CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ QUẢN TRỊ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, tác giả đã tìm hiểu và tham khảo một số các tài liệu nghiên cứu sau: Các nghiên cứu chung về tổng quan tài chính công và quản trị tài chính công ở Việt Nam. - Nguyễn Thị Nguyệt, (2019) nghiên cứu về đề tài “Cơ chế tự chủ tài chính của những đơn vị sự nghiệp công lập”. Kết quả nghiên cứu của tác giả đã làm rõ được vai trò và tầm quan trọng của công tác tự chủ tài chính của ĐVSNCL trong giai đoạn hiện nay; nêu lên thực trạng tình hình thực hiện cơ chế tự chủ tài chính của các ĐVSNCL.
Nghiên cứu cũng đưa ra những số liệu cụ thể về tình hình sắp xếp lại bộ máy, tinh giản biên chế; tình hình thực hiện tăng nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp, giảm chi từ nguồn NSNN; tỷ lệ các ĐVSNCL đảm bảo hoàn toàn về tự chủ tài chính… trong lĩnh vực y tế và giáo dục đào tạo trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2019. Thông qua nghiên cứu về thực trạng hiện nay, đề tài đưa ra các giải pháp để hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính tại các ĐVSNCL, trong đó đưa ra lộ trình, mục tiêu cụ thể đến năm 2025 và các phương pháp để thực hiện các mục tiêu đó. Tuy nhiên, các số liệu thống kê của đề tài chỉ đề cập đến các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong ngành y tế và giáo dục đào tạo, vốn là hai ngành có điều kiện thực hiện tốt công tác tự chủ tài chính, còn đối với các 6 ngành khác có tính đặc thù riêng, đề tài vẫn chưa nêu nổi bật lên được mục tiêu và lộ trình cụ thể. - Phan Thị Phương Thảo, (2018) nghiên cứu đề tài “Thực trạng chi tiêu công ở Việt Nam hiện nay và giải pháp cải thiện hiệu suất trong chi tiêu công”.
Đề tài nghiên cứu khoa học của tác giả đưa ra những số liệu cụ thể về tình hình nợ công ở Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2017; thống kê các con số về tỷ lệ nợ công/GDP của Việt Nam trong giai đoạn này đã tăng mạnh từ 54,9% năm 2011 lên tới 62,6% năm 2017; qua đó đặt ra những vấn đề trong công tác quản lý nợ công ở Việt Nam. Trong đó, tỷ trọng nợ công sử dụng cho mục đích chi thường xuyên (trong đó chủ yếu là chi lương cho bộ máy hành chính) cũng như chi trả lãi vay ngày càng cao so với tỷ trọng chi cho đầu tư phát triển. Tác giả nêu lên những nguyên nhân dẫn đến sự yếu kém trong quản lý chi tiêu công ở Việt Nam như kỷ luật tài khóa, chất lượng dự toán ngân sách đầu tư công chưa cao, thiếu sự kết nối giữa chi đầu tư và chi thường xuyên, cơ cấu chi tiêu công giữa các tiểu ngành còn chưa thực sự gắn với hiệu quả kinh tế, bất cấp giữa chỉ tiêu biên chế với trình độ và nhu cầu thực tế… qua đó đưa ra nhiều các nhóm giải pháp nhằm cải thiện hiệu suất trong chi tiêu công như tăng cường mức độ toàn diện và minh bạch của ngân sách; chú trọng đến hiệu quả trong hoạt động đầu tư công; duy trì và nâng cao hiệu suất sử dụng tài sản công hay tinh gọn bộ máy, giảm biên chế ngân sách… Đề tài nghiên cứu khoa học của tác giả đã nêu lên được rất nhiều vấn đề quan trọng trong công tác quản lý tài chính công tại Việt Nam, tuy vậy chưa có sự so sánh và phân tích về tỷ lệ nợ công của nước ta với một số nước trong khu vực, đặc biệt với các nước có nền kinh tế tương đồng với Việt Nam, 7 cũng như đối với các nước phát triển; ngoài ra đề tài cũng chưa đưa ra được những giải pháp mang tính cụ thể trong việc cải thiện hiệu suất trong chi tiêu công ở Việt Nam. - Nguyễn Thị Lý, (2014) đã tiến hành nghiên cứu về đề tài “Quản lý tài sản nhà nước tại đơn vị sự nghiệp công lập ở Việt Nam”.
Đề tài nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Lý đã nêu được cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước tại ĐVSNCL tổ chức cung cấp dịch vụ công, đưa ra khái niệm, phân loại, đặc điểm, vai trò của tài sản nhà nước tại ĐVSNCL; cũng như việc quản lý tài sản nhà nước tại ĐVSNCL. Đề tài cũng đã nêu lên thực trạng quản lý tài sản nhà nước tại ĐVSNCL trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2014; từ công tác quản lý sử dụng đất đai, các tài sản trên đất, xe ô tô, tài sản hình thành từ hoạt động sản xuất kinh doanh…; sau đó đưa ra đánh giá về thực trạng quản lý tài sản công tại ĐVSNCL ở trung ương và tại các địa phương. Tuy nhiên, đề tài đưa ra các đánh giá về ĐVSNCL ở giai đoạn mà các ĐVSNCL đang thực hiện theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Nghị định này đã hết hiệu lực và đã được thay thế bởi Nghị định số 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ của ĐVSNCL.
Nghị định mới được ban hành trong đó quy định nhiều điểm mới về cơ chế tự chủ đối với ĐVSNCL cũng như trong công tác quản trị tài chính, do đó tính ứng dụng của đề tài trong quản trị tài chính tại ĐVSNCL trong giai đoạn hiện nay có nhiều điểm đã lạc hậu và không còn phù hợp. Các nghiên cứu về công tác quản trị tài chính công tại các ĐVSNCL ở Việt Nam. - Nguyễn Thị Chi, (2015) đã nghiên cứu đề tài “Quản trị tài chính tại Viện quản lý và phát triển Châu Á”. 8 Viện quản lý và phát triển châu Á là một tổ chức thành viên của Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam có chức năng và nhiệm vụ tư vấn, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực và hoạt động với cơ cấu tổ chức giống như doanh nghiệp.
Tác giả đã đưa ra được những lý luận chung về tài chính, quản trị tài chính (các mục tiêu, vai trò, các yếu tố ảnh hưởng, các mô hình phân tích hoạt động tài chính…). Thông qua việc thiết kế quy trình nghiên cứu cụ thể, thu thập các thông tin trong hoạt động của đơn vị, qua đó tổng hợp và phân tích các số liệu thu thập được; đề tài đã đưa ra được cái nhìn tổng quát về công tác quản trị tài chính tại Viện quản lý và phát triển Châu Á. Các vấn đề cơ bản về tài chính như tình hình khả năng thanh toán, tình hình nguồn vốn, tài sản, cơ cấu nợ vay, tốc độ tăng trưởng, tình hình doanh thu, lợi nhuận, chi phí… của Viện quản lý và phát triển Châu Á trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2014. Từ đặc điểm tình hình tài chính của đơn vị, đề tài cũng đã đưa ra định hướng, mục tiêu và các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tài chính cho đơn vị như việc xây dựng chiến lược, cơ cấu nguồn vốn, vấn đề nhân lực, chi phí vận hành, quản lý dòng tiền….
Tuy nhiên, do đề tài nghiên cứu tại đơn vị với hoạt động chủ yếu là tư vấn, đào tạo nguồn nhân lực, không có hoạt động sản xuất kinh doanh; thêm vào đó, Viện là một ĐVSNCL có quy mô khá nhỏ nên khó đưa ra được cái nhìn tổng quát và đầy đủ về toàn bộ các mặt trong hoạt động quản trị tài chính của một ĐVSNCL. - Trần Quốc Dân, (2015) là tác giả của đề án nghiên cứu khoa học cấp Bộ với đề tài “Đổi mới phương thức hoạt động của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật”. 9 Đề án nghiên cứu khoa học đã phân tích, đánh giá thực trạng trong phương thức hoạt động của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2015 đối với công tác thực hiện kế hoạch đề tài biên tập xuất bản; kế hoạch tổ chức in và in; thực hiện kế hoạch phát hành xuất bản phẩm; kế hoạch tài chính… đồng thời đưa ra các quan điểm trong tổ chức chỉ đạo, điều hành tại đơn vị, đặc biệt nhấn mạnh đến công tác quản lý tài chính, tài sản và công tác quản lý chi phí, giá thành xuất bản phẩm. Sau khi đánh giá thực trạng tại đơn vị, tác giả đề tài đưa ra phương hướng và giải pháp đổi mới phương thức hoạt động của Nhà xuất bản trong giai đoạn 2015 - 2020, trong đó tập trung nhấn mạnh đến việc phải giải quyết mối quan hệ giữa chức năng của đơn vị sự nghiệp với nhiệm vụ kinh doanh và nhóm giải pháp nhằm nâng cao công tác xây dựng và thực hiện kế hoạch hóa tài chính.
Trên thực tế, những đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn của đề tài đã được Nhà xuất bản nghiên cứu, chọn lọc để áp dụng thực hiện trong thời gian vừa qua và đã đạt được nhiều kết quả rất đáng chú ý, đặc biệt trong công tác quản trị tài chính tại đơn vị. Khoảng trống nghiên cứu Thứ nhất, qua nghiên cứu về tổng quan tài liệu nghiên cứu, tác giả luận văn nhận thấy chưa có đề tài nào tập trung nghiên cứu về hiệu quả quản trị tài chính đối với ĐVSNCL hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, đặc biệt với một Nhà xuất bản trực thuộc Ban Bí thư trực tiếp quản lý. Do vậy, việc nghiên cứu về hiệu quả quản trị tài chính sẽ có những yếu tố mang tính chất đặc thù riêng của đơn vị, không giống với công tác tài chính trong các lĩnh vực khác, cũng như các Nhà xuất bản khác tại Việt Nam. 10 Thứ hai, trong giai đoạn hiện nay khi Đảng và Nhà nước ta đang hướng đến mục tiêu sắp xếp, cơ cấu lại bộ máy tổ chức, nâng cao hiệu quả hoạt động đối với tất cả các cơ quan nhà nước, trong đó có các ĐVSNCL thì việc đánh giá lại hiệu quả công tác quản trị tài chính trong thời gian qua, cũng như xây dựng định hướng phát triển cho đơn vị, trong đó có tăng cường hiệu quả quản trị tài chính là một việc làm hết sức cấp bách và cần thiết.
Do vậy, đề tài “Hiệu quả quản trị tài chính tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật’’ có một chỗ đứng riêng, kế thừa nhưng không trùng lặp với các công trình khoa học đã được công bố trước đây. Cơ sở lý luận về hiệu quả quản trị tài chính công tại đơn vị sự nghiệp công lập 1. Tổng quan về tài chính công và quản trị tài chính công 1.