Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN 1.1 Khái niệm, bản chất và đặc điểm của việc tha tù trước thời hạn có điều kiện Hiến pháp năm 2013 được xây dựng với nhiều nội dung mới hơn so với các bản hiến pháp trước đây, trong đó đặc biệt chú trọng và đề cao quyền con người, quyền công dân. Bộ luật hình sự năm 2015 liên quan đến bảo đảm quyền con người và quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013. Đặc biệt có nhiều quy định mới về chính sách hình sự trong đó có chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện. Tha tù trước thời hạn có điều kiện là một chính sách hình sự mới hết sức nhân đạo được quy định tại BLHS năm 2015 nhằm thực hiện chủ trương đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội [51] đã được nêu rõ trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 [4].
Theo quy định tại Điều 1 Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24/4/2018 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 của BLHS về tha tù trước thời hạn có điều kiện thì, tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp được Tòa án áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi có đủ các điều kiện theo quy định của BLHS, xét thấy không cần buộc họ phải tiếp tục chấp hành hình phạt tù trong cơ sở giam giữ [16]. Điều đó có nghĩa là, cho phép người phạm tội bị xử phạt tù quay trở về với cộng đồng để phục thiện, được trả tự do sớm nhưng phải tuân thủ một số điều kiện nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xác định trong một thời gian gọi là thời gian thử thách (thời gian thử thách bằng thời gian còn lại của hình phạt tù mà người đó phải chấp hành hoặc có thể được rút ngắn thời gian thử thách). Nếu trong thời gian thử thách mà người phạm tội vi phạm các điều kiện 8 đặt ra thì tùy từng trường hợp cụ thể, cơ quan có thẩm quyền có thể thay đổi điều kiện thử thách hoặc có thể buộc người đó phải chấp hành nốt thời hạn còn lại của hình phạt tù trong trại giam, đây là điểm khác biệt của tha tù trước thời hạn có điều kiện so với quy định của đại xá, đặc xá. Đại xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước do Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn cho người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân nhân sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước hoặc trong trường hợp đặc biệt (thường vào các dịp lễ Quốc khánh); Đại xá được hiểu là một biện pháp khoan hồng của Nhà nước nhằm tha tội hoàn toàn và triệt để cho một số loại tội phạm nhất định đối với hàng loạt người phạm tội [53].
Với Việt Nam, tha tù trước thời hạn có điều kiện là quy định mới nhưng trên phạm vi thế giới thì có rất nhiều nước đã áp dụng từ rất lâu do những mặt tích cực mà nó đem lại. Quy định này một mặt tạo điều kiện cho người bị kết án phạt tù có cơ hội được cải tạo trong môi trường bình thường, qua đó hạn chế những tác động tiêu cực do việc giam giữ mang lại, tạo thuận lợi cho việc phục hồi, tái hòa nhập cộng đồng của họ. Mặt khác, với các điều kiện thử thách chặt chẽ đặt ra cho người được tha tù trước thời hạn sẽ có tác dụng giáo dục họ sống có trách nhiệm, có kỷ luật, tăng quyết tâm sửa chữa lỗi lầm, khắc phục nguyên nhân, điều kiện phạm tội, qua đó bảo đảm hiệu quả trong việc phòng ngừa tái phạm [51]. Ngoài ra, biện pháp này khuyến khích, nâng cao trách nhiệm của cộng đồng, gia đình, các đoàn thể xã hội trong việc phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước trong việc tham gia giám sát, giáo dục, phục hồi người được tha tù trước thời hạn, góp phần thực hiện chủ trương xã hội hóa công tác thi hành án của Nhà nước ta, giảm gánh nặng ngân sách cho Nhà nước liên quan đến công tác quản lý, giám sát, chế độ ăn ở, sinh hoạt, học tập của phạm nhân.
Đặc biệt, với việc áp dụng chế định này, hàng năm sẽ một lượng lớn phạm nhân được trả tự do và do đó, giúp giảm bớt tình trạng quá tải trong các cơ sở giam giữ hiện nay, qua đó cải thiện các điều kiện sinh hoạt cho người đang chấp hành án phạt tù. 9 Mặc dù là một chế định mới được quy định trong BLHS năm 2015, nhưng tha tù trước thời hạn có điều kiện cũng là một trong những giải pháp để rút ngắn thời gian phải chấp hành hình phạt tù trong trại giam. Theo nội dung chế định này, người chấp hành án phạt tù đã thi hành án được một thời gian nhất định, thỏa mãn những điều kiện quy định, có thể được xem xét để trả tự do, thời gian thử thách đúng bằng thời gian còn lại của hình phạt tù; và nếu trong thời gian thử thách người được tha tù có điều kiện cố ý vi phạm nghĩa vụ của người được tha tù có điều kiện 02 lần trở lên hoặc bị xử phạt hành chính từ 02 lần trở lên, thì có thể bị Tòa án quyết định buộc người được tha tù quay trở lại trại giam để thi hành phần hình phạt tù còn lại. Như vậy, về bản chất pháp lý, người được tha tù trước thời hạn là người đang tiếp tục chấp hành án, chỉ thay đổi hình thức từ chấp hành án trong các cơ sở giam giữ sang chấp hành án tại cộng đồng xã hội.
Người được tha tù trước thời hạn phải thực hiện nghĩa vụ trong thời gian thử thách. Tha tù trước thời hạn có điều kiện có những đặc điểm như sau: Thứ nhất, tha tù trước thời hạn có điều kiện có thể được xem là một trong những biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Người đang chấp hành hình phạt tù được trả tự do sớm nhưng phải tuân thủ một số điều kiện nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xác định trong một thời gian gọi là thời gian thử thách (thời gian thử thách bằng thời gian còn lại của hình phạt tù mà người đó phải chấp hành hoặc có thể được rút ngắn thời gian thử thách). Nếu trong thời gian thử thách mà người phạm tội vi phạm các điều kiện đặt ra thì tùy từng trường hợp cụ thể, cơ quan có thẩm quyền có thể thay đổi điều kiện thử thách hoặc có thể buộc người đó phải chấp hành nốt thời hạn còn lại của hình phạt tù trong trại giam.
Thứ hai, việc Toà án quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện nhất thiết chỉ được áp dụng khi có đủ những căn cứ và những điều kiện do pháp luật quy định. 10 Thứ ba, tha tù trước thời hạn có điều kiện không phải là một loại hình phạt. Thứ tư, tha tù trước thời hạn có điều kiện là một chế định nhân đạo của luật hình sự Việt Nam. Tha tù trước thời hạn có điều kiện cho phép người phạm tội bị xử phạt tù có điều kiện quay trở về với cộng đồng để phục thiện, sửa chữa lỗi lầm mình gây ra với sự giúp đỡ, giám sát của gia đình và các cơ quan, đoàn thể xã hội.
Thứ năm, đây là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù còn lại có điều kiện. Thứ sáu, được áp dụng đối với người bị phạt tù có thời hạn khi người đó có đầy đủ những điều kiện đáp ứng theo quy định của pháp luật và Tòa án xét thấy không cần thiết phải bắt buộc họ chấp hành hình phạt tù. Người được tha tù trước thời hạn có điều kiện vẫn là người đang chấp hành án, chỉ thay đổi hình thức từ chấp hành án trong các cơ sở giam giữ sang chấp hành án tại cộng đồng xã hội. Từ sự phân tích trên tác giả đưa ra khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện như sau: Tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù còn lại có điều kiện được Tòa án áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi có đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự, xét thấy không cần buộc họ phải tiếp tục chấp hành hình phạt tù trong cơ sở giam giữ.
Ý nghĩa của việc quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện Thứ nhất, về phương diện chính trị - xã hội, tha tù trước thời hạn có điều kiện đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế về bảo đảm quyền con người và sự cụ thể hóa chủ trương "đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội" theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2-6-2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 11 Có thể nói tha tù trước thời hạn có điều kiện là xu hướng tất yếu của công tác thi hành án phạt tù, coi trọng giáo dục hơn giam giữ; phù hợp với chuẩn mực, thông lệ quốc tế theo tinh thần của Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính trị năm 1966: “Những người bị tước tự do phải được đối xử nhân đạo. Việc đối xử với tù nhân trong hệ thống trại giam nhằm mục đích chính yếu là cải tạo và đưa họ trở lại xã hội” và “Phải tạo điều kiện thuận lợi cho sự tái hòa nhập xã hội của những người nguyên là tù nhân theo những điều kiện tốt nhất có thể, với sự tham gia và giúp đỡ của cộng đồng và các tổ chức xã hội” được nêu trong “Những nguyên tắc cơ bản trong việc đối xử với tù nhân” năm 1990 của Liên hiệp quốc. Việc thực hiện chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện có tính răn đe xã hội cao, tạo động lực thúc đẩy phạm nhân cải tạo tiến bộ và có cơ hội tái hòa nhập cộng đồng sớm hơn, hiệu quả hơn cho người bị kết án phạt tù, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cộng đồng trong việc phối hợp với các cơ quan nhà nước trong quản lý, giáo dục, giám sát người bị kết án phạt tù, góp phần giảm tỷ lệ tái phạm và vi phạm pháp luật.