BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VỤ GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ VÀ CÔNG TÁC HỌC SINH, SINH VIÊN TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HS TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG MÔN NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2022 Lời nói đầu Ngày 11 tháng 11 năm 2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chương trình “Tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và khơi dậy khát vọng cống hiến cho thanh niên, thiếu niên, nhi đồng giai đoạn 2021-2030”, trong đó xác định nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu là “đa dạng hóa nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và khơi dậy khát vọng cống hiến cho thanh niên, thiếu niên, nhi đồng” và “nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, GV, giảng viên, cộng tác viên phụ trách công tác giáo dục thanh niên, thiếu niên và nhi đồng trong các cơ sở giáo dục”. Tài liệu hướng dẫn giáo dục đạo đức, lối sống cho HS trung học cơ sở trong môn Ngữ văn được biên soạn trên cơ sở cập nhật những quy định hiện hành và những kết quả nghiên cứu, những hoạt động đã triển khai thành công trong thực tiễn để bồi dưỡng, tập huấn, nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý, GV, nhân viên, cộng tác viên phụ trách công tác Đoàn, Đội, công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho HS trong các nhà trường. Cấu trúc tài liệu gồm 03 phần: Phần I. Một số vấn đề chung về giáo dục đạo đức, lối sống cho HS trung học cơ sở.
Hướng dẫn giáo dục đạo đức, lối sống cho HS trung học. cơ sở trong chương trình môn Ngữ văn. Kế hoạch minh họa giáo dục đạo đức, lối sống cho HS trung học cơ sở trong môn Ngữ văn. Mặc dù đã rất cố gắng để biên soạn tài liệu, song do nhiều nguyên nhân, tài liệu khó có thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định, chúng tôi mong nhận được ý kiến phản hồi, góp ý của đồng nghiệp để bổ sung, hoàn thiện tài liệu nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho HS trong nhà trường, góp phần thực hiện thành công Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
Trân trọng cảm ơn. Tập thể tác giả 2 MỤC LỤC TT Nội dung Trang Lời nói đầu 2 Phần I. Một số vấn đề chung về giáo dục đạo đức, lối sống 5 cho học sinh trung học cơ sở I. Một số khái niệm cơ bản 5 II.
Vai trò, đặc điểm, yêu cầu của giáo dục đạo đức, lối sống 7 cho học sinh trung học cơ sở III. Khung nội dung giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở 9 1. Nội dung và yêu cầu cần đạt về phẩm chất chủ yếu của học sinh 9 trung học cơ sở theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 2. Định hướng giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trung học 9 cơ sở trong bối cảnh hiện nay IV.
Phương thức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trung 10 học cơ sở Phần II. Hướng dẫn giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 11 trung học cơ sở trong chương trình môn Ngữ văn I. Đặc điểm môn Ngữ văn trong Chương trình giáo dục phổ 11 thông 2018 II. Nguyên tắc giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trung 12 học cơ sở trong môn Ngữ văn III.
Gợi ý nội dung giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trung 15 học cơ sở trong môn Ngữ văn IV. Một số hình thức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 25 trung học cơ sở trong môn Ngữ văn V. Một số phương pháp dạy học tích cực để giáo dục đạo đức, 26 lối sống cho học sinh trung học cơ sở trong môn Ngữ văn VI. Hướng dẫn xây dựng kế hoạch bài dạy giáo dục đạo đức, lối 31 sống cho học sinh trung học cơ sở trong môn Ngữ văn 1.
Tích hợp trong bài học cụ thể 31 2. Thiết kế chủ đề giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh 35 3. Xây dựng kế hoạch dạy học giáo dục đạo đức lối sống cho 36 học sinh theo định kì năm học VII. Kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục đạo đức lối sống cho học 41 sinh trung học cơ sở trong môn Ngữ văn Phần III.
Kế hoạch minh họa giáo dục đạo đức, lối sống 43 cho học sinh trung học cơ sở trong môn Ngữ văn 1. Kế hoạch minh hoạ bài học tích hợp từng kĩ năng trong chủ 43 đề/bài học 2. Kế hoạch minh hoạ bài học/chủ đề tích hợp theo định kì của 66 năm học Phụ lục 71 Tài liệu tham khảo 76 3 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CTGDPT Chương trình Giáo dục phổ thông DHTC Dạy học tích cực ĐĐLS Đạo đức, lối sống GDCD Giáo dục công dân GDĐT Giáo dục và đào tạo GV GV GVBM GV bộ môn GVCN GV chủ nhiệm HĐ Hoạt động HĐGD Hoạt động giáo dục HS HS KH Kế hoạch LLGD Lực lượng giáo dục PHHS Phụ huynh HS PC, NL Phẩm chất, năng lực PP Phương pháp PPDH Phương pháp dạy học THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TNTNNĐ Thanh niên, thiếu niên, nhi đồng VBVH Văn bản văn học VBNL Văn bản nghị luận VBTT Văn bản thông tin XHCN Xã hội chủ nghĩa YCCĐ Yêu cầu cần đạt 4 Phần I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HS TRUNG HỌC CƠ SỞ I. Một số khái niệm cơ bản 1.
Đạo đức Theo Từ điển Tiếng Việt, đạo đức là “phép tắc về quan hệ giữa người và người, giữa cá nhân với tập thể, với xã hội”, là “phẩm chất tốt đẹp của con người: sống có đạo đức, rèn luyện đạo đức”1. Theo nhóm tác giả Mai Văn Bính (Chủ biên), Lê Thanh Hà, Nguyễn Thị Thanh Mai, Lưu Thu Thủy, đạo đức “là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực xã hội mà nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp vớilợi ích của cộng đồng, của xã hội”2. Như vậy, bản chất đạo đức là những quy tắc, chuẩn mực trong quan hệ xã hội được xã hội thừa nhận và tự giác thực hiện. Với HS, đạo đức được hiểu là trách nhiệm trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân, quyền và nghĩa vụ của HS được thể hiện ở thái độ, hành vi, hiệu quả học tập và rèn luyện.
Lối sống Lối sống “là cách thức diễn ra của hoạt động đã trở thành ổn định, mang đặc điểm riêng”3. Có nhiều quan điểm khác nhau về lối sống và hiểu một cách khái quát nhất lối sống chính là những hoạt động sống của con người chịu sự chi phối, quy định của những điều kiện văn hóa, kinh tế, xã hội nhất định. Về thực chất, lối sống là cách thức con người ứng xử với tự nhiên và xã hội để tồn tại và phát triển. Theo nhóm tác giả Trần Kiều, Vũ Trọng Rỹ, Hà Nhật Thăng và Lưu Thu Thủy: “Lối sống là những cách suy nghĩ, kỹ năng ứng xử (cách nghĩ, nếp sinh hoạt, thói quen, phong cách học tập, làm việc, giao tiếp, xử sự…) tạo nên cái riêng của mỗi cá nhân hay một nhóm người nào đó”4.
Như vậy, lối sống là tổng hòa những dạng hoạt động sống ổn định của cộng đồng và các cá nhân, thể hiện đặc trưng riêng của từng cá nhân, từng cộng đồng người, được thực hiện theo chuẩn giá trị xã hội nào đó trong sự thống nhất với các điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Lối sống phụ thuộc vào thời đại 1 Hoàng Phê chủ biên (2004), Từ điển Tiếng Việt, Viện Ngôn Ngữ học, NXB Đà Nẵng. 3 Hoàng Phê chủ biên (2004), Từ điển Tiếng Việt, Viện Ngôn Ngữ học, NXB Đà Nẵng. 4 Trần Kiều, Vũ Trọng Rỹ, Hà Nhật Thăng, Lưu Thu Thủy (2001), Thực trạng và giải pháp giáo dục đạo đức, tư tưởng cính trị, lối sống cho thanh niên HS, sinh viên trong chiến lược phát triển toàn diện con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, NXB Văn hoá-Thông tin, Hà Nội, tr.
5 con người đang sống, với các điều kiện vật chất, kinh tế, các quan hệ xã hội, các thói quen, tập quán, tục lệ của thời đại đó. Giáo dục đạo đức, lối sống Giáo dục đạo đức là quá trình tác động đến đối tượng giáo dục để hình thành trong họ những yếu tố tình cảm, niềm tin, lý tưởng và tất cả được thể hiện thông qua hoạt động thực tiễn của con người. Theo tác giả Hà Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt: “Giáo dục đạo đức là quá trình biến các chuẩn mực đạo đức, từ những đòi hỏi bên ngoài của xã hội đối với cá nhân thành những đòi hỏi bên trong của bản thân, thành niềm tin, nhu cầu, thói quen của người được giáo dục”5. Tiếp cận khái niệm giáo dục đạo đức trong mối quan hệ thống nhất giữa nhận thức - tình cảm - thái độ - hành vi, nhà nghiên cứu Phạm Minh Hạc cho rằng “giáo dục đạo đức là một quá trình kết hợp nâng cao nhận thức với hình thànhthái độ, xúc cảm, tỉnh cảm, niềm tin hành vi và thói quen đạo đức”6.
Dưới góc độ giáo dục học, giáo dục đạo đức là bộ phận hợp thành của nội dung giáo dục toàn diện nhằm giúp thế hệ trẻ hình thành lý tưởng, ý thức và tình cảm đạo đức, tạo nên những hành vi và thói quen hành vi đạo đức của conngười mới, xã hội chủ nghĩa thể hiện ở những phẩm chất đạo đức. Giáo dục hành vi đạo đức là tổ chức cho HS lặp đi, lặp lại nhiều lần những thao tác, hành động đạo đức trong học tập, sinh hoạt, trong cuộc sống nhằm có được hành vi đạo đức đúng đắn và từ đó có thói quen đạo đức bền vững. Giáo dục lối sống cho HS là giáo dục cho HS cách cư xử chuẩn mực trong cuộc sống thường ngày, cách cư xử có văn hóa trong các mối quan hệ với chính bản thân mình, với những người khác, với môi trường thiên nhiên. Như vậy, có thể hiểu giáo dục đạo đức, lối sống cho HS là quá trình chuyển hóa các chuẩn mực đạo đức, lối sống từ những đòi hỏi bên ngoài của xã hội thành những đòi hỏi bên trong của mỗi HS thành tình cảm, ý chí, niềm tin, lý tưởng, nhu cầu, thói quen, hành vi ứng xử của HS.
Giáo dục đạo đức, lối sống làm cho các quy tắc, các chuẩn mực đạo đức, của lối sống xã hội được HS nhận thức một cách đúng đắn, đầy đủ hơn, góp phần điều chỉnh hành vi của HS phù hợp với những chuẩn mực đạo đức xã hội. Nguyễn Xuân Trung (Chủ biên), TS.