CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA, GIÁM SÁT CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC CHI NHÁNH TỈNH, THÀNH PHỐ ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG 1. Một số vấn đề chung về Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh tỉnh, thành phố 1. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 1. Khái niệm Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Luật Ngân hàng Nhà nước 2010 quy định vị trí, chức năng của NHNN Việt Nam như sau (Quốc hội, 2010): NHNN Việt Nam là cơ quan ngang bộ của Chính phủ, là Ngân hàng Trung ương của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
NHNN là pháp nhân, có vốn pháp định thuộc sở hữu nhà nước, có trụ sở chính tại Thủ đô Hà Nội; NHNN thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối (sau đây gọi là tiền tệ và ngân hàng); thực hiện chức năng của Ngân hàng trung ương về phát hành tiền, ngân hàng của các TCTD và cung ứng dịch vụ tiền tệ cho Chính phủ. Có sự khác biệt đặc trưng giữa NHNN và NHTM. Sự khác biệt này thể hiện qua các điểm sau: (1) NHNN không hoạt động vì mục tiêu kinh doanh, mà hoạt động vì sự ổn định và phát triển của toàn bộ nền kinh tế. NHNN là cơ quan quản lý vĩ mô trong lĩnh vực tiền tệ - ngân hàng; (2) NHNN không giao dịch với các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân mà chỉ giao dịch với các NHTM và các giao dịch này để điều tiết hoạt động của hệ thống NHTM; (3) NHNN là ngân hàng phát hành tiền của một quốc gia, cung ứng phương tiện thanh toán 6 cho nền kinh tế.
NHNN là ngân hàng duy nhất của một nước trong khi đó số lượng NHTM rất lớn và rất phổ biến. Hoạt động cơ bản của NHNN Việt Nam * Phát hành tiền NHNN được giao trọng trách độc quyền phát hành tiền theo các quy định trong luật hoặc được chính phủ phê duyệt (về mệnh giá, loại tiền, mức phát hành.), nhằm đảm bảo thống nhất và an toàn cho hệ thống lưu thông tiền tệ của quốc gia. Đồng tiền do NHNN phát hành là đồng tiền lưu thông hợp pháp duy nhất, nó mang tính chất cưỡng chế lưu hành, vì vậy mọi người không có quyền từ chối nó trong thanh toán. Nhiệm vụ phát hành tiền còn bao gồm trách nhiệm của NHNN trong việc xác định số lượng tiền cần phát hành, thời điểm phát hành cũng như phương thức phát hành để đảm bảo sự ổn định tiền tệ và phát triển kinh tế (Quốc hội, 2010).
* Xây dựng và thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia Chính sách tiền tệ là chính sách kinh tế vĩ mô, trong đó NHNN sử dụng các công cụ của mình để điều tiết và kiểm soát khối lượng tiền trong lưu thông nhằm đảm bảo sự ổn định giá trị tiền tệ, đồng thời thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế và đảm bảo công ăn việc làm (Quốc hội, 2010) * Thực hiện các nghiệp vụ ngân hàng với các TCTD NHNN không tham gia kinh doanh tiền tệ, tín dụng trực tiếp với các chủ thể trong nền kinh tế mà chỉ thực hiện các nghiệp vụ ngân hàng với các ngân hàng thương mại, bao gồm: (i) Mở tài khoản và nhận tiền gửi của các ngân hàng thương mại dưới dạng tiền gửi dự trữ bắt buộc và tiền gửi thanh toán; (ii) Cấp tín dụng cho các ngân hàng thương mại dưới hình thức chiết khấu lại (tái chiết khấu) các chứng từ có giá ngắn hạn do các ngân hàng trung gian nắm giữ. Việc cấp tín dụng của NHNN cho các ngân hàng thương mại không chỉ giới hạn ở nghiệp vụ tái chiết khấu các chứng từ có giá mà còn bao gồm cả các khoản cho vay ứng trước có đảm bảo bằng các chứng khoán đủ tiêu chuẩn, các 7 khoản tiền gửi bằng ngoại tệ tại NHNN; (iii) Là trung tâm thanh toán bù trừ cho hệ thống ngân hàng thương mại, vì các ngân hàng thương mại đều mở tài khoản và ký gửi các khoản dự trữ bắt buộc và dự trữ vượt mức tại NHNN nên có thể thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt qua NHNN thay vì thanh toán trực tiếp với nhau. Khi đó, NHNN đóng vai trò là trung tâm thanh toán bù trừ giữa các TCTD (Quốc hội, 2010). * Kiểm tra, giám sát, thanh tra hoạt động của hệ thống ngân hàng Với tư cách là ngân hàng của các ngân hàng, NHNN không chỉ cung ứng các dịch vụ ngân hàng thuần tuý cho các ngân hàng trung gian, mà thông qua các hoạt động đó, NHNN còn thực hiện vai trò điều tiết, giám sát thường xuyên hoạt động của các ngân hàng trung gian nhằm đảm bảo sự ổn định trong hoạt động ngân hàng và bảo vệ lợi ích của các chủ thể trong nền kinh tế, đặc biệt là của những người gửi tiền, trong quan hệ với ngân hàng (Quốc hội, 2010).
* Thực hiện các dịch vụ tài chính cho Chính phủ Cho dù NHNN được xây dựng theo mô hình nào, độc lập hay phụ thuộc vào Chính phủ, thì ít nhiều NHNN cũng có những ảnh hưởng và sự tương tác nhất định đối với các hoạt động kinh tế tài chính của Chính phủ. Đối với mô hình NHNN độc lập với Chính phủ, sự can thiệp của Chính phủ vào trong hoạt động của NHNN là rất hạn chế. Tuy nhiên, do NHNN luôn sử dụng nghiệp vụ thị trường mở để điều tiết khối lượng tiền cung ứng, mà trái phiếu Chính phủ thường được mua bán trên thị trường này nên hoạt động của NHNN có tác động nhất định tới chính sách tài khóa của Chính phủ. Từ đó, trong một số trường hợp, hoạt động của chính sách tài khóa do Chính phủ điều hành cũng có những tác động nhất định đến hoạt động của NHNN trong mô hình này hoặc ngược lại (Quốc hội, 2010).
Đối với mô hình NHNN phụ thuộc vào Chính phủ thì NHNN có thể được coi là một cơ quan đại diện của Chính phủ trong các dịch vụ tài chính Nhà nước. Bên cạnh hoạt động của chính sách tiền tệ, NHNN cũng thực hiện 8 thêm các hoạt động hỗ trợ Chính phủ trong việc phát hành trái phiếu CP, thực hiện vay nợ trong và ngoài nước hay thực hiện thanh toán cho Chính phủ,. Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh tỉnh, thành phố 1. Khái niệm Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi tắt là NHNN Chi nhánh tỉnh) là đơn vị thuộc cơ cấu tổ chức của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; là đơn vị hạch toán phụ thuộc, có con dấu và bảng cân đối tài khoản theo quy định của pháp luật.
NHNN Chi nhánh tỉnh có chức năng tham mưu, giúp Thống đốc Ngân hàng Nhà nước thực hiện quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối trên địa bàn và thực hiện một số nghiệp vụ Ngân hàng Trung ương theo ủy quyền của Thống đốc. Nhiệm vụ, quyền hạn của NHNN Chi nhánh tỉnh NHNN Chi nhánh tỉnh thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn trên địa bàn theo quy định của Ngân hàng Nhà nước và của pháp luật với các nội dung sau: - Tổ chức phổ biến, tuyên truyền và triển khai thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, văn bản chỉ đạo, điều hành của Thống đốc về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối đến các tổ chức tín dụng, các tổ chức khác và người dân trên địa bàn. - Thống kê, thu thập thông tin, nghiên cứu, phân tích tình hình kinh tế, tiền tệ trên địa bàn để tham mưu cho Thống đốc trong điều hành, thực hiện chính sách tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối; tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương về lĩnh vực liên quan đến tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối phục vụ xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội; thực hiện công tác thông tin tín dụng. 9 - Thực hiện việc cấp, sửa đổi, bổ sung, thu hồi giấy phép thành lập và hoạt động của tổ chức tín dụng, chấp thuận việc mua, bán, chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, giải thể tổ chức tín dụng và chấp thuận nội dung khác của các tổ chức tín dụng trên địa bàn theo ủy quyền của Thống đốc.
- Giám sát, chỉ đạo việc mua, bán, chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, kiểm soát đặc biệt và giải thể tổ chức tín dụng trên địa bàn theo ủy quyền của Thống đốc. - Thực hiện kiểm tra, thanh tra, giám sát, xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối. - Thực hiện công tác phòng, chống rửa tiền, phòng, chống tài trợ khủng bố. - Cung ứng dịch vụ thanh toán, ngân quỹ và các dịch vụ ngân hàng trung ương khác cho các tổ chức tín dụng và Kho bạc Nhà nước.
- Quản lý nhà nước về ngoại hối, hoạt động ngoại hối và hoạt động kinh doanh vàng. - Thực hiện nghiệp vụ tái cấp vốn và cho vay thanh toán đối với các tổ chức tín dụng khi được Thống đốc ủy quyền. - Quản lý nhà nước về tiền tệ, kho quỹ, bảo đảm an toàn về tài sản, tiền giấy, tiền kim loại và các giấy tờ có giá bảo quản tại Chi nhánh và khi giao nhận theo quy định. - Thực hiện quản lý nhà nước về bảo hiểm gửi theo phân công ủy quyền của Thống đốc.
- Thực hiện công tác phòng, chống tham nhũng và tội phạm; thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; tiếp công dân, xử lý đơn thư, khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo quy định. - Thực hiện quy chế dân chủ cơ sở, cải cách hành chính, văn hóa công sở. - Báo cáo, trả lời chất vấn theo yêu cầu của cấp ủy, chính quyền địa phương, Hội đồng nhân dân và Đoàn Đại biểu Quốc hội; trả lời kiến nghị của các cơ quan báo chí về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối. 10 - Quản lý tài chính, tài sản được giao theo quy định.
- Thực hiện công tác quốc phòng, an ninh; công tác bảo vệ, phòng cháy, chữa cháy, phòng chống thiên tai, đảm bảo an ninh, trật tự an toàn tại Trụ sở Chi nhánh và các cơ sở vật chất khác thuộc thẩm quyền quản lý của Chi nhánh. - Thực hiện chế độ thông tin, báo cáo theo quy định. - Thực hiện các nhiệm vụ khác do Thống đốc giao. Những vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh tỉnh đối với các Tổ chức tín dụng 1.
Một số khái niệm - Thanh tra ngân hàng Theo Từ điển Tiếng Việt, Thanh tra là kiểm tra, xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, cơ quan, xí nghiệp.