Luận văn thạc sĩ nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết ở việt nam

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Ngô Nhật Phương Diễm
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đình Trực
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Tác Động Của Quản Trị Công Ty Đến Hành Vi Quản Trị Lợi Nhuận Tại Các Công Ty Sản Xuất Niêm Yết Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• PHẦN GIỚI THIỆU
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU - CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• MỘT SỐ THUẬT NGỮ TRONG LUẬN ÁN
• CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu mô hình đo lường hành vi quản trị lợi nhuận
• 1.1.1.1. Công trình nghiên cứu mô hình đo lường quản trị lợi nhuận thông qua các hoạt động kinh tế
• 1.1.1.2. Công trình nghiên cứu về đo lường quản trị lợi nhuận theo cơ sở dồn tích
• 1.1.2. Nghiên cứu về các nhân tố tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận
• 1.1.2.1. Nghiên cứu quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận
• 1.1.2.1.1. Nghiên cứu các đặc điểm riêng lẻ của quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận
• 1.1.2.1.2. Nghiên cứu nhân tố tổng hợp quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận
• 1.1.2.2. Các nghiên cứu về tác động của đặc điểm công ty đến quản trị lợi nhuận
• 1.1.2.2.1. Cấu trúc vốn
• 1.1.2.2.2. Quy mô công ty (Size)
• 1.1.2.3. Các nghiên cứu về hiệu quả hoạt động tác động đến quản trị lợi nhuận
• 1.2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TẠI VIỆT NAM
• 1.2.1. Nghiên cứu đặc điểm quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận
• 1.2.2. Các nghiên cứu khác về quản trị lợi nhuận
• 1.3. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. QUẢN TRỊ CÔNG TY VÀ QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN
• 2.1.1. Quản trị công ty
• 2.1.1.1. Định nghĩa quản trị công ty
• 2.1.1.2. Nguyên tắc và nội dung quản trị công ty
• 2.1.1.3. Mô hình quản trị công ty
• 2.1.1.4. Một số thuật ngữ sử dụng trong luận án
• 2.1.2. Quản trị lợi nhuận
• 2.1.2.1. Định nghĩa quản trị lợi nhuận
• 2.1.2.2. Động cơ thực hiện hành vi quản trị lợi nhuận
• 2.1.2.3. Phân loại hành vi quản trị lợi nhuận
• 2.1.2.3.1. Quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích (Accrual earning management)
• 2.1.2.3.2. Quản trị lợi nhuận thông qua các hoạt động kinh tế (Real earning management)
• 2.1.3. Mối quan hệ giữa cơ chế quản trị công ty và quản trị lợi nhuận
• 2.2. LÝ THUYẾT NỀN TẢNG CHI PHỐI HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN
• 2.2.1. Lý thuyết đại diện (Agency theory)
• 2.2.2. Lý thuyết các bên có liên quan (Stakeholder Theory)
• 2.2.3. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource dependency theory)
• 2.2.4. Lý thuyết hành vi (behavioral theory)
• 2.3. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN
• 2.3.1. Nhóm các yếu tố nội tại của doanh nghiệp
• 2.3.1.1. Lương thưởng của nhà quản lý
• 2.3.1.2. Hoạt động huy động vốn
• 2.3.1.3. Loại hình sở hữu doanh nghiệp
• 2.3.1.4. Đặc điểm quản trị công ty
• 2.3.1.4.1. Hội đồng quản trị
• 2.3.1.4.2. Ban kiểm soát
• 2.3.2. Nhóm các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp
• 2.3.2.1. Môi trường pháp lý
• 2.3.2.2. Chất lượng của kiểm toán báo cáo tài chính
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.2.1.1. Quy trình nghiên cứu định tính
• 3.2.1.2. Mẫu và đặc điểm mẫu phỏng vấn
• 3.2.1.2.1. Kích cỡ mẫu
• 3.2.1.2.2. Thu thập dữ liệu và phân tích dữ liệu
• 3.2.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.1. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.2.2.1. Giả thuyết nghiên cứu về nhân tố tổng hợp hội đồng quản trị
• 3.2.2.2.2. Giả thuyết nghiên cứu về nhân tố tổng hợp ban kiểm soát
• 3.2.2.2.3. Phương trình hồi quy
• 3.2.2.3. Mô tả và đo lường các biến
• 3.2.2.3.1. Đo lường biến phụ thuộc
• 3.2.2.3.2. Đo lường biến độc lập và biến kiểm soát
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 4.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 4.2.1. Thống kê mô tả và mối tương quan giữa các biến nghiên cứu
• 4.2.1.1. Thống kê mô tả với biến phụ thuộc đại diện quản trị lợi nhuận
• 4.2.1.2. Thống kê mô tả với các biến độc lập
• 4.2.1.3. Mối tương quan giữa các biến nghiên cứu
• 4.2.1.3.1. Mối tương quan giữa các biến nghiên cứu trong phương trình hồi quy 1
• 4.2.1.3.2. Mối tương quan giữa các biến nghiên cứu trong phương trình hồi quy 2
• 4.2.2. Phân tích hồi quy đa biến
• 4.2.2.1. Phân tích hồi quy đa biến với phương trình hồi quy 1
• 4.2.2.1.1. Kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp
• 4.2.2.1.2. Kiểm định các bệnh của mô hình
• 4.2.2.1.3. Kết quả hồi quy đa biến với mô hình ước lượng Pooled OLS
• 4.2.2.2. Phân tích hồi quy đa biến với phương trình hồi quy 2
• 4.2.2.2.1. Kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp
• 4.2.2.2.2. Kiểm định các bệnh của mô hình
• 4.2.2.2.3. Kết quả hồi quy mô hình Fixed Effect Model với biến phụ thuộc REM
• 4.3. BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 4.3.1. Biến hội đồng quản trị
• 4.3.2. Biến ban kiểm soát
• 4.3.3. Các biến kiểm soát
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 5.1.1. Về mặt lý luận
• 5.1.2. Về mặt thực tiễn
• 5.2. MỘT SỐ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. Đối với công ty sản xuất niêm yết
• 5.2.2. Đối với các đơn vị có liên quan
• 5.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TRONG TƯƠNG LAI
• 5.3.1. Hạn chế của luận án
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
• TÀI LIỆU TIẾNG ANH
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tác động của quản trị công ty đến hành vi quản trị lợi nhuận

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích tác động của quản trị công ty đến hành vi quản trị lợi nhuận tại các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam. Quản trị công ty được hiểu là hệ thống các quy tắc, quy trình và thực tiễn mà các công ty áp dụng để quản lý và điều hành hoạt động của mình. Hành vi quản trị lợi nhuận, ngược lại, là các quyết định của nhà quản lý nhằm điều chỉnh lợi nhuận báo cáo để đạt được các mục tiêu nhất định. Nghiên cứu chỉ ra rằng quản trị công ty tốt có thể làm giảm hành vi quản trị lợi nhuận không chính đáng, từ đó nâng cao chất lượng thông tin tài chính. Theo đó, các yếu tố như quy mô Hội đồng quản trị (HĐQT), tính độc lập của các thành viên trong HĐQT, và số lần họp định kỳ có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi này. Một nghiên cứu gần đây cho thấy rằng các công ty có HĐQT lớn hơn và có nhiều thành viên độc lập thường có xu hướng quản lý lợi nhuận một cách minh bạch hơn.

1.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận

Nghiên cứu đã xác định một số yếu tố nội tại của công ty sản xuất có tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận. Đầu tiên, quy mô HĐQT được xem là một yếu tố quan trọng. Các công ty có HĐQT lớn hơn thường có khả năng giám sát tốt hơn, từ đó hạn chế hành vi quản trị lợi nhuận không chính đáng. Thứ hai, tính độc lập của các thành viên trong HĐQT cũng đóng vai trò quan trọng. Các thành viên độc lập có thể cung cấp cái nhìn khách quan và giảm thiểu xung đột lợi ích. Cuối cùng, số lần họp HĐQT cũng ảnh hưởng đến khả năng giám sát và quyết định của HĐQT. Nghiên cứu cho thấy rằng các công ty có tần suất họp cao hơn thường có hành vi quản trị lợi nhuận tích cực hơn, điều này cho thấy sự quan tâm và cam kết của HĐQT đối với việc quản lý tài chính của công ty.

1.2. Tác động của quản trị công ty đến chất lượng báo cáo tài chính

Chất lượng báo cáo tài chính là một yếu tố quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả của quản trị công ty. Nghiên cứu cho thấy rằng các công ty có quản trị công ty tốt thường có báo cáo tài chính đáng tin cậy hơn. Điều này không chỉ giúp tăng cường niềm tin của nhà đầu tư mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc huy động vốn. Các yếu tố như quy mô HĐQT, tính độc lập của các thành viên, và sự tham gia của các chuyên gia tài chính trong HĐQT đều có tác động tích cực đến chất lượng báo cáo tài chính. Hơn nữa, việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế cũng góp phần nâng cao chất lượng thông tin tài chính, từ đó giảm thiểu hành vi quản trị lợi nhuận không chính đáng.

II. Đề xuất chính sách nhằm cải thiện quản trị công ty

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, một số chính sách có thể được đề xuất nhằm cải thiện quản trị công ty tại các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam. Đầu tiên, cần khuyến khích các công ty tăng cường quy mô HĐQT và đảm bảo tính độc lập của các thành viên. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc quy định tỷ lệ thành viên độc lập tối thiểu trong HĐQT. Thứ hai, các công ty nên tổ chức các buổi đào tạo cho các thành viên HĐQT về quản lý tài chính và các chuẩn mực kế toán hiện hành. Cuối cùng, cần có các quy định rõ ràng về tần suất họp HĐQT để đảm bảo rằng các vấn đề quan trọng được thảo luận và giải quyết kịp thời.

2.1. Tăng cường quy định về thành viên HĐQT

Việc tăng cường quy định về thành viên HĐQT là cần thiết để đảm bảo rằng các công ty có đủ thành viên độc lập để giám sát hiệu quả. Các quy định này có thể bao gồm việc yêu cầu ít nhất 30% thành viên HĐQT phải là độc lập. Điều này sẽ giúp giảm thiểu xung đột lợi ích và nâng cao tính minh bạch trong quản lý tài chính. Hơn nữa, việc bổ sung các thành viên có chuyên môn về tài chính cũng sẽ giúp cải thiện khả năng giám sát và đưa ra quyết định của HĐQT.

2.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho HĐQT

Đào tạo và nâng cao năng lực cho các thành viên HĐQT là một yếu tố quan trọng trong việc cải thiện quản trị công ty. Các chương trình đào tạo nên tập trung vào các vấn đề như quản lý tài chính, phân tích báo cáo tài chính, và các chuẩn mực kế toán quốc tế. Điều này không chỉ giúp các thành viên HĐQT nâng cao kiến thức mà còn giúp họ đưa ra các quyết định chính xác hơn trong việc giám sát và quản lý lợi nhuận. Hơn nữa, việc tổ chức các buổi hội thảo và tọa đàm cũng sẽ tạo cơ hội cho các thành viên HĐQT trao đổi kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán (mã số 93.301) của tác giả Ngô Nhật Phương Diễm, được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh năm 2019 dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Đình Trực và TS. Trần Văn Thảo, mang tên: "Nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam".

Thông tin tổng quát về luận án:
- Tác giả: Ngô Nhật Phương Diễm
- Chuyên ngành: Kế toán (Mã số: 93.301)
- Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH)
- Năm bảo vệ: 2019
- Người hướng dẫn khoa học: TS. Lê Đình Trực, TS. Trần Văn Thảo

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hành vi quản trị lợi nhuận (QTLN) xuất phát từ các quyết định mang tính chủ quan của nhà quản lý (NQL) nhằm trình bày thông tin tài chính sai lệch so với thực tế kinh doanh, phục vụ lợi ích riêng và gây tổn thất nghiêm trọng cho các nhà đầu tư cũng như tính ổn định của thị trường vốn. Tác giả dẫn chứng các vụ bê bối tài chính quốc tế như Enron (gây thiệt hại 70 tỷ USD cho nhà đầu tư, cổ phiếu giảm từ 90 USD xuống dưới 1 USD và hơn 80.000 nhân viên mất việc làm) hay Worldcom (thiệt hại cho cổ đông 180 tỷ USD, kinh tế Mỹ tổn thất 10 tỷ USD và 20.000 nhân viên mất việc). Tại thị trường chứng khoán Việt Nam, sự chênh lệch lợi nhuận trước và sau kiểm toán diễn ra phổ biến ở nhiều doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt là các công ty sản xuất: Công ty Cổ phần Kỹ nghệ Gỗ Trường Thành năm 2017 giảm 91% lợi nhuận sau kiểm toán; Công ty Cổ phần Hoàng Anh Gia Lai (HAG) giảm 661 tỷ đồng; Công ty Cổ phần Hùng Vương tăng lỗ thêm 642 tỷ đồng; Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Thủy sản An Giang chuyển từ lãi 4 tỷ đồng sang lỗ 187 tỷ đồng; Tổng công ty Thép Việt Nam (TVN) giảm 108 tỷ đồng; Công ty Cổ phần Đầu tư Thương mại Thủy sản (ICF) tăng mức lỗ từ 21,42 tỷ đồng lên 29,04 tỷ đồng sau kiểm toán.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ rõ:

1. Đa số các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước trước đây chỉ tập trung xem xét các đặc điểm riêng lẻ của quản trị công ty (QTCT) như quy mô, tỷ lệ thành viên độc lập, số lần họp, sự kiêm nhiệm hoặc trình độ chuyên môn tác động đến QTLN. Kết quả của các công trình này thường mâu thuẫn, không đồng nhất và khó giải thích thỏa đáng bằng các lý thuyết nền tảng. Khi tác giả tiến hành hồi quy đơn biến và đa biến đối với từng đặc điểm riêng lẻ trên mẫu dữ liệu nghiên cứu, phần lớn các biến riêng lẻ không thể hiện mối quan hệ có ý nghĩa thống kê với QTLN.
2. Ngành công nghiệp sản xuất là khu vực có mức đóng góp cao nhất vào GDP (quý 1 năm 2018 tăng trưởng 9,7%, đóng góp 3,39 điểm phần trăm vào mức tăng chung 7,38% của GDP), song lại là ngành có chất lượng báo cáo tài chính (BCTC) thấp nhất trên thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam hầu hết sử dụng mẫu tổng hợp toàn bộ các công ty niêm yết phi tài chính, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về hành vi QTLN và tác động của nhân tố tổng hợp QTCT riêng cho nhóm công ty sản xuất niêm yết (CTSXNY).

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Luận án thiết lập 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu 1: Khám phá nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QTLN tại các CTSXNY ở Việt Nam.
• Mục tiêu nghiên cứu 2: Đo lường mức độ tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QTLN tại các CTSXNY ở Việt Nam.

Để thực hiện hai mục tiêu trên, luận án đặt ra 2 câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QTLN tại CTSXNY ở Việt Nam là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT ảnh hưởng đến hành vi QTLN tại các CTSXNY ở Việt Nam như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hành vi QTLN (gồm QTLN dựa trên cơ sở dồn tích và QTLN thông qua hoạt động kinh tế thực) và nhân tố tổng hợp đại diện QTCT (gồm nhân tố tổng hợp Hội đồng quản trị và nhân tố tổng hợp Ban kiểm soát).
• Phạm vi không gian: Các công ty sản xuất niêm yết trên hai Sở Giao dịch Chứng khoán: Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2016. Năm 2012 được chọn làm điểm khởi đầu do Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 121/2012/TT-BTC quy định về QTCT áp dụng cho các công ty niêm yết, giúp dữ liệu QTCT công bố trên Báo cáo thường niên (BCTN) và Báo cáo quản trị (BCQT) đạt mức độ đầy đủ và chuẩn hóa; năm 2016 là năm tài chính cuối cùng có đầy đủ dữ liệu BCTC kiểm toán tại thời điểm thu thập dữ liệu nghiên cứu.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm chủ đề chính: mô hình đo lường hành vi QTLN, các nhân tố tác động đến QTLN (đặc điểm QTCT, đặc điểm công ty, hiệu quả hoạt động) và phân tích các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam.

Hướng nghiên cứu	Tác giả và năm công bố	Phát hiện chính và mô hình đo lường
Đo lường QTLN qua hoạt động kinh tế thực (REM)	Roychowdhury (2006); Dechow và cộng sự (1998); Healy và Wahlen (1999); Zang (2006); Graham và cộng sự (2005)	Đo lường mức độ bất thường của dòng tiền hoạt động kinh doanh (CFO), chi phí sản xuất (PROD) và chi phí hữu ích (DISEXP) từ mẫu 4.252 công ty Mỹ.
Đo lường QTLN trên cơ sở dồn tích (AEM)	Healy (1985); DeAngelo (1986); Jones (1991); Dechow, Sloan và Sweeney (1995); Kothari, Leone và Wasley (2005); Jeter và Shivakumar (1999); Yoon và cộng sự (2006)	Phát triển các mô hình tách tổng dồn tích (TA) thành dồn tích không điều chỉnh (NDA) và dồn tích điều chỉnh (DA). Mô hình Jones (1991) kiểm soát doanh thu và tài sản cố định; Dechow và cộng sự (1995) bổ sung khoản phải thu; Kothari và cộng sự (2005) bổ sung ROA.
QTCT theo đặc điểm riêng lẻ (Quốc tế)	Chtourou và cộng sự (2001); Klein (2002); Xie và cộng sự (2003); Abbott và cộng sự (2004); Ebrahim (2007); Osma (2008); Lin (2011); Swastika (2013); Susanto và Pradipta (2016)	Kết quả mâu thuẫn: Tính độc lập HĐQT giảm QTLN (Xie và cộng sự, 2003; Osma, 2008) nhưng không tác động trong nghiên cứu của Klein (2002), Swastika (2013). Quy mô HĐQT giảm QTLN (Chtourou và cộng sự, 2001) nhưng làm tăng QTLN (Seng và Findlay, 2013).
QTCT theo nhân tố tổng hợp (Quốc tế)	Carcello và cộng sự (2006); Kang và Kim (2012); Hassan và Ahmed (2012); Bajra và Cadez (2017)	Carcello và cộng sự (2006) lập chỉ số QTCT gồm 6 đặc tính; Kang và Kim (2012) lập chỉ số HĐQT gồm 5 đặc tính tại Hàn Quốc; Hassan và Ahmed (2012) lập chỉ số BKS tại Nigeria; Bajra và Cadez (2017) lập chỉ số chất lượng HĐQT và KTNB tại Châu Âu. Đều chứng minh QTCT mạnh làm giảm QTLN.
Đặc điểm công ty và hiệu quả hoạt động	An và cộng sự (2013); Jelinek (2007); Akbari (2013); Watts và Zimmerman (1986); Lin (2011); Waweru và Riro (2013); Zamri và cộng sự (2013); Moradi và cộng sự (2012); Chen và cộng sự (2005); Alzoubi (2016)	Đòn bẩy tài chính, quy mô doanh nghiệp, dòng tiền kinh doanh và việc kiểm toán bởi Big4 có tác động đa chiều đến mức độ thực hiện hành vi QTLN.
Nghiên cứu QTCT và QTLN tại Việt Nam	Hoang và cộng sự (2016); Nguyễn Trọng Nguyên (2015); Nguyễn Mạnh Hà (2016); Nguyễn Thị Phương Hồng (2016); Essa và cộng sự (2016); Bùi Văn Dương và Ngô Hoàng Điệp (2017); Nguyễn Hà Linh (2017); Phạm Thị Kiều Trang (2017)	Hầu hết nghiên cứu đặc điểm riêng lẻ cho thấy kết quả phân tán. Hoang và cộng sự (2016) nghiên cứu chỉ số tổng hợp về sự đa dạng chức năng HĐQT tác động đến chất lượng lợi nhuận trên 150 công ty niêm yết.
Mô hình đo lường và động cơ QTLN tại Việt Nam	Phạm Thị Bích Vân (2012); Nguyễn Hà Trang (2014); Nguyễn Anh Hiền và Phạm Thành Trung (2015); Vo và Duong (2017); Bùi Thị Mai Hoài và Nguyễn Thị Tuyết Hoa (2015); Đặng Ngọc Hùng (2015)	Tranh luận về mô hình dồn tích tối ưu giữa Jones (1991) và Jones điều chỉnh (2005). Động cơ QTLN chịu ảnh hưởng bởi ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp và sự thay đổi thuế suất.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Từ việc tổng quan tài liệu, luận án xác định vị trí nghiên cứu: giải quyết sự thiếu nhất quán của các nghiên cứu về đặc điểm riêng lẻ QTCT bằng việc xây dựng và kiểm định mô hình nhân tố tổng hợp QTCT (nhân tố tổng hợp Hội đồng quản trị và nhân tố tổng hợp Ban kiểm soát) trên mẫu dữ liệu đặc thù là các công ty sản xuất niêm yết tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng 5 lý thuyết nền tảng kết hợp với lý thuyết tới hạn để giải thích mối quan hệ giữa QTCT và QTLN:

1. Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Giải thích xung đột lợi ích giữa cổ đông (bên ủy nhiệm) và NQL (bên nhận ủy nhiệm) do sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền quản lý trong công ty cổ phần. Cơ chế QTCT thông qua HĐQT và BKS có chức năng giám sát nhằm giảm thiểu chi phí đại diện và hạn chế việc NQL bóp méo thông tin lợi nhuận.
2. Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory): Lý giải tình trạng bất cân xứng thông tin (TTBCX) giữa ban điều hành và người sử dụng BCTC. QTCT hiệu quả giúp việc công bố thông tin trung thực, giảm tín hiệu sai lệch trên thị trường.
3. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependency Theory): Nhấn mạnh HĐQT và BKS cung cấp các nguồn lực quan trọng (chuyên môn, kinh nghiệm, mạng lưới quan hệ) để nâng cao hiệu quả hoạt động và chất lượng kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp.
4. Lý thuyết các bên có liên quan (Stakeholder Theory): Giải thích trách nhiệm của doanh nghiệp và NQL trong việc cung cấp thông tin minh bạch nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của các đối tượng liên quan (cổ đông, ngân hàng, nhà cung cấp, cơ quan quản lý).
5. Lý thuyết hành vi (Behavioral Theory): Phân tích các động cơ vị kỷ của NQL trong việc lựa chọn chính sách kế toán hoặc điều chỉnh các giao dịch kinh tế có lợi cho bản thân và che giấu thông tin bất lợi.
6. Lý thuyết tới hạn (Critical Mass Theory): Được Granovetter (1978) và Kramer cùng cộng sự (2006) phát triển, giải thích rằng các thuộc tính riêng lẻ của HĐQT và BKS có thể chưa đủ ngưỡng để tạo ra tác động rõ rệt; khi tích hợp thành một chỉnh thể nhân tố tổng hợp đạt quy mô tới hạn, cấu trúc quản trị mới phát huy hiệu lực giám sát rõ rệt lên hành vi QTLN.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp theo phương pháp tiếp cận tuần tự khám phá:

Quy trình thiết kế nghiên cứu hỗn hợp:
[Nghiên cứu định tính]
  Phỏng vấn sâu chuyên gia (Giảng viên, KTT, NQL > 10 năm kinh nghiệm)
  --> Khám phá và xác lập thành phần nhân tố tổng hợp HĐQT và BKS
[Nghiên cứu định lượng]
  Thu thập dữ liệu bảng 290 quan sát - năm (CTSXNY giai đoạn 2012-2016)
  --> Thống kê mô tả & Phân tích tương quan
  --> Kiểm định mô hình (F-test, LM-test, Hausman-test)
  --> Kiểm định khuyết tật mô hình (VIF, Wooldridge, Phương sai thay đổi)
  --> Ước lượng hồi quy (Pooled OLS-Robust, FEM)
  --> Biện luận và kết luận

Phương pháp nghiên cứu định tính

• Kỹ thuật thu thập: Phỏng vấn sâu với các câu hỏi mở.
• Đối tượng phỏng vấn: 3 nhóm chuyên gia am hiểu chuyên sâu về kế toán và QTCT, bao gồm các giảng viên giảng dạy tại các trường đại học tại TP.HCM, các kế toán trưởng và các nhà quản lý doanh nghiệp có từ 10 năm kinh nghiệm trở lên.
• Kết quả khám phá: Xác định 2 nhân tố tổng hợp đại diện QTCT gồm Nhân tố tổng hợp HĐQT (5 thành phần) và Nhân tố tổng hợp BKS (4 thành phần).

Phương pháp nghiên cứu định lượng

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu bảng thu thập từ Báo cáo tài chính kiểm toán, Báo cáo thường niên, Báo cáo quản trị của các CTSXNY trên HOSE và HNX giai đoạn 2012–2016, với quy mô mẫu 290 quan sát – năm.
• Đo lường biến phụ thuộc đại diện cho QTLN:
  • Quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích (DA): Đo lường theo mô hình Jones (1991) nguyên bản: $$\frac{TA_{it}}{A_{it-1}} = \alpha_{i} \frac{1}{A_{it-1}} + \beta_{1i} \frac{\Delta REV_{it}}{A_{it-1}} + \beta_{2i} \frac{PPE_{it}}{A_{it-1}} + \epsilon_{it}$$ Sau khi ước lượng hệ số để tính dồn tích không điều chỉnh ($NDA_{it}$), giá trị dồn tích điều chỉnh được xác định bằng: $DA_{it} = \frac{TA_{it}}{A_{it-1}} - NDA_{it}$.
  • Quản trị lợi nhuận qua hoạt động kinh tế thực (REM): Đo lường theo mô hình Roychowdhury (2006) thông qua 3 thước đo bất thường: dòng tiền hoạt động kinh doanh bất thường ($CFO$), chi phí sản xuất bất thường ($PROD$) và chi phí hữu ích bất thường ($DISEXP$).
• Đo lường biến độc lập:
  • Nhân tố tổng hợp HĐQT: Tích hợp 5 đặc tính: (1) Quy mô HĐQT, (2) Tỷ lệ thành viên độc lập, (3) Trình độ chuyên môn tài chính - kế toán, (4) Sự không kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành (CEO), (5) Số lần họp HĐQT.
  • Nhân tố tổng hợp BKS: Tích hợp 4 đặc tính: (1) Quy mô BKS, (2) Tỷ lệ thành viên độc lập BKS, (3) Trình độ chuyên môn, (4) Số lần họp BKS.
• Biến kiểm soát: Quy mô công ty (Size), Cấu trúc vốn/Hệ số nợ (Leverage), Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), Dòng tiền hoạt động kinh doanh (CFO), Công ty kiểm toán thuộc nhóm Big4.
• Kỹ thuật phân tích và kiểm định mô hình:
  • Lựa chọn mô hình hồi quy dữ liệu bảng thông qua kiểm định F (giữa Pooled OLS và FEM), kiểm định Breusch-Pagan LM (giữa Pooled OLS và REM), và kiểm định Hausman (giữa FEM và REM).
  • Kiểm tra các khuyết tật của mô hình: kiểm định đa cộng tuyến qua hệ số VIF; kiểm định tự tương quan qua kiểm định Wooldridge; kiểm định phương sai sai số thay đổi.
  • Áp dụng mô hình Pooled OLS điều chỉnh sai số chuẩn vững (Robust) đối với phương trình hồi quy biến phụ thuộc DA và mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM) đối với phương trình hồi quy biến phụ thuộc REM.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần giới thiệu

Trình bày lý do chọn đề tài xuất phát từ các vụ gian lận số liệu kế toán tại các tập đoàn quốc tế và các doanh nghiệp sản xuất niêm yết tại Việt Nam. Nêu rõ mục tiêu nghiên cứu (khám phá và đo lường nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến QTLN), câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu (CTSXNY trên sàn HOSE và HNX giai đoạn 2012–2016), phương pháp nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá, những đóng góp mới và cấu trúc của luận án.

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống hóa toàn diện các tài liệu học thuật quốc tế và trong nước:

• Lược khảo các mô hình đo lường hành vi QTLN qua dồn tích (Healy, 1985; DeAngelo, 1986; Jones, 1991; Dechow và cộng sự, 1995; Kothari và cộng sự, 2005; Jeter và Shivakumar, 1999; Yoon và cộng sự, 2006) và qua hoạt động kinh tế thực (Roychowdhury, 2006; Graham và cộng sự, 2005).
• Tổng kết các nghiên cứu về nhân tố tác động đến QTLN: nhóm đặc điểm QTCT riêng lẻ so với nhân tố tổng hợp QTCT (Carcello và cộng sự, 2006; Kang và Kim, 2012; Hassan và Ahmed, 2012; Bajra và Cadez, 2017); nhóm đặc điểm công ty (cấu trúc vốn, quy mô công ty); nhóm hiệu quả hoạt động (dòng tiền, ROA, EPS, Big4).
• Phân tích bức tranh nghiên cứu tại Việt Nam (Nguyễn Trọng Nguyên, 2015; Nguyễn Thị Phương Hồng, 2016; Hoang và cộng sự, 2016; Bùi Văn Dương và Ngô Hoàng Điệp, 2017; Nguyễn Hà Linh, 2017; Vo và Duong, 2017).
• Chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu chính và sự cần thiết phải kiểm định nhân tố tổng hợp QTCT trên mẫu công ty ngành sản xuất.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Xây dựng nền tảng lý luận cho luận án:

• Phân tích các khái niệm về quản trị công ty, nguyên tắc QTCT và cơ cấu tổ chức QTCT theo Thông tư 121/2012/TT-BTC tại Việt Nam (gồm Đại hội đồng cổ đông, HĐQT, BKS và Ban điều hành).
• Định nghĩa, phân loại và phân tích động cơ thực hiện hành vi QTLN (dồn tích AEM và hoạt động kinh tế thực REM).
• Trình bày chi tiết 5 lý thuyết nền tảng chi phối hành vi QTLN: Lý thuyết đại diện, Lý thuyết tín hiệu, Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực, Lý thuyết các bên có liên quan, Lý thuyết hành vi; cùng với Lý thuyết tới hạn.
• Phân tích cơ sở lý thuyết về các yếu tố bên trong (lương thưởng, cấu trúc sở hữu, HĐQT, BKS) và bên ngoài (môi trường pháp lý, chất lượng kiểm toán độc lập) tác động đến hành vi QTLN.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Thiết lập quy trình nghiên cứu chi tiết:

• Trình bày thiết kế nghiên cứu hỗn hợp: quy trình nghiên cứu định tính với mẫu phỏng vấn sâu chuyên gia trên 10 năm kinh nghiệm; quy trình nghiên cứu định lượng với mẫu dữ liệu 290 quan sát – năm.
• Xây dựng hai giả thuyết nghiên cứu chính:
  • Giả thuyết H1: Nhân tố tổng hợp HĐQT có tác động ngược chiều đến hành vi QTLN của CTSXNY.
  • Giả thuyết H2: Nhân tố tổng hợp BKS có tác động ngược chiều đến hành vi QTLN của CTSXNY.
• Thiết lập phương trình hồi quy đa biến cho hai biến phụ thuộc đại diện QTLN (DA và REM).
• Định nghĩa chi tiết thang đo các biến phụ thuộc, biến độc lập tổng hợp (HĐQT, BKS) và hệ thống biến kiểm soát (Size, Leverage, ROA, CFO, Big4).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Trình bày các phát hiện thực nghiệm từ hai giai đoạn nghiên cứu:

• Kết quả định tính xác nhận cấu trúc 5 thành phần của nhân tố tổng hợp HĐQT và 4 thành phần của nhân tố tổng hợp BKS.
• Thống kê mô tả và ma trận tương quan giữa các biến nghiên cứu trong phương trình hồi quy DA và phương trình hồi quy REM.
• Thực hiện các kiểm định lựa chọn mô hình và kiểm định chẩn đoán (kiểm định F, LM, Hausman; kiểm định đa cộng tuyến VIF; kiểm định tự tương quan Wooldridge; kiểm định phương sai thay đổi).
• Kết quả ước lượng mô hình:
  • Phương trình hồi quy 1 (biến phụ thuộc DA): sử dụng mô hình Pooled OLS với sai số chuẩn vững (Pooled OLS-Robust).
  • Phương trình hồi quy 2 (biến phụ thuộc REM): sử dụng mô hình tác động cố định (FEM).
• Bàn luận kết quả: Chứng minh nhân tố tổng hợp HĐQT có tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê đến hành vi QTLN (ở cả hai phương thức dồn tích DA và hoạt động thực REM). Nhân tố tổng hợp HĐQT mạnh (gồm quy mô phù hợp, tỷ lệ thành viên độc lập cao, có chuyên môn tài chính - kế toán, họp thường xuyên và không kiêm nhiệm hai chức danh Chủ tịch HĐQT/CEO) giúp hạn chế đáng kể mức độ QTLN và nâng cao chất lượng BCTC.
• Phân tích vai trò và tác động của biến Ban kiểm soát cùng hệ thống các biến kiểm soát trong mô hình.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Tổng kết toàn bộ kết quả nghiên cứu:

• Trình bày các đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn của luận án.
• Đề xuất các nhóm giải pháp và hàm ý chính sách đối với các công ty sản xuất niêm yết (kiện toàn cơ cấu HĐQT, tăng tính độc lập, tách bạch chức danh Chủ tịch và Tổng giám đốc, nâng cao năng lực chuyên môn và tính thực chất trong các cuộc họp).
• Đề xuất các khuyến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính) trong việc hoàn thiện khung pháp lý QTCT, tăng cường chế tài xử phạt vi phạm công bố thông tin.
• Nêu rõ các hạn chế của nghiên cứu và định hướng các nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp về mặt lý luận

• Luận án bổ sung vào hệ thống lý luận học thuật về mối quan hệ giữa QTCT và QTLN thông qua việc tiếp cận dưới góc độ nhân tố tổng hợp thay vì các đặc điểm riêng lẻ.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định nhân tố tổng hợp HĐQT (kết hợp đồng thời 5 đặc tính: quy mô, tính độc lập, trình độ chuyên môn, sự không kiêm nhiệm và số lần họp) có tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê đến hành vi QTLN (cả dồn tích DA theo mô hình Jones 1991 và hoạt động thực REM theo mô hình Roychowdhury 2006).
• Ứng dụng lý thuyết tới hạn (Critical Mass Theory) để giải thích cơ chế tác động: các thuộc tính riêng lẻ của HĐQT khi đứng độc lập có thể chưa đạt ngưỡng để tạo ra tác động, nhưng khi tích hợp thành một chỉnh thể tổng hợp sẽ phát huy hiệu quả giám sát đối với ban điều hành.

Những đóng góp về mặt thực tiễn

• Đối với các công ty sản xuất niêm yết: Giúp doanh nghiệp nhận thức rõ vai trò của một HĐQT hoạt động thực chất, từ đó chủ động cơ cấu lại HĐQT (duy trì tỷ lệ thành viên độc lập, bố trí nhân sự có chuyên môn tài chính - kế toán, tách bạch chức danh Chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành, tổ chức họp định kỳ đầy đủ) nhằm hạn chế hành vi bóp méo lợi nhuận và nâng cao tính minh bạch của BCTC.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở thực chứng hỗ trợ các cơ quan có thẩm quyền (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) trong việc hoàn thiện các quy chế QTCT, sửa đổi các văn bản pháp lý liên quan và ban hành các quy định xử phạt, chế tài mang tính ràng buộc chặt chẽ hơn đối với việc công bố thông tin của các công ty niêm yết.
• Đối với công ty kiểm toán và kiểm toán viên độc lập: Cung cấp công cụ hỗ trợ kiểm toán viên đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu do gian lận hoặc QTLN ngay từ khâu lập kế hoạch kiểm toán theo yêu cầu của Chuẩn mực kiểm toán số 315 (tìm hiểu đơn vị và môi trường hoạt động của đơn vị). Một doanh nghiệp có chỉ số tổng hợp HĐQT cao sẽ phản ánh môi trường kiểm soát tốt, rủi ro sai sót BCTC thấp hơn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Phạm vi đối tượng: Luận án chỉ tập trung vào mẫu nghiên cứu là các công ty sản xuất niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX, chưa mở rộng sang các nhóm ngành kinh tế khác (như thương mại, dịch vụ, xây dựng, bất động sản).
• Phạm vi thời gian dữ liệu: Chuỗi dữ liệu nghiên cứu dừng lại ở giai đoạn 2012–2016 (giai đoạn áp dụng Thông tư 121/2012/TT-BTC), chưa cập nhật các giai đoạn thay đổi chính sách pháp lý về sau (như Nghị định 71/2017/NĐ-CP hay Thông tư 95/2017/TT-BTC).

Hướng nghiên cứu trong tương lai

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang toàn bộ các nhóm ngành phi tài chính hoặc so sánh hành vi QTLN giữa các ngành nghề khác nhau trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Kéo dài chuỗi thời gian nghiên cứu sang các năm tài chính tiếp theo để kiểm chứng tính ổn định của mô hình nhân tố tổng hợp QTCT trong các bối cảnh thể chế và khung pháp lý mới.
• Khám phá và tích hợp thêm các biến số mới vào nhân tố tổng hợp QTCT như tính đa dạng về giới tính, độ tuổi, quốc tịch của thành viên HĐQT, hoặc vai trò của Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu ngành Kế toán - Kiểm toán, Quản trị kinh doanh, Tài chính: Tham khảo khung phân tích kết hợp giữa lý thuyết đại diện, lý thuyết phụ thuộc nguồn lực, lý thuyết hành vi và lý thuyết tới hạn; quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự khám phá; phương pháp đo lường QTLN dồn tích qua mô hình Jones (1991) và QTLN qua hoạt động kinh tế thực qua mô hình Roychowdhury (2006).
• Giảng viên đại học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên đề cho các học phần Kế toán tài chính nâng cao, Lý thuyết kế toán, Kiểm toán báo cáo tài chính và Quản trị công ty.
• Kiểm toán viên độc lập: Sử dụng phương pháp đánh giá nhân tố tổng hợp HĐQT và BKS như một kỹ thuật nhận diện rủi ro kiểm toán ban đầu theo Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA) 315.
• Cơ quan quản lý thị trường chứng khoán và các nhà làm chính sách: Tham khảo số liệu và luận cứ thực chứng để xây dựng, hoàn thiện Bộ nguyên tắc quản trị công ty và các văn bản hướng dẫn thực thi chuẩn mực công bố thông tin tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những mô hình nào để đo lường hành vi quản trị lợi nhuận?

Luận án tiếp cận hành vi QTLN theo hai phương thức và sử dụng hai mô hình thực nghiệm:

• Đo lường QTLN trên cơ sở dồn tích (AEM) thông qua biến dồn tích điều chỉnh ($DA$), được ước lượng bằng mô hình Jones (1991) nguyên bản, kiểm soát sự thay đổi doanh thu ($\Delta REV$) và nguyên giá tài sản cố định hữu hình ($PPE$).
• Đo lường QTLN thông qua các hoạt động kinh tế thực (REM) bằng mô hình Roychowdhury (2006), dựa trên 3 dấu hiệu bất thường: dòng tiền hoạt động kinh doanh ($CFO$), chi phí sản xuất ($PROD$) và chi phí hữu ích ($DISEXP$).

2. Nhân tố tổng hợp Hội đồng quản trị (HĐQT) trong luận án được cấu thành từ những đặc điểm nào?

Nhân tố tổng hợp HĐQT được khám phá từ nghiên cứu định tính và kiểm định trong nghiên cứu định lượng gồm 5 đặc tính:

1. Quy mô HĐQT.
2. Tỷ lệ thành viên độc lập HĐQT.
3. Trình độ chuyên môn tài chính - kế toán của thành viên HĐQT.
4. Sự không kiêm nhiệm hai chức danh Chủ tịch HĐQT và Tổng Giám đốc/Giám đốc điều hành (CEO).
5. Số lần họp HĐQT trong năm.

3. Quy mô mẫu và phạm vi thời gian dữ liệu nghiên cứu định lượng được xác định như thế nào?

Mẫu nghiên cứu định lượng gồm 290 quan sát – năm của các công ty sản xuất niêm yết trên cả hai sàn giao dịch chứng khoán HOSE và HNX, thu thập trong giai đoạn 5 năm từ năm 2012 đến năm 2016 (bắt đầu từ thời điểm ban hành Thông tư 121/2012/TT-BTC về quản trị công ty).

4. Kết quả hồi quy của luận án chứng minh điều gì về tác động của nhân tố tổng hợp HĐQT đến hành vi QTLN?

Kết quả hồi quy đa biến (sử dụng mô hình Pooled OLS-Robust cho biến phụ thuộc DA và mô hình Fixed Effects Model - FEM cho biến phụ thuộc REM) khẳng định: Nhân tố tổng hợp HĐQT có tác động ngược chiều (âm) và có ý nghĩa thống kê đến hành vi QTLN (cả QTLN dồn tích và QTLN qua hoạt động thực). Điều này có nghĩa là khi công ty sở hữu một HĐQT đáp ứng tốt tổng hợp các tiêu chí về quy mô, tính độc lập, chuyên môn, tần suất họp và tách biệt chức danh lãnh đạo thì mức độ QTLN sẽ giảm đáng kể, chất lượng thông tin trên BCTC được gia tăng.

5. Vì sao tác giả lựa chọn nghiên cứu nhân tố tổng hợp thay vì các đặc điểm riêng lẻ của QTCT?

Tác giả dựa trên hai căn cứ: (1) Tổng quan các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và quốc tế cho thấy các đặc điểm riêng lẻ cho ra kết quả phân tán, mâu thuẫn; kết quả kiểm định đơn biến và đa biến riêng lẻ của chính tác giả cũng cho thấy hầu hết các đặc tính riêng lẻ không có ý nghĩa thống kê với QTLN; (2) Vận dụng Lý thuyết tới hạn (Critical Mass Theory), tác giả lập luận rằng từng đặc tính riêng lẻ chưa đủ độ lớn để tạo ra tác động kiểm soát, nhưng khi kết hợp đồng bộ thành một nhân tố tổng hợp sẽ đạt ngưỡng tới hạn, phát huy đầy đủ chức năng giám sát NQL.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Ngô Nhật Phương Diễm đã giải quyết khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam bằng việc xây dựng và kiểm định tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết giai đoạn 2012–2016. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp ước lượng hồi quy dữ liệu bảng, công trình chứng minh nhân tố tổng hợp HĐQT có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến cả hai hình thức QTLN dồn tích (Jones, 1991) và QTLN qua hoạt động kinh tế thực (Roychowdhury, 2006). Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc kiện toàn bộ máy quản trị tại các doanh nghiệp sản xuất niêm yết, đồng thời là tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý thị trường chứng khoán và các kiểm toán viên độc lập trong công tác đánh giá rủi ro báo cáo tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH Ngô Nhật Phƣơng Diễm NHÂN TỐ TỔNG HỢP ĐẠI DIỆN QUẢN TRỊ CÔNG TY TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY SẢN XUẤT NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 93.301 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. LÊ ĐÌNH TRỰC TS. TRẦN VĂN THẢO Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2019 123doc i CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập – Tự do – Hạnh phúc LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ kinh tế “Nhân tố tổng hợp đại diện quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty sản xuất niêm yết ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Kết quả nghiên cứu mà tác giả trình bày trong toàn bộ luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố ở bất kỳ công trình khoa học nào. Tác giả Ngô Nhật Phƣơng Diễm 123doc ii LỜI CẢM ƠN Trƣớc tiên, tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến ngƣời hƣớng dẫn khoa học, TS. Lê Đình Trực và TS. Trần Văn Thảo, về tất cả những hổ trợ và định hƣớng mà các Thầy đã dành cho tôi trong thời gian thực hiện luận án tiến sỹ.

Tôi cũng xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến quý Thầy, Cô lãnh đạo và giảng viên Khoa Kế toán, Viện đào tạo Sau đại học – Trƣờng Đại học Kinh tế TP.HCM; quý Thầy, Cô lãnh đạo và giảng viên Trƣờng Đại học Tài Chính Marketing; quý Thầy, Cô, quý anh chị, bạn bè và các đơn vị khác đã tham gia trong nghiên cứu này; về tất cả những hỗ trợ mà Thầy, Cô, anh, chị, bạn bè đã dành cho tôi trong thời gian vừa qua. Cuối cùng, xin đƣợc bày tỏ tình cảm và lòng biết ơn đến Gia Đình đã ủng hộ, động viên tôi trong quá trình hoàn thành luận án này. 123doc iii TÓM TẮT Nghiên cứu này thực hiện nhằm đánh giá tác động của nhân tố tổng hợp đại diện QTCT đến hành vi QTLN. Để thỏa mãn hai mục tiêu: khám phá và đo lƣờng nhân tố tổng hợp đại diện QTCT tác động đến hành vi QLTN, tác giả thực hiện hai nghiên cứu định tính và định lƣợng.

Thông qua phỏng vấn sâu với các chuyên gia là giảng viên giảng dạy tại các trƣờng ĐH tại TPHCM, các kế toán trƣởng và nhà quản lý có kinh nghiệm trên 10 năm về lĩnh vực chuyên môn liên quan với kết quả thu thập theo ý kiến các chuyên gia có hai nhân tố tổng hợp đại diện QTCT có tác động đến QTLN là HĐQT và BKS. Vì vậy, tác giả sử dụng nghiên cứu định lƣợng nhằm kiểm định tính tin cậy của hai nhân tố tổng hợp vừa đƣợc khám phá trong nghiên cứu định tính. Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu của 290 quan sát – năm của các công ty sản xuất niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 2012 đến năm 2016, thông qua các kiểm định lựa chọn mô hình ƣớc lƣợng phù hợp, kiểm định các giả thiết (đa cộng tuyến, tự tƣơng quan, phƣơng sai thay đổi), nghiên cứu lựa chọn mô hình phù hợp để hồi quy đa biến và biện luận kết quả. Kết quả hồi quy đa biến với biến phụ thuộc đại diện cho hành vi QTLN đƣợc đo lƣờng theo mô hình Jones (1991) và mô hình Roychowhury (2006) chứng minh nhân tố tổng hợp HĐQT đại diện QTCT tác động ngƣợc chiều và có ý nghĩa thống kê đến hành vi QTLN.

Điều này có nghĩa nhân tố tổng hợp HĐQT với các thành phần: quy mô HĐQT, thành viên độc lập, số lần họp, trình độ chuyên môn, sự không kiêm nhiệm hai chức danh làm giảm mức độ QTLN, gia tăng chất lƣợng thông tin trên BCTC. Cuối cùng, nghiên cứu cũng đề xuất các hàm ý chính sách hổ trợ CTSXNY, các cơ quan liên quan ban hành các chính sách nhằm hoàn thiện thông lệ QTCT tốt. Nghiên cứu này đã đóng góp vào kho tàng kiến thức về lý thuyết nền tảng nhân tố tổng hợp HĐQT, cung cấp nền tảng lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo trong tƣơng lai khi nghiên cứu về QTLN. Từ khóa: Hội đồng quản trị, quản trị công ty, quản trị lợi nhuận 123doc iv ABSTRACT This study was conducted to assess the impact of integrated factors of corporate governance on the earnings management.

In order to meet two objectives: to explore and to measure the aggregation of corporate representational factors affecting earnings management, the author undertook two qualitative and quantitative studies. Through in- depth interviews with experts who are lecturers at universities in Ho Chi Minh City, chief accountants and managers have more than 10 years experience in related fields with results collected in the comments. Experts have two factors that aggregate corporate representations that influence the earnings management are the board of directors and the audit committees. Thus, the author uses quantitative research to test the reliability of two synthetic factors newly discovered in qualitative research.

The study used data samples of 290 observations - year of manufacturing companies listed on both HOSE and HNX in the period 2012 to 2016, through the selection of the appropriate estimation model, diagnosis of diseases (multi-collinearity, correlation, variance), study the appropriate model for multivariate regression and argue the results. The multivariate regression with the dependent variable representing the earnings management was measured according to the Jones model (1991) and the Roychowhury model (2006) demonstrates the composite factor of the Board of Directors and statistical significance to earnings management. This means the overall composition of the Board of Directors with the following components: the size of the board of directors, the independent members, the number of meetings, the professional qualifications, CEO dual to reduce the level of earnings management, increasing qualified of financial statements. Final, The study also suggested policy implications for supporting listed manufacture companies and related agencies to promulgate policies to improve good CG practices.

This research contributed to a wealth of knowledge of theoretical foundations that compiled the Board of Directors, providing a theoretical foundation for future research in the field of earnings management. Keywords: Board of Directors, Corporate Governance, earnings management. 123doc v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC HÌNH VẼ PHẦN GIỚI THIỆU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU- CÂU HỎI NGHIÊN CỨU. ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.

NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. MỘT SỐ THUẬT NGỮ TRONG LUẬN ÁN .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN .ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI. Các công trình nghiên cứu mô hình đo lường hành vi quản trị lợi nhuận. Công trình nghiên cứu mô hình đo lƣờng quản trị lợi nhuận thông qua các hoạt động kinh tế. Công trình nghiên cứu về đo lƣờng quản trị lợi nhuận theo cơ sở dồn tích…….

Nghiên cứu về các nhân tố tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận. Nghiên cứu quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận .Nghiên cứu các đặc điểm riêng lẻ của quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận .Nghiên cứu nhân tố tổng hợp quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận. Các nghiên cứu về tác động của đặc điểm công ty đến quản trị lợi nhuận 24 1.Cấu trúc vốn .Quy mô công ty (Size). Các nghiên cứu về hiệu quả hoạt động tác động đến quản trị lợi nhuận.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TẠI VIỆT NAM .Nghiên cứu đặc điểm quản trị công ty tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận .Các nghiên cứu khác về quản trị lợi nhuận. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU. 32 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1. 34 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT.

QUẢN TRỊ CÔNG TY VÀ QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN. Quản trị công ty. Định nghĩa quản trị công ty. Nguyên tắc và nội dung quản trị công ty.

Mô hình quản trị công ty. Một số thuật ngữ sử dụng trong luận án. Quản trị lợi nhuận. Định nghĩa quản trị lợi nhuận.

Động cơ thực hiện hành vi quản trị lợi nhuận. Phân loại hành vi quản trị lợi nhuận. Quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích (Accrual earning management)46 2. Quản trị lợi nhuận thông qua các hoạt động kinh tế (Real earning management).

Mối quan hệ giữa cơ chế quản trị công ty và quản trị lợi nhuận. LÝ THUYẾT NỀN TẢNG CHI PHỐI HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN. Lý thuyết đại diện (Agency theory). Lý thuyết các bên có liên quan (Stakeholder Theory).

Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource dependency theory). Lý thuyết hành vi (behavioral theory). CƠ SỞ SỞ LÝ THUYÊT VỀ CÁC YÊU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN. Nhóm các yếu tố nội tại của doanh nghiệp.

Lƣơng thƣởng của nhà quản lý. Hoạt động huy động vốn. Loại hình sở hữu doanh nghiệp. Đặc điểm quản trị công ty.

Hội đồng quản trị. Ban kiểm soát. Nhóm các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp. Môi trƣờng pháp lý.

Chất lƣợng của kiểm toán báo cáo tài chính. 68 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 68 123doc vii CHƢƠNG 3: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU.

THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu định tính. Quy trình nghiên cứu định tính. Mẫu và đặc điểm mẫu phỏng vấn.

Kích cỡ mẫu. Thu thập dữ liệu và phân tích dữ liệu. Phương pháp nghiên cứu định lượng. Quy trình nghiên cứu định lƣợng.

Mô hình nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu về nhân tố tổng hợp hội đồng quản trị. Giả thuyết nghiên cứu về nhân tố tổng hợp ban kiểm soát. Phƣơng trình hồi quy.

Mô tả và đo lƣờng các biến. Đo lƣờng biến phụ thuộc. Đo lƣờng biến độc lập và biến kiểm soát. 87 CHƢƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƢỢNG. Thống kê mô tả và mối tương quan giữa các biến nghiên cứu. Thống kê mô tả với biến phụ thuộc đại diện quản trị lợi nhuận .2 Thống kê mô tả với các biến độc lập.

Mối tương quan giữa các biến nghiên cứu. Mối tƣơng quan giữa các biến nghiên cứu trong phƣơng trình hồi quy 1 104 4. Mối tƣơng quan giữa các biến nghiên cứu trong phƣơng trình hồi quy 2 106 4. Phân tích hồi quy đa biến.

Phân tích hồi quy đa biến với phƣơng trình hồi quy 1. Kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp. Kiểm định các bệnh của mô hình. Kết quả hồi quy đa biến với mô hình ƣớc lƣợng Pooled OLS .