công cộng. Ở Việt Nam, thuật ngữ “tha tù trước thời hạn có điều kiện” lần đầu tiên xuất hiện trong BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) (sau đây được gọi 2 tắt là BLHS năm 2015).
Trước đây, Thông tư liên tịch số 73/TT-LB đã từng đề cập đến một biện pháp với tên gọi tương tự - tha tù trước kỳ hạn. Tuy nhiên, theo tác giả, biện pháp này hoàn toàn khác với biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện được quy định trong BLHS năm 2015. Bởi, theo cách hiểu của Thông tư liên tịch số 73/TT-LB, tha tù trước kỳ hạn là việc giảm án tù, sau khi được giảm án tù, nếu tính ra hết hạn tù rồi thì phạm nhân được tha ngay, nhưng nếu còn hạn tù thì phạm nhân vẫn phải tiếp tục ở cho đến hết hạn. Như vậy, có thể thấy, mặc dù có tên gọi là tha tù trước kỳ hạn, bản chất của biện pháp này lại giống với biện pháp giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù trong BLHS năm 2015.
Liên quan đến khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện, hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng tha tù trước thời hạn có điều kiện là một trong các biện pháp tha miễn trong hệ thống pháp luật 3 hình sự. Cách hiểu này khá phổ biến trong hoạt động nghiên cứu pháp luật hình sự. Cụ thể, trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của trường Đại 1 Adult Parole Board Victoria, “Purpose and Benefits”, https://www.au/purpose- and-benefits, 11/11/2020 2 Thông tư liên tịch số 73-TT/LB ngày 11/8/1959 của Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Toà án nhân dân tối cao và Viện Công tố trung ương quy định điều kiện và thủ tục xử tha tù trước kỳ hạn 3 Lê Cảm (2018), Nhận thức khoa học về Phần chung pháp luật hình sự Việt Nam sau pháp điển hóa lần thứ ba, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, tr.
49 9 học Luật Hà Nội, tha tù trước thời hạn có điều kiện được hiểu là biện pháp miễn 4 chấp hành có điều kiện thời hạn còn lại của hình phạt tù đã tuyên. Theo quan điểm của Vụ Pháp luật Hình sự - Hành chính (Bộ Tư pháp), tha tù trước thời hạn có điều kiện là “biện pháp miễn chấp hành phần hình phạt tù còn lại có điều kiện, được Tòa án áp dụng đối với người đang chấp hành hình phạt tù khi có đủ điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự, xét thấy không cần buộc họ phải 5 tiếp tục chấp hành hình phạt tù”. Ngược lại, có quan điểm cho rằng, tha tù trước thời hạn có điều kiện không phải là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt mà chỉ đơn thuần là một biện pháp để thay đổi nơi chấp hành hình phạt từ chấp hành hình phạt trong trại giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ sang chấp hành hình phạt tại nơi cư trú, nơi làm việc, công tác, quan điểm này được thể hiện rõ nét trong Công văn số 1413/VKSTC-V14 ngày 11/4/2018 của VKS nhân dân tối cao về việc góp ý dự thảo Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao. Một trong những khái niệm về tha tù trước thời hạn có điều kiện được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ và trích dẫn hiện nay đó là: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp được Tòa án áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi có đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự, xét thấy không 6 cần buộc họ phải tiếp tục chấp hành án phạt tù tại cơ sở giam giữ”.
Tuy nhiên, tác giả cho rằng định nghĩa trên của Nghị quyết số 01/2018/NQ- HĐTP không thể hiện hết bản chất pháp lý của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện. Bởi nó chưa giải quyết được nội hàm cụm từ “có điều kiện”, trong khi chính cụm từ này đã tạo nên sự khác biệt giữa biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện với các biện pháp miễn chấp hành hình phạt còn lại như đặc xá. Theo tác giả, cụm từ “có điều kiện” xuất hiện trong tên gọi của biện pháp như một cách để khẳng định rằng tha tù trước thời hạn có điều kiện không phải là sự tha bổng đơn thuần mà thay vào đó, sau khi được hưởng biện pháp này, người bị kết án vẫn phải chịu sự ràng buộc bởi những điều kiện thử thách trong khoảng thời gian nhất định. 4 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung), Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr.
360 5 Vụ Pháp luật Hình sự - Hành chính, Bộ Tư pháp (2018), Công văn số 100/PLHS-HC 26/3/2018 về việc góp ý dự thảo Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, tr. 4 6 Điều 1 Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24/04/2018 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 của Bộ luật Hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện 10 Nếu người bị kết án vi phạm điều kiện thử thách thì việc tha tù trước thời hạn có điều kiện có thể bị huỷ bỏ và khi đó họ phải quay trở lại cơ sở giam giữ để chấp hành phần còn lại của hình phạt. Trên cơ sở nghiên cứu định nghĩa tại Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP và một số ý kiến pháp lý có liên quan, tác giả đồng ý với quan điểm cho rằng tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Để làm cơ sở cho việc chứng minh nhận định này, trước hết, chúng ta cần xem xét định nghĩa miễn chấp hành hình phạt.
Theo đó, miễn chấp hành hình phạt được hiểu là Tòa án vẫn quyết định hình phạt nhất định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật đối với người bị coi là có lỗi trong việc thực hiện tội phạm, nhưng không buộc người này phải chấp hành toàn bộ hình phạt ấy khi có đầy đủ 7 căn cứ và những điều kiện do pháp luật hình sự quy định. Có thể thấy đặc trưng cơ bản của miễn chấp hành hình phạt là không buộc người bị kết án phải chấp hành một phần hoặc toàn bộ hình phạt đã tuyên. Rõ ràng, tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp như vậy. Thêm vào đó, khác với các trường hợp miễn chấp hành hình phạt khác, khi được tha tù trước thời hạn có điều kiện, người bị kết án vẫn phải tuân thủ những điều kiện do pháp luật quy định trong một khoảng thời gian tương ứng với phần hình phạt tù chưa chấp hành.
Theo tác giả, việc buộc người bị kết án phải tuân thủ các điều kiện sau khi được áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện như một hình thức thay thế cho quá trình tiếp tục chấp hành án tại cơ sở giam giữ. Điều đó có nghĩa là, người bị kết án sẽ chỉ không phải chấp hành phần hình phạt tù còn lại nếu không vi phạm điều kiện thử thách. Đây chính là tính “có điều kiện” của biện pháp này. Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện như sau: “Tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp miễn chấp hành hình phạt có điều kiện, được áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự”.
Đặc điểm tha tù trước thời hạn có điều kiện Với tư cách là biện pháp thuộc chế định miễn, giảm trách nhiệm hình sự nên tha tù trước thời hạn có điều kiện có đầy đủ các đặc điểm của một biện pháp 7 Lê Cảm (2005), Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, tr. 790 11 miễn, giảm trách nhiệm hình sự, nhưng bản thân nó cũng mang đặc tính nhất định, cụ thể như sau: - Là biện pháp có tính nhân đạo được quy định trong Bộ luật Hình sự, thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước đối với người phạm tội Việc áp dụng biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện nói riêng và các biện pháp miễn, giảm trách nhiệm hình sự nói chung nhằm tiết giảm sự tác động của các biện pháp cưỡng chế hình sự đối với người phạm tội. Như chúng ta đã biết, hình phạt tù có thời hạn là một trong những hình phạt có tính chất nghiêm khắc nhất trong BLHS với đặc trưng là cách ly người phạm tội ra khỏi xã hội một thời gian nhất định để học tập, lao động, cải tạo trong môi trường nghiêm khắc, có tính kỷ luật cao. Nếu bị cách ly khỏi xã hội quá lâu, người phạm tôi 8 thường sẽ có cảm giác mặc cảm, bị bỏ rơi, bị đẩy ra ngoài lề của xã hội.
Chính vì vậy mà việc cho phép người bị kết án được kết thúc quá trình chấp hành án tại cơ sở giam giữ sớm hơn sẽ góp phần hạn chế những tác động tiêu cực của hình phạt tù đối với họ, qua đó thể hiện sự quan tâm của Nhà nước trong việc cải tạo, giáo dục người phạm tội. - Chỉ được áp dụng khi người bị kết án đáp ứng đủ các điều kiện luật định Tương tự như những biện pháp miễn giảm, trách nhiệm hình sự khác, tha tù trước thời hạn có điều kiện chỉ được cơ quan có thẩm quyền áp dụng khi người bị kết án đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của BLHS. Những điều kiện này chính là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền đánh giá tính không cần thiết của việc buộc người bị kết án phải chấp hành phần hình phạt còn lại.