Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THỰC HIỆN QUY CHẾ DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Khái quát chung về dân chủ và dân chủ cơ sở trong trường trung học phổ thông 1. Dân chủ Dân chủ là một hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội, trong đó thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực thông qua một hệ thống bầu cử tự do. Thuật ngữ này xuất hiện đầu tiên ở tại Hy Lạp với cụm từ demokratia," quyền lực của nhân dân", được ghép từ chữ "dèmos"( nhân dân) và "kratos"( quyền lực), vào khoảng giữa thế kỉ thứ 5 đến thứ 4 trước Công nguyên để chỉ hệ thống chính trị tồn tại ở một số thành bang Hy Lạp, nổi bật là Athena sau cuộc nổi dậy của dân chúng vào năm 508 TCN.
Trong học thuyết chính trị, dân chủ dùng để mô tả cho một số ít hình thức nhà nước và cũng là một loại triết học chính trị. Mặc dù chưa có một định nghĩa thống nhất về dân chủ, song có hai nguyên tắc mà bất kỳ một định nghĩa dân chủ nào cũng đưa vào. Nguyên tắc thứ nhất là tất cả mọi thành viên của xã hội( công dân) đều có quyền tiếp cận đến quyền lực một cách bình đẳng và thứ hai, tất cả mọi thành viên ( công dân) đều được hưởng các quyền tự do được công nhận rộng rãi. Như vậy, có thể thấy dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội - nhất là xã hội có giai cấp Dân chủ là một hiện tượng lịch sử xã hội, nó tồn tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người.
Trong xã hội Cộng sản nguyên thuỷ một hình thức đặc biệt của dân chủ đã xuất hiện mà Ăngghen gọi là dân chủ quân sự hay dân chủ nguyên thủy. Thông qua Đại hội nhân dân, nhân dân đã bầu ra Hội đồng thị tộc và Thủ lĩnh quân sự, đồng thời quyết định những vấn đề quan trọng của thị tộc. Ở thời kì này quyền lực của nhân dân là " thiêng liêng và bất khả xâm phạm, đều là một quyền lực tối cao do tự nhiên ban cho, quyền lực mà mỗi người phải phục tùng một cách vô điều kiện trong tình cảm, tư tưởng và hành động của mình" [23 ,tr.149 - 150] 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến thời kỳ Chiếm hữu nô lệ, giai cấp chủ nô đã biến Nhà nước thành công cụ phục vụ lợi ích của mình. Nhà nước chủ nô dân chủ là hình thức đầu tiên của chế độ dân chủ trong xã hội có giai cấp - dân chủ của giai cấp chủ nô.
Nhà nước chủ nô là hình thái dân chủ đầu tiên trong lịch sử nhưng không phải dành cho nhân dân với tư cách là số đông mà là cho giai cấp chủ nô. Khi đó tuyệt đại bộ phận con người đã bị đẩy xuống hàng nô lệ. Ở thời kì tiếp theo, Nhà nước phong kiến, chuyên quyền độc đoán cấu kết với các thế lực của thần quyền đã gạt nhân dân ra khỏi cơ chế quyền lực. Cuộc đấu tranh giành quyền làm chủ lại diễn ra gay gắt.
Cuộc đấu tranh đó mang lại kết quả là chế độ chuyên chế phong kiến lại bị phủ định bởi một chế độ với một trật tự dân chủ mới mạnh mẽ hơn - chế độ dân chủ tư sản. Ở chế độ dân chủ tư sản, các quan niệm về dân chủ đạt tới trình độ phát triển cao hơn, bắt đầu từ khái niệm nhân dân là người chủ của quyền lực, có quyền và nghĩa vụ công dân được pháp luật quy định và bảo vệ. Nhưng nền dân chủ tư sản trong thực chất còn rất nhiều hạn chế và nó chỉ bảo vệ quyền lợi cho giai cấp tư sản cầm quyền. Điều đó được thể hiện tập trung trong các quy định của pháp luật của Nhà nước tư sản.
Nhà nước luôn luôn đề cao chức năng chính trị (thống trị giai cấp) khi hình thành bất kì một quy định pháp luật nào để thực thi trong xã hội". Trong Nhà nước tư sản dân chủ nhất, quần chúng bị áp bức đều luôn vấp phải các mâu thuẫn hiển nhiên giữa quyền bình đẳng hình thức do "chế độ dân chủ" của bọn tư bản ban bố với hàng nghìn hạn chế và mánh khoé dối trá thực sự, đang biến những người vô sản thành nô lệ làm thuê. Trong xã hội tư bản mâu thuẫn giữa tính chất giai cấp của giai cấp tư sản cầm quyền với tính nhân dân ( tính vô sản) của dân chủ càng trở nên gay gắt. Đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến cách mạng vô sản mà thành quả của nó là việc thiết lập chế độ dân chủ XHCN.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chế độ dân chủ XHCN là chế độ chính trị mà ở đó những giá trị dân chủ, quyền lực của nhân dân được thể chế hoá thành pháp luật, thành những nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị, thành nguyên tắc mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội. Sự thống nhất giữa dân chủ về chính trị - pháp lí và dân chủ trong kinh tế, làm chủ trong kinh tế và xã hội sẽ tạo điều kiện để dân chủ XHCN ra đời, tồn tại và phát triển vì lợi ích của nhân dân lao động. Cách mạng Tháng Mười Nga thắng lợi, Nhà nước Xô viết - chế độ dân chủ XHCN đầu tiên trên thế giới ra đời - đã từng bước hiện thực hoá quyền dân chủ của nhân dân trên thực tế, hiện thực hoá sự bình đẳng của quần chúng nhân dân trong việc tham gia vào tổ chức và hoạt động của chính quyền Nhà nước, trong việc xác định hình thức, nội dung và nhiệm vụ của Nhà nước. Theo Lênin: " Chế độ Xô viết là chế độ dân chủ ở mức cao nhất cho công nhân và nông dân; đồng thời nó có nghĩa là sự đoạn tuyệt chế độ dân chủ tư sản và sự xuất hiện trong lịch sử thế giới một chế độ dân chủ kiểu mới, tức là chế độ dân chủ vô sản hay là chuyên chính vô sản"[20, tr.184] Ở Việt Nam, sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà - Nhà nước công - nông đầu tiên ở Đông Nam Á được thiết lập.
Nhân dân ta từ địa vị nô lệ làm thuê trở thành người làm chủ của đất nước. Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1945, miền Bắc đi lên chủ nghĩa xã hội (CNXH), nhân dân trở thành chủ thể của mọi quyền lực. Năm 1975 đất nước hoàn toàn thống nhất, nhân dân cả nước trở thành người chủ của mọi quyền lực trong đó có quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước, hệ thống chính trị XHCN được thiết lập trên phạm vi cả nước. Từ đó đến nay nền dân chủ XHCN đã và đang được xây dựng và ngày càng phát huy vai trò to lớn, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với tư cách là khát vọng, là quyền tự nhiên của con người dân chủ đã lần lượt được nhiều giai cấp thống trị trong lịch sử nhận thức và thể chế hoá thành nguyên tắc tổ chức và vận hành của Nhà nước cùng các thiết chế chính trị khác nhau. Tuy nhiên, trong các chế độ dân chủ đã tồn tại cho đến nay thì chỉ có chế độ dân chủ vô sản - dân chủ XHCN - mới thực sự là chế độ dân chủ của đa số nhân dân trong xã hội, là chế độ dân chủ của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.Dân chủ cơ sở Nền dân chủ XHCN là một nền dân chủ toàn diện và triệt để nhất trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá và xã hội; tạo mọi điều kiện cho con người phát triển toàn diện về mọi mặt. Đây chính là mục tiêu mà CNXH phải phấn đấu để thực hiện được nhằm khẳng định nền dân chủ XHCN "cao gấp triệu lần dân chủ tư sản" (Lênin ). Trong chế độ dân chủ XHCN, nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình bằng hai hình thức: dân chủ trực tiếp và dân chủ gián tiếp.
Ở hình thức gián tiếp nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình thông qua bầu cử các cơ quan, tổ chức, cá nhân đại diện tham gia vào các quyết định của Nhà nước. Ở hình thức dân chủ trực tiếp mỗi người dân có quyền tham gia trực tiếp vào các quyết định của Nhà nước trên cơ sở dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra. Với dân chủ gián tiếp, ý nghĩa thật sự của nền dân chủ (nhân dân quyết định công việc nhà nước) phụ thuộc hoàn toàn vào mối quan hệ thực tế giữa người đại diện, chính quyền, người dân, và chỉ đạt tới lí tưởng một khi quan hệ đó mang bản chất dân chủ trực tiếp - đích phấn đấu của mọi nhà nước dân chủ trên thế giới ngày nay. Có thể thấy, trong nhiều trường hợp dân chủ trực tiếp có những yếu điểm mà dân chủ gián tiếp không có được.
Dân chủ trực tiếp có khả năng thể hiện một cách khách quan ý chí, nguyện vọng của nhân dân không cần thông qua một hình thức trung gian nào. Chính vì thế Lênin đã chỉ ra rằng: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com " Không phải chỉ tuyên truyền về dân chủ, tuyên bố sắc lệnh về dân chủ là đủ, không phải chỉ giao trách nhiệm thực hiện chế độ dân chủ cho " những người đại diện " nhân dân trong những cơ quan đại diện là đủ. Cần xây dựng ngay chế độ dân chủ bắt đầu từ cơ sở dựa vào sáng kiến của bản thân quần chúng, với sự tham gia thật sự của quần chúng vào tất cả đời sống của nhà nước, không có "sự giám sát" từ trên, không có quan lại" [18, tr.336 - 337] Việc đề cao dân chủ trực tiếp là xuất phát từ bản chất của chế độ XHCN. Theo Lênin: ''Phát triển dân chủ đến cùng, tìm ra những hình thức của sự phát triển ấy, đem thử nghiệm những hình thức ấy trong thực tiễn .đó là một trong những nhiệm vụ cấu thành của cuộc đấu tranh cách mạng xã hội" [19, tr 97] Dân chủ là một thành quả to lớn của sự phát triển lịch sử của nhân loại, vì vậy phát huy dân chủ trong quá trình đổi mới ở nước ta là đòi hỏi tất yếu của sự phát triển.