Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Cơ sở lý luận về công tác quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp có thu 1. Tổng quan về đơn vị sự nghiệp có thu 1. Khái niệm, vai trò, phân loại đơn vị sự nghiệp a.
Khái niệm đơn vị sự nghiệp: Đơn vị sự nghiệp là những tổ chức được thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp. Hoạt động sự nghiệp là những hoạt động cung cấp dịch vụ công cho xã hội nhằm duy trì và đảm bảo sự hoạt động bình thường của xã hội. Hoạt động sự nghiệp không trực tiếp tạo ra của cải vật chất nhưng nó tác động trực tiếp tới lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, có tính quyết định năng suất lao động xã hội. Những hoạt động sự nghiệp mang tính chất phục vụ là chủ yếu và không nhằm mục tiêu lợi nhuận (Dương Đăng Chinh - Phạm Văn Khoan, 2009),.
Đơn vị sự nghiệp có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng. Ngoài nguồn ngân sách từ Nhà nước, các đơn vị sự nghiệp được Nhà nước cho phép thu một số loại phí, lệ phí, được tiến hành hoạt động sản xuất cung ứng dịch vụ để bù đắp chi phí hoạt động, tăng thu nhập cho cán bộ công chức, viên chức trong đơn vị mình (Quản lý tài chính công, 2003),. Vai trò của đơn vị sự nghiệp: Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp là một bộ phận của nền kinh tế và có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế, cụ thể: - Cung cấp các dịch vụ công về giáo dục, y tế, văn hóa, thể dục, thể thao…. có chất lượng cao cho xã hội, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nhân dân, góp phần cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân; - Thực hiện các nhiệm vụ chính trị được giao như: đào tạo và cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng và trình độ cao; khám chữa bệnh, bảo vệ sức 5 khỏe người dân, nghiên cứu và ứng dụng các kết quả khoa học, công nghệ; cung cấp các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật….
phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. - Đối với từng lĩnh vực hoạt động sự nghiệp, các đơn vị sự nghiệp công lập đều có vai trò chủ đạo trong việc tham gia đề xuất và thực hiện các đề án, chương trình lớn phục vụ sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. - Thông qua hoạt động thu phí, lệ phí theo quy định của nhà nước đã góp phần tăng cường nguồn lực, đẩy mạnh đa dạng hóa và xã hội hóa nguồn lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Phân loại đơn vị sự nghiệp: * Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp được phân thành 3 loại: - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên: Là các đơn vị sự nghiệp do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước quyết định thành lập, trong hoạt động của mình thì đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo chi phí hoạt động.
- Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động thường xuyên: Là các đơn vị sự nghiệp do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước quyết định thành lập, trong hoạt động của mình thì đơn vị sự nghiệp đảm bảo được một phần chi phí hoạt động, phần còn lại được cấp từ ngân sách Nhà nước. - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp hoặc không có nguồn thu sự nghiệp: Là đơn vị được Nhà nước cấp toàn bộ kinh phí để đảm bảo hoạt động của đơn vị và được Nhà nước đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động. * Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp được phân thành các loại sau: - Đơn vị sự nghiệp giáo dục đào tạo - Đơn vị sự nghiệp y tế - Đơn vị sự nghiệp văn hóa thông tin 6 - Đơn vị sự nghiệp thể dục, thể thao - Đơn vị sự nghiệp phát thanh, truyền hình - Đơn vị sự nghiệp khoa học công nghệ, môi trường - Đơn vị sự nghiệp kinh tế (duy tu, sửa chữa đê điều…) - Đơn vị sự nghiệp khác 1. Khái niệm, đặc điểm, loại hình đơn vị sự nghiệp có thu a.
Khái niệm đơn vị sự nghiệp có thu Đơn vị sự nghiệp có thu là đơn vị sự nghiệp do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước quyết định thành lập, ngoài nhu cầu tài chính từ nguồn kinh phí Nhà nước cấp cho đơn vị thì đơn vị còn tạo lập nguồn tài chính bên ngoài thông qua thu một phần nguồn tài chính dưới dạng phí, lệ phí, các khoản đóng góp của người tiêu dùng nhờ việc cung cấp sản phẩm và dịch vụ công cho toàn xã hội. Đơn vị sự nghiệp có thu thực hiện các hoạt động sự nghiệp có thu trong các lĩnh vực giáo dục, đào tạo, y tế, khoa học công nghệ và môi trường,… và đều phải tuân thủ theo đúng chế độ, chính sách của Nhà nước (Mai Phương 2012). Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp có thu Đơn vị sự nghiệp có thu thuộc khu vực không sản xuất vật chất, sự chi tiêu của các đơn vị này là những khoản chi thuộc tiêu dùng xã hội, các khoản chi này mất đi không thu hồi lại vốn, không mang lại lợi nhuận và hoạt động của các đơn vị này không vì mục đích lợi nhuận (Quản lý tài chính công ,2003),. Khi nói đến đặc điểm của đơn vị sự nghiệp có thu mang đầy đủ đặc điểm của một đơn vị sự nghiệp và cũng mang những đặc điểm riêng biệt thể hiện qua hai đặc điểm sau: * Đặc điểm về hoạt động: - Đơn vị sự nghiệp có thu là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội thông qua các lĩnh vực: văn hóa, giáo dục, y tế,… không vì mục đích lợi nhuận.
7 - Sản phẩm của đơn vị sự nghiệp có thu mang lại lợi ích chung, lâu dài cho cộng đồng và cho toàn xã hội. Như vậy có thể nói, các sản phẩm, dịch vụ của các đơn vị sự nghiệp có thu là sản phẩm không phải cung cấp cho một đối tượng, một lĩnh vực nhất định. Đó là sản phẩm có tính chất lan tỏa nếu được tiêu dùng và người tiêu dùng phải đóng góp khoản phí là khoản thu của các đơn vị sự nghiệp có thu khi cung cấp sản phẩm, dịch vụ đó. * Đặc điểm về tài chính: - Đơn vị sự nghiệp có thu ngoài nguồn kinh phí từ ngân sách Nhà nước có thể huy động nguồn tài chính từ bên ngoài thông qua các khoản phí, lệ phí dựa vào việc cung cấp sản phẩm, dịch vụ và phải tuân thủ chế độ tài chính của Nhà nước theo quy định dành riêng cho đơn vị sự nghiệp có thu.
- Được vay vốn tín dụng ngân hàng hoặc quỹ hỗ trợ phát triển, được huy động vốn của cán bộ, viên chức trong đơn vị để mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và có nghĩa vụ hoàn trả gốc và lãi vay khi đến thời gian đáo hạn thông qua các hợp đồng tín dụng ký kết. - Đơn vị sự nghiệp được quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước như đơn vị sản xuất kinh doanh như: thực hiện chế độ khấu hao TSCĐ theo quy định của Nhà nước. - Được mở tài khoản tiền gửi tại các ngân hàng thương mại hoặc Kho bạc Nhà nước với mục đích phản ánh các khoản thu, chi và các khoản kinh phí thuộc tài chính Nhà nước. Đây là cơ sở để các đơn vị sự nghiệp có thu dễ dàng quản lý tài chính và quyết toán tài chính một cách chính xác nhất.
- Chủ động sử dụng số biên chế được các cơ quan có thẩm quyền giao, sắp xếp biên chế, quản lý và sử dụng lao động phù hợp với chức năng nhiệm, vụ của đơn vị. - Hàng năm, căn cứ vào kết quả tài chính, đơn vị sự nghiệp có thu phải tiến hành quyết toán thu, chi. Đối với các đơn vị sự nghiệp có thu được đảm 8 bảo một phần kinh phí, nếu các khoản thu sự nghiệp cuối năm chưa chi hết sẽ được chuyển sang năm sau khi thực hiện kế hoạch dự toán chi. Đồng thời, các đơn vị cũng phải trích lập các quỹ theo quy định.
Các loại hình đơn vị sự nghiệp có thu - Đơn vị sự nghiệp có thu tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên: là đơn vị có hoạt động thu sự nghiệp đảm bảo được toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, ngân sách Nhà nước không phải cấp kinh phí đảm bảo hoạt động thường xuyên cho đơn vị. - Đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động thường xuyên: Là đơn vị có nguồn thu sự nghiệp chưa tự trang trải toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, ngân sách Nhà nước cấp một phần chi phí hoạt động thường xuyên cho đơn vị. Vai trò của đơn vị sự nghiệp có thu trong nền kinh tế Các đơn vị sự nghiệp có thu có vai trò quan trọng trong nền kinh tế thể hiện thông qua hoạt động sự nghiệp của mình, cụ thể như sau: Một là, đơn vị sự nghiệp có thu tạo ra các sản phẩm, dịch vụ đặc biệt phục vụ cho con người và xã hội. Những sản phẩm, dịch vụ đặc biệt mà hoạt động sự nghiệp của đơn vị sự nghiệp có thu tạo ra mang giá trị tinh thần, đạo đức, tri thức, quan điểm chính trị, kỹ năng,…phục vụ cộng đồng, đảm bảo sức khỏe cho nhân dân Hai là, đơn vị sự nghiệp có thu có vai trò trong việc thực hiện hiện công bằng xã hội thông qua hoạt động sự nghiệp của mình.
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, nhu cầu tiêu dùng của người dân và của xã hội ngày càng lớn. Ngày nay, việc phát triển các đơn vị sự nghiệp thông qua hoạt động của mình để hướng tới cộng đồng thông qua các sản phẩm, dịch vụ công cộng là một tất yếu. Điều đó đòi hỏi Nhà nước phải đầu tư để nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, cung cấp sản phẩm giáo dục và đào tạo, thông tin văn hóa, dịch vụ y tế, truyền thông… 9 Ba là, đơn vị sự nghiệp có thu có vai trò tạo dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, và quản lý có hiệu quả nguồn tài sản, tài chính trong nền kinh tế.