MỞ ĐẦU: Ngày 25/09/2012 Thủ tƣớng Chính phủ đã ban hành quyết định số 1393/QĐ-TTg phê duyệt chiến lƣợc quốc gia của Việt Nam về tăng trƣởng xanh. Theo định nghĩa của Worldbank (2012), tăng trƣởng xanh là tăng trƣởng sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm ô nhiễm môi trƣờng và có thể chống chịu đƣợc thiên tai và các thảm họa tự nhiên. Từ định nghĩa trên ta thấy việc đối phó với thiên tai và các thảm họa tự nhiên là một mục tiêu trong tăng trƣởng xanh và phát triển bền vững. Để có thể đối phó hoặc vƣợt qua thiên tai, các quốc gia cần phải biết ảnh hƣởng của thiên tai nhƣ thế nào đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của nƣớc mình.
Tại Việt Nam, thiên tai có những tác động trực tiếp nhƣ gây ra thiệt hại về ngƣời và tài sản1. Từ những thiệt hại trực tiếp về ngƣời và tài sản trên, thiên tai sẽ gián tiếp làm giảm tăng trƣởng kinh tế (Noy và Vũ Băng Tâm, 2010), giảm phúc lợi xã hội (Thomas, 2010), giảm hoạt động nội thƣơng (Vũ Băng Tâm và Eric iksoon Im, 2014), giảm thu nhập đầu ngƣời (Nguyễn Khắc Hiếu và Nguyễn Hoàng Bảo, 2015) và giảm thu nhập và tiêu dùng của hộ gia đình (Arouri và cộng sự, 2015). Tuy nhiên, thiên tai sẽ tác động nhƣ thế nào đến giá cả hàng hóa tại tại Việt Nam, tác giả vẫn chƣa tìm thấy nghiên cứu nào về vấn đề trên. Giá cả hàng hóa là một yếu tố quan trọng mà nhà nƣớc cần kiểm soát và ổn định thƣờng xuyên cũng nhƣ ổn định sau những cú sốc nhƣ thiên tai.
Trên thế giới, nghiên cứu tác động của thiên tai đến giá cả vẫn chƣa có kết quả thống nhất. Điển hình là nghiên cứu của Cavallo và cộng sự (2014) đối với trận động đất xảy ra ở Chile năm 2010 và trận động đất kèm theo sóng thần tại Nhật Bản 2011. Mặc dù hàng hóa bị thiếu hụt 32% ở Chile và 17% ở 1 Theo thống kê của CRED (Centre for Research on the Epidemiology of disasters) từ 1989-2014, tại Việt Nam trung bình một năm có 517 ngƣời chết vì thiên tai và thiệt hại về tài sản trung bình là 406 ngàn USD/năm. Trang 1 Luan van Nhật Bản sau thiên tai nhƣng giá cả hàng hóa vẫn không tăng2.
Ngƣợc lại, nghiên cứu của Benson(1997) về bão Kira xảy ra vào tháng 1 năm 1993 ở Fiji cho thấy, bão làm tăng 6,8% giá cả lƣơng thực, thực phẩm tại đây. Việc tăng giá này kéo dài hai tháng sau khi bão xảy ra. Tại Mỹ, bão Katrina, cơn bão đƣợc xem là lớn nhất trong lịch sử của nƣớc đất nƣớc này, xảy ra vào tháng 8 năm 2005 gây thiệt hại 108 tỷ USD cũng làm tăng giá cả hàng hóa 1,4% so với mức giá trị trung bình trƣớc bão (Gagnon and Lopez-Salido, 2014). Còn tại Việt Nam, thiên tai sẽ tác động nhƣ thế nào đến giá cả hàng hóa? Nghiên cứu này sẽ sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian đƣợc thu thập theo tháng và phân tích bằng mô hình SVAR (Structural Vector Autoregresstion) để đánh giá tác động trên.
Mục tiêu nghiên cứu Thu thập bộ dữ liệu về thiên tai và kinh tế vĩ mô của Việt Nam từ 2004-2014 Nghiên cứu phƣơng pháp tự hồi quy vector có cấu trúc SVAR. Đánh giá tác động do thiên tai đến giá cả hàng hóa tiêu dùng nói chung và giá cả hàng hóa của từng nhóm hàng cụ thể. Phạm vi nghiên cứu Đề tài giới hạn nội dung nghiên cứu tác động của thiên tai đến giá cả hàng hóa tiêu dùng tại Việt Nam, trong đó giá cả hàng hóa tiêu dùng đƣợc thu thập bởi Tổng cục Thống kê. Phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn tại Việt Nam, không nghiên cứu đối với những quốc gia khác.
Các số liệu về thiên tai sẽ đƣợc thu thập từ Tổng cục Thống kê và CRED trong giai đoạn 2004-2014. Phƣơng pháp nghiên cứu 2 Sự bất thƣờng này đƣợc nhóm tác giả giải thích là do tâm lý sợ khách hàng giận dữ (customer anger), hay nói cách khác nếu nhà sản xuất tăng giá khi thiên tai xảy ra, khách hàng sẽ cho rằng nhà sản xuất “thừa nƣớc đục thả câu”. Khách hàng có thể sẽ tẩy chay những nhà sản xuất tăng giá. Trang 2 Luan van Phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc sử dụng là phƣơng pháp tự hồi quy vector có cấu trúc (SVAR).
Đây là phƣơng pháp phân tích dữ liệu chuỗi thời gian phù hợp với mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Ý nghĩa thực tiễn Đề tài lƣợng hóa đƣợc những tác động của thiên tai đối với lạm phát hay giá cả hàng hóa tại Việt Nam. Đây là những cơ sở khoa học để các nhà hoạch định có thể đánh giá đƣợc những tác động tiêu cực của thiên tai từ đó có thể đƣa ra chính sách phù hợp để giảm thiểu tác động của thiên tai đối với lạm phát. Đề tài cũng góp phần làm phong phú hơn những nghiên cứu về thiên tai tại Việt Nam, đồng thời đề tài sẽ là tài liệu tham thảo tốt cho bậc cao học và nghiên cứu sinh đặc biệt đối với chuyên ngành Kinh tế phát triển.
Bố cục đề tài Nội dung của đề tài bao gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết Trình bày các định nghĩa liên quan đến đề tài bao gồm định nghĩa về thiên tai và giá cả hàng hóa tiêu dùng. Chƣơng một cũng trình bày tóm tắt các nghiên cứu có liên quan trong đó có các nghiên cứu trong nƣớc và nghiên cứu ngoài nƣớc. Chƣơng một cũng giới thiệu khung phân tích tác động của thiên tai đối với giá cả hàng hóa dựa trên mô hình Tổng cung-Tổng cẩu của Keynes (1936). Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Phƣơng pháp tự hồi quy vector có cấu trúc (SVAR) đƣợc sử dụng cho vấn đề nghiên cứu.
SVAR là phƣơng pháp phân tích dữ liệu chuỗi thời gian đƣợc đề xuất bởi Sims (1986). SVAR cho phép phân tích nhân quả và phân tích phản ứng của một biến số trƣớc sự thay đổi của biến số khác, do đó SVAR phù hợp với những mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Ngoài ra SVAR Trang 3 Luan van còn xác định thứ tự các biến số khi phân tích từ đó có thể đƣa ra hàm ý chính sách từ kết quả nghiên cứu. Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu Các kết quả về việc đánh giá tác động của thiên tai đối với giá cả hàng hóa đƣợc trình bày bao gồm: Phân tích tự hồi quy vector (SVAR) Phân tích nhân quả Ranger Phân tích hàm phản ứng xung để thấy đƣợc thời gian tác động Phân tích phân rã phƣơng sai để biết đƣợc mức độ tác động tƣơng đối của thiên tai đối với tăng trƣởng kinh tế so với các biến số khác.
Chƣơng 4: Kết luận và kiến nghị Kết luận đƣợc rút ra từ đề tài là thiên tai làm tăng giá cả hàng hóa tiêu dùng, thời gian tác động kéo dài từ 3 đến 6 tháng sau thiên tai. Kết quả cho thấy, thiên tai có ảnh hƣởng mạnh nhất đến giá cả của lƣơng thực và thực phẩm, kế đến là nhà ở và vật liệu xây dựng, cuối cùng là đồ uống và thuốc lá. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy thiên tai không có tác động đến giá cả các loại hàng hóa và dịch vụ nhƣ: giáo dục, dƣợc phẩm và y tế, văn hóa - giải trí - du lịch, hàng may mặc và thiết bị gia đình. Nếu thiên tai gây ra thiệt hại 27 triệu USD (tƣơng đƣơng một độ lệch chuẩn) thì sẽ làm giá cả hàng hóa trong rổ hàng hóa tiêu dùng tăng 0,2% một tháng.
Một số gợi ý chính sách đƣợc đề xuất nhƣ sau: Thứ nhất, từ kết quả nghiên cứu thiên tai có ảnh hƣởng làm tăng lạm phát tại Việt Nam. Việc tăng giá này thƣờng diễn ra cục bộ do đƣờng xá bị hƣ hỏng sau thiên tai. Hàng hóa cứu trợ và hàng hóa thƣơng mại khó đến đƣợc khu vực bị thiên tai. Do đó, để giảm tác động thiên tai đối với giá cả hàng hóa các cơ quan chức năng cần nhanh chóng khắc phục những thiệt hại về Trang 4 Luan van cơ sở hạ tầng sau khi thiên tai xảy ra.
Đây là tiền đề để những để những hoạt động cứu trợ sau thiên tai và hoạt động tái thiết phát huy đƣợc tác dụng. Kinh nghiệm từ cơn bão Haiyan ở Philippines năm 2013 và trận động đất ở Haiti năm 2010 cho thấy, việc hàng cứu trợ không đến đƣợc ngƣời dân sau thiên tai sẽ dẫn đến bệnh tật và bạo loạn. Thứ hai, cũng từ kết quả nghiên cứu thiên tai làm tăng lạm phát tại Việt Nam. Nhà nƣớc cần can thiệp vào thị trƣờng sau những thiên tai lớn nhằm ổn định giá cả, tránh việc tăng giá đột biến sau thiên tai.
Ƣu tiêu số một khi thực hiện chính sách là can thiệp vào thị trƣờng hàng lƣơng thực, thực phẩm vì đây là loại hàng hóa tăng giá mạnh nhất. Sau thiên tai, nguồn cung lƣơng thực, thực phẩm bị ảnh hƣởng. Do đó, để giảm bớt các ảnh hƣởng từ phía cung, nhà nƣớc có thể dùng nguồn dự trữ lƣơng thực quốc gia cứu trợ sau thiên tai để giảm bớt áp lực từ phía cung. Nhà nƣớc cũng có thể hỗ trợ những nhà sản xuất bán hàng bình ổn giá giống nhƣ việc hỗ trợ bình ổn giá trong những dịp tết Nguyên Đán.
Mức hỗ trợ lãi suất có thể áp dụng từ 6 đến 12 tháng sau thiên tai vì theo phân tích hàm phản ứng xung sau 12 tháng giá cả hàng hóa mới trở về mức bình thƣờng nhƣ trƣớc thiên tai. Giá cả đồ uống và thuốc lá cũng tăng giá sau thiên tai, tuy nhiên mức độ tăng giá không đáng kể (1%/tháng), do đó nhà nƣớc không cần thiết phải can thiệp vào thị trƣờng này để tránh việc nhà nƣớc can thiệp quá sâu vào thị trƣờng, có thể gây ra tình trạng bất ổn không cần thiết. Trang 5 Luan van CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT Chƣơng một trình bày những cơ sở lý thuyết đƣợc sử dụng trong đề tài bao gồm những định nghĩa về thiên tai và giá cả hàng hóa tiêu dùng, khung phân tích tác động của thiên tai đến giá cả hàng hóa tiêu dùng. Cuối chƣơng là phần lƣợc khảo các nghiên cứu tác động kinh tế của thiên tai tại Việt Nam cũng nhƣ trên thế giới.
Các nội dung đƣợc trình bày lần lƣợt sau đây.1 Định nghĩa thiên tai và giá cả hàng hóa tiêu dùng 1.1 Thiên tai Theo định nghĩa của CRED một sự kiện thiên nhiên đƣợc gọi là thiên tai (natural disaster) khi thoả một trong 4 điều kiện sau: (1) Hơn 10 thiệt mạng, (2) Hơn 100 đƣợc bị ảnh hƣởng, (3) Tình trạng khẩn cấp đƣợc ban bố, (4) cần đến sự trợ giúp của các tổ chức quốc tế.