Đô La Hóa: Tình Hình Và Giải Pháp Tại Việt Nam

Đô la hóa đã trở thành một vấn đề nổi bật trong bối cảnh kinh tế Việt Nam. 62 trang · Banking Academy · 2011.

• Tác giả: Dương Lan Anh
• Người hướng dẫn: Assoc. Tô Kim Ngọc
• Trường học: Banking Academy
• Chuyên ngành: Banking
• Đề tài: Tác Động Của Đô La Hóa Đến Kinh Tế Việt Nam: Giải Pháp Và Đề Xuất
• Loại tài liệu: graduation thesis
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ACKNOWLEDGEMENTS
• EXECUTIVE SUMMARY
• TABLE OF CONTENTS
• LIST OF TABLES AND FIGURES
• LIST OF ABBREVIATIONS
• INTRODUCTION
• 1. CHAPTER 1: THEORETICAL FRAMEWORK
• 1.1. Definition and types of dollarization
• 1.1.1. Definition of dollarization
• 1.1.2. Types of dollarization
• 1.2. Origins of dollarization
• 1.2.1. Lack of confidence in domestic currency
• 1.2.2. International economic and financial integration and strong position of USD
• 1.2.3. Banks’ policies on mobilizing and lending in foreign currency
• 1.3. Benefits and costs of dollarization
• 2. DOLLARIZATION IN VIETNAM
• 2.1. State of dollarization in Vietnam
• 2.1.1. Overall level of dollarization
• 2.1.2. Dollarization in transactions
• 2.1.3. Dollarization in banking system
• 2.2. Causes and effects of dollarization in Vietnam
• 2.2.1. Causes of dollarization in Vietnam
• 2.2.2. Effects of dollarization in Vietnam
• 2.2.2.1. Effects on monetary policy
• 2.2.2.2. Effects of dollarization on the economy
• 3. Applied solutions to dollarization in Vietnam and evaluation of the measures
• 3.1. Applied dedollarization measures
• 3.2. Evaluation of the applied measures
• 4. RECOMMENDATIONS FOR FURTHER DEVELOPMET OF DEDOLLARIZATION IN VIETNAM
• 4.1. Vietnam authorities’ dedollarization strategy
• 4.2. Recommendation for further development of dedollarization
• 4.2.1. Enhance the credibility of local currency
• 4.2.2. A sound banking system
• 4.2.3. Stable macroeconomic environment
• 4.2.4. Reduce incentives to hold foreign currency
• 4.2.5. Development of financial market in local currency
• 4.2.6. Flexible exchange rate regime
• 4.2.7. Reduction of trade deficits
• 4.2.8. Effective FX market mechanism
• 4.2.9. Applying supporting measures
• 4.2.10. Promotion of non cash payment
• REFERENCES
• APPENDICES

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Đô La Hóa Đến Kinh Tế Việt Nam

Đô la hóa đã trở thành một vấn đề nổi bật trong bối cảnh kinh tế Việt Nam. Mặc dù đồng Việt Nam (VND) là tiền tệ hợp pháp duy nhất, nhưng đô la Mỹ (USD) vẫn được sử dụng rộng rãi trong các giao dịch kinh tế nội bộ. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến chính sách tiền tệ mà còn tác động đến sự ổn định kinh tế. Theo báo cáo của IMF, Việt Nam đang ở mức độ đô la hóa trung bình với tỷ lệ tiền gửi ngoại tệ chiếm khoảng 20% tổng thanh khoản. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho việc quản lý kinh tế và tài chính quốc gia.

1.1. Định Nghĩa Và Các Loại Đô La Hóa

Đô la hóa được định nghĩa là việc cư dân nắm giữ một phần lớn tài sản của họ dưới dạng tài sản định giá bằng ngoại tệ. Có ba loại đô la hóa: chính thức, bán chính thức và không chính thức. Đô la hóa không chính thức là phổ biến nhất ở Việt Nam, nơi mà USD được sử dụng song song với VND trong các giao dịch hàng ngày.

1.2. Nguyên Nhân Gây Ra Đô La Hóa Tại Việt Nam

Nguyên nhân chính dẫn đến đô la hóa tại Việt Nam bao gồm sự thiếu tin tưởng vào đồng nội tệ, sự hội nhập kinh tế quốc tế và chính sách của các ngân hàng trong việc huy động và cho vay bằng ngoại tệ. Những yếu tố này đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc sử dụng USD trong các giao dịch.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Do Đô La Hóa Gây Ra Cho Kinh Tế Việt Nam

Đô la hóa mang lại nhiều thách thức cho nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là trong việc thực hiện chính sách tiền tệ. Việc sử dụng USD làm phương tiện thanh toán chính có thể dẫn đến sự mất kiểm soát trong quản lý lạm phát và tỷ giá hối đoái. Hơn nữa, sự phụ thuộc vào ngoại tệ có thể làm tăng rủi ro thanh khoản và khả năng chi trả của các ngân hàng thương mại.

2.1. Tác Động Đến Chính Sách Tiền Tệ

Đô la hóa làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ, khiến Ngân hàng Nhà nước khó khăn trong việc kiểm soát lạm phát và ổn định tỷ giá. Khi người dân chuyển sang sử dụng USD, nhu cầu về VND giảm, làm giảm khả năng điều chỉnh của chính sách tiền tệ.

2.2. Rủi Ro Tài Chính Và Kinh Tế

Sự phụ thuộc vào USD có thể dẫn đến rủi ro tài chính nghiêm trọng. Nếu có biến động lớn về tỷ giá hối đoái, các doanh nghiệp và ngân hàng có thể gặp khó khăn trong việc thanh toán nợ, dẫn đến khủng hoảng tài chính.

III. Giải Pháp Đối Phó Với Đô La Hóa Tại Việt Nam

Để giảm thiểu tác động của đô la hóa, Việt Nam cần thực hiện một loạt các giải pháp đồng bộ. Các biện pháp này bao gồm việc tăng cường niềm tin vào đồng VND, cải thiện hệ thống ngân hàng và ổn định môi trường kinh tế vĩ mô. Chính phủ cũng cần có các chính sách khuyến khích sử dụng VND trong các giao dịch hàng ngày.

3.1. Tăng Cường Niềm Tin Vào Đồng Việt Nam

Để tăng cường niềm tin vào VND, cần kiểm soát lạm phát và cải thiện tính minh bạch trong chính sách tài chính. Việc này sẽ giúp người dân cảm thấy an tâm hơn khi sử dụng đồng nội tệ.

3.2. Cải Thiện Hệ Thống Ngân Hàng

Cải thiện hệ thống ngân hàng là rất quan trọng để giảm thiểu rủi ro tài chính. Ngân hàng cần có các sản phẩm tài chính hấp dẫn hơn bằng VND để khuyến khích người dân gửi tiền và vay vốn bằng đồng nội tệ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Đô La Hóa

Nghiên cứu về đô la hóa tại Việt Nam đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp giảm đô la hóa đã có những kết quả tích cực. Người dân đã bắt đầu chuyển từ việc gửi tiền bằng USD sang VND, và tỷ giá hối đoái cũng đã có sự ổn định hơn. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và điều chỉnh các chính sách để đảm bảo sự phát triển bền vững.

4.1. Kết Quả Đạt Được Từ Các Biện Pháp Đã Áp Dụng

Các biện pháp như tăng cường quản lý tỷ giá và kiểm soát lạm phát đã giúp ổn định tỷ giá hối đoái. Người dân có xu hướng chuyển sang sử dụng VND nhiều hơn, điều này cho thấy sự cải thiện trong niềm tin vào đồng nội tệ.

4.2. Những Thách Thức Còn Lại

Mặc dù đã có những kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Sự không chắc chắn về tình hình kinh tế có thể khiến người dân quay lại với việc sử dụng USD nếu không có các biện pháp kịp thời.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Đô La Hóa Tại Việt Nam

Tương lai của đô la hóa tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng của chính phủ trong việc kiểm soát lạm phát và cải thiện niềm tin vào đồng VND. Việc xây dựng một môi trường kinh tế ổn định và phát triển bền vững sẽ là chìa khóa để giảm thiểu tác động của đô la hóa. Các chính sách cần được điều chỉnh linh hoạt để đáp ứng với những biến động của thị trường.

5.1. Định Hướng Chính Sách Trong Tương Lai

Chính phủ cần có các chính sách dài hạn để giảm thiểu đô la hóa, bao gồm việc phát triển thị trường tài chính nội địa và khuyến khích sử dụng VND trong các giao dịch.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Sự Ổn Định Kinh Tế

Sự ổn định kinh tế là yếu tố quyết định để giảm thiểu đô la hóa. Cần có các biện pháp đồng bộ để đảm bảo rằng người dân có thể tin tưởng vào đồng nội tệ và sử dụng nó trong các giao dịch hàng ngày.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hiện tượng đô la hóa (dollarization) gắn liền với nhiều cuộc khủng hoảng tài chính lớn trên thế giới như khủng hoảng kinh tế Mexico năm 1994 và khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, trở thành chủ đề trọng tâm trong nghiên cứu kinh tế tại các quốc gia đang phát triển và chuyển đổi. Tại Việt Nam, đô la hóa xuất hiện từ cuối thập niên 1980 như một phản ứng phòng ngừa rủi ro của người dân trước tình trạng bất ổn kinh tế vĩ mô và siêu lạm phát (lạm phát đạt 453% năm 1986, tiếp tục ở mức 360% năm 1987 và 374% năm 1988; tỷ giá USD/VND tăng từ 15 VND/USD năm 1985 lên 3.000 VND/USD năm 1988 và 14.000 VND/USD năm 1991). Thói quen nắm giữ và sử dụng đồng USD dần hình thành trong xã hội, gây tác động tiêu cực đến công tác điều hành chính sách tiền tệ và hiệu quả kinh tế.

Nhằm ổn định hệ thống tài chính, Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã đặt ra mục tiêu từng bước đẩy lùi và chấm dứt tình trạng đô la hóa nền kinh tế vào năm 2015. Khóa luận tập trung giải quyết 4 nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Mức độ đô la hóa tại Việt Nam đang diễn ra ở quy mô nào?
2. Những nguyên nhân và tác động chủ yếu của hiện tượng đô la hóa đối với nền kinh tế Việt Nam là gì?
3. Các cơ quan quản lý Việt Nam đã thực hiện những giải pháp nào để đảo ngược tiến trình đô la hóa trong thời gian qua?
4. Cần triển khai thêm những giải pháp nào để thúc đẩy quá trình phi đô la hóa trong giai đoạn tiếp theo?

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hiện tượng đô la hóa phi chính thức (de facto dollarization) tại Việt Nam, bao gồm biểu hiện trong giao dịch thanh toán dân sự và hệ thống ngân hàng thương mại. Phạm vi không gian tập trung tại thị trường Việt Nam (có so sánh đối chiếu với một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới như Campuchia, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Chile, Israel). Phạm vi thời gian bao quát diễn biến lịch sử từ cuối thập niên 1980 đến giai đoạn 2010 - đầu năm 2012.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm

Khóa luận hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về đô la hóa theo các trường phái kinh tế quốc tế:

• Định nghĩa tổng quát: Đô la hóa là tình trạng cư dân nắm giữ một phần đáng kể tài sản dưới dạng ngoại tệ, trong đó ngoại tệ thay thế đồng nội tệ thực hiện một hoặc toàn bộ ba chức năng của tiền tệ: cất trữ giá trị, đơn vị tính toán và phương tiện trao đổi.
• Phân loại theo mức độ công nhận pháp lý:
  • Đô la hóa chính thức (De jure / Official dollarization): Quốc gia từ bỏ hoàn toàn đồng nội tệ và sử dụng ngoại tệ làm đồng tiền pháp định duy nhất (ví dụ: Panama từ năm 1904, El Salvador, Ecuador).
  • Đô la hóa bán chính thức (Semi-official dollarization): Hệ thống lưu hành song song hai đồng tiền đều có giá trị pháp định, ngoại tệ thường chiếm ưu thế (ví dụ: Campuchia với tỷ lệ tiền gửi ngoại tệ chiếm khoảng 90% tổng tiền gửi ngân hàng).
  • Đô la hóa phi chính thức (De facto / Unofficial dollarization): Ngoại tệ được sử dụng rộng rãi cùng với nội tệ dù pháp luật chỉ quy định nội tệ là phương tiện thanh toán duy nhất (trường hợp của Việt Nam và đa số các nước đang phát triển).
• Phân loại theo chức năng tiền tệ (De Nicoló et al., 2005):
  • Đô la hóa thanh toán (Payment dollarization / Currency substitution): Sử dụng tiền mặt ngoại tệ hoặc tiền gửi thanh toán ngoại tệ trong giao dịch hàng ngày.
  • Đô la hóa tài chính (Financial dollarization / Asset substitution): Nắm giữ tài sản tài chính hoặc các khoản nợ bằng ngoại tệ.
  • Đô la hóa thực tế (Real dollarization): Định giá niêm yết hàng hóa, dịch vụ và tiền lương theo ngoại tệ.
  • Tiến trình thay thế: Diễn ra tuần tự từ thay thế tài sản (cất trữ giá trị) $\rightarrow$ định giá niêm yết (đơn vị tính toán) $\rightarrow$ thanh toán giao dịch (phương tiện trao đổi).
• Các chỉ số đo lường mức độ đô la hóa:
  • Chỉ số truyền thống của IMF ($DI$): Tỷ lệ tiền gửi ngoại tệ trên tổng phương tiện thanh toán ($DI = FCD / BM$ hoặc $FCD / M2$). Tiêu chuẩn IMF chia thành 2 nhóm: đô la hóa cao ($DI > 30%$) và đô la hóa trung bình ($10% \le DI \le 30%$). Nhược điểm: bỏ sót lượng ngoại tệ mặt lưu thông ($FCC$).
  • Chỉ số thay thế tiền tệ ($CSI$): $CSI = FCC / (FCC + LCC)$ (trong đó $LCC$ là nội tệ lưu thông ngoài hệ thống ngân hàng).
  • Chỉ số thay thế tài sản ($ASI$): $ASI = FCD / \text{Tổng tiền gửi}$.
  • Chỉ số đô la hóa phi chính thức tổng hợp ($UDI$ theo Feige, 1997; Feige et al., 2002): $UDI = (FCD + FCC) / EBM$ (trong đó $EBM = BM + FCC$).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp; phân tích thống kê mô tả; phương pháp so sánh đối chiếu; phương pháp phân tích - tổng hợp logic nhằm đánh giá tác động chính sách và thực trạng kinh tế vĩ mô.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Thống kê Tài chính Quốc tế (IFS), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV), Tổng cục Thống kê (GSO), Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và các kênh dữ liệu tài chính như vneconomy.vn.

Nội dung chính theo từng chương

Chapter 1: Theoretical Framework (Khung lý thuyết về đô la hóa)

Chương 1 cung cấp nền tảng lý luận toàn diện về khái niệm, nguồn gốc, các hình thái phân loại, chỉ số đo lường cũng như đánh giá chi phí - lợi ích của hiện tượng đô la hóa:

Tiêu chí	Đô la hóa chính thức (Full / Official)	Đô la hóa bán phần / Phi chính thức (Partial / De facto)
Lợi ích	- Xóa bỏ rủi ro tỷ giá và rủi ro bảng cân đối kế toán. - Ổn định kinh tế vĩ mô nhanh chóng nhờ uy tín của NHTW phát hành đồng tiền (như Fed). - Giảm chi phí giao dịch quốc tế, thúc đẩy hội nhập kinh tế sâu rộng.	- Công cụ bảo toàn tài sản, phòng hộ rủi ro lạm phát cho người dân. - Đa dạng hóa nguồn vốn trung gian tài chính, thu hút nguồn ngoại tệ nhàn rỗi, hạn chế tháo chạy vốn ra nước ngoài.
Chi phí / Rủi ro	- Mất hoàn toàn vai trò người cho vay cứu cánh cuối cùng (LLR) của NHTW. - Mất nguồn thu từ quyền đúc tiền (seigniorage). - Từ bỏ tính tự chủ của CSTT và công cụ tỷ giá. - Gia tăng sự phụ thuộc chính trị vào nước phát hành tiền tệ (dẫn chứng trường hợp Panama năm 1988 khi Mỹ phong tỏa tài sản).	- Gia tăng tính mong manh tài chính, rủi ro thanh khoản và rủi ro vỡ nợ do mất cân đối tiền tệ (currency mismatch). - Làm suy yếu cơ chế truyền dẫn của CSTT (kênh lãi suất, khối tiền tệ, tỷ giá). - Gây xói mòn dự trữ ngoại hối quốc gia.

Chương này cũng phân tích 3 nguyên nhân cốt lõi dẫn đến đô la hóa: (1) Sự xói mòn niềm tin vào đồng nội tệ do lạm phát cao và bất ổn kinh tế vĩ mô; (2) Quá trình hội nhập quốc tế kết hợp vị thế thống trị của đồng USD (chiếm khoảng 70% tổng thanh toán thương mại toàn cầu, 50% - 70% tiền giấy USD lưu thông ngoài nước Mỹ); (3) Chính sách huy động và cho vay ngoại tệ nới lỏng của hệ thống ngân hàng cùng tâm lý e ngại thả nổi tỷ giá (fear to float) của nhà điều hành.

Tiến trình thay thế chức năng tiền tệ theo De Nicoló et al. (2005):
Bất ổn vĩ mô / Lạm phát cao

Chapter 2: Dollarization in Vietnam (Thực trạng đô la hóa tại Việt Nam)

Chương 2 đi sâu phân tích thực trạng, nguyên nhân, tác động của đô la hóa tại Việt Nam và đánh giá các biện pháp đã được triển khai đến đầu năm 2012:

1. Thực trạng đô la hóa

• Mức độ tổng thể: Tỷ lệ $FCD/M2$ đạt đỉnh 42% năm 1991, sau đó giảm về mức 20% năm 1992 khi lạm phát được kiểm soát dưới 10%/năm. Sau khủng hoảng tài chính châu Á 1997, tỷ lệ này tăng lên 31,7% (năm 2000-2001), sau đó giảm dần về 21,62% năm 2006 và đạt 16,7% năm 2010. Theo chuẩn IMF, Việt Nam thuộc nhóm đô la hóa trung bình. Tuy nhiên, nghiên cứu của JICA và SBV (2002) chỉ ra tiền mặt USD chiếm tới 59,6% tổng lượng USD do hộ gia đình nắm giữ trong năm 2000 và 2001, cho thấy chỉ số $FCD/M2$ chưa phản ánh hết mức độ đô la hóa thực tế.
• Đô la hóa trong giao dịch: Báo cáo của SBV giai đoạn 2007-2010 ghi nhận khoảng 30% tổng giá trị thanh toán ngoài hệ thống ngân hàng được thực hiện bằng USD. Tình trạng niêm yết giá bằng USD diễn ra phổ biến với các tài sản giá trị lớn (bất động sản, ô tô, khách sạn, đồ công nghệ nhập khẩu). Thị trường ngoại tệ tự do (chợ đen tại phố Hà Trung, Trần Nhân Tông - Hà Nội) hoạt động mạnh; khảo sát 90 tiệm vàng của JICA & SBV (2002) cho thấy doanh số giao dịch tự do đạt 10 triệu USD/ngày (so với 19 triệu USD/ngày của thị trường chính thức).
• Đô la hóa trong hệ thống ngân hàng:
  • Tiền gửi ngoại tệ: Tỷ lệ $FCD/\text{Tổng tiền gửi}$ từng đạt gần 50% năm 1992, giảm xuống 31% năm 1996, tăng lên 33,5% năm 1998 và lên mức 41,7% giai đoạn 1999-2001 (do nới lỏng quy định mở tài khoản ngoại tệ theo Thông tư 01/1999/TT-NHNN). Từ năm 2002, tỷ lệ này có xu hướng giảm về tỷ trọng nhưng số dư tuyệt đối tăng liên tục từ 6 triệu USD lên trên 17 triệu USD.
  • Tín dụng ngoại tệ: Dư nợ cho vay USD chiếm từ 21% đến 25% tổng dư nợ giai đoạn 2003-2007. Năm 2010, tăng trưởng tín dụng ngoại tệ đạt 48,24% (gấp đôi mức tăng 24,7% của tín dụng VND). Năm 2011, tín dụng ngoại tệ tiếp tục tăng 18,7% (trong khi tín dụng VND chỉ tăng 10,7%) do chênh lệch lãi suất vay USD thấp hơn nhiều so với lãi suất vay VND (>18%).

Năm	Tỷ lệ $FCD/M2$ (%)	Tăng trưởng tín dụng ngoại tệ (%)	Tăng trưởng tín dụng VND (%)
1991	42,00% (Đỉnh lịch sử)	-	-
1992	20,00%	-	-
2000-2001	~31,70%	-	-
2003	-	41,00%	-
2006	21,62%	-	-
2010	16,70%	48,24%	24,70%
2011	~20,00%	18,70%	10,70%

2. Nguyên nhân dẫn đến đô la hóa tại Việt Nam

1. Mất niềm tin vào đồng nội tệ: Do tiền sử siêu lạm phát và lạm phát biến động thất thường (trung bình 5 năm khoảng 13%, cao gấp 3 lần so với Thái Lan và Malaysia), khiến kỳ vọng giảm giá VND luôn thường trực.
2. Thâm hụt cán cân thương mại kéo dài: Nhập siêu liên tục từ năm 2001, nguyên liệu nhập khẩu chiếm tới 70% giá trị xuất khẩu, đến cuối năm 2011 thâm hụt thương mại vẫn ở mức 9,8 tỷ USD, tạo áp lực cầu ngoại tệ lớn.
3. Quy mô các dòng ngoại tệ chảy vào lớn: Vốn FDI đăng ký tăng từ 2.838,9 triệu USD (năm 2000) lên 21.480 triệu USD (năm 2009); nợ công nước ngoài năm 2011 chiếm 44,5% GDP và chiếm 76,9% tổng nợ công; đối tác chiến lược ngân hàng nước ngoài (Sumitomo đầu tư 250 triệu USD vào Eximbank, Mizuho đầu tư 567 triệu USD - tương đương 15% vốn Vietcombank); kiều hối tăng từ 1,34 tỷ USD (năm 2000) lên 8,26 tỷ USD (năm 2010) và đạt trên 9 tỷ USD (năm 2011, tăng 11%).
4. Công tác thanh tra, giám sát còn hạn chế: Các quy định cấm sử dụng ngoại tệ trong thanh toán, niêm yết ban hành từ năm 1999 nhưng chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe.

3. Tác động của đô la hóa

• Đối với chính sách tiền tệ: Làm méo mó thị trường ngoại hối và tỷ giá (chênh lệch tỷ giá chính thức và tự do có thời điểm lên tới 1.000 - 2.000 VND/USD năm 2010; ngày 10/2/2010 phá giá VND 3,3% và ngày 9/11/2010 tỷ giá tự do lên 21.350 VND/USD); làm suy yếu cơ chế truyền dẫn qua kênh lãi suất (buộc NHNN phải duy trì lãi suất cơ bản VND ở mức 8% năm 2010, trong khi Thái Lan là 1,25%, Malaysia là 2%); làm vô hiệu hóa một phần gói hỗ trợ lãi suất kích cầu do doanh nghiệp vay vốn giá rẻ để đầu cơ USD; gây áp lực lên dự trữ ngoại hối (năm 2009 tài sản ròng ngoại tệ của NHNN giảm 8,8%); chịu tác động tiêu cực từ việc Fed điều chỉnh lãi suất.
• Đối với nền kinh tế: Gây thiệt hại cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu; tiềm ẩn rủi ro thanh toán và phá sản chéo do mất cân đối kỳ hạn và tiền tệ (USD chiếm 16,6% nợ nước ngoài, biến động tỷ giá USD tác động chéo đến các đồng tiền vay nợ khác); dẫn đến luân chuyển dòng vốn kém hiệu quả (doanh nghiệp vay USD bán ra thị trường tự do lấy VND gửi tiết kiệm hưởng chênh lệch lãi suất; NHTM nhà nước gửi hàng tỷ USD ở nước ngoài hưởng lãi suất dưới 5% trong khi Chính phủ phải phát hành trái phiếu quốc tế vay 750 triệu USD tại New York năm 2005 và 1 tỷ USD tại Singapore năm 2010 với lãi suất 7,95%); tạo điều kiện mở rộng kinh tế ngầm và buôn lậu (đặc biệt là buôn lậu vàng).

4. Các biện pháp chống đô la hóa đã áp dụng và đánh giá

• Các biện pháp chính:
  • Áp trần lãi suất tiền gửi USD: Thông tư 14/2011/TT-NHNN (áp dụng từ 1/6/2011) quy định trần lãi suất 2%/năm đối với cá nhân và 0,5%/năm đối với tổ chức (giảm 50% so với mức 6%/năm hồi đầu năm 2011).
  • Tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc ngoại tệ: Quyết định 750/2011/QĐ-NHNN và 1209/2011/QĐ-NHNN tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc lên 7% (tiền gửi dưới 12 tháng) và 5% (trên 12 tháng); đến tháng 8/2011 tiếp tục điều chỉnh lên lần lượt 8% và 6%.
  • Siết chặt điều kiện cho vay ngoại tệ: Ban hành Thông tư 07/2011/TT-NHNN và Thông tư 03/2012/TT-NHNN thu hẹp đối tượng vay USD (chỉ cấp cho doanh nghiệp xuất khẩu có nguồn thu ngoại tệ để trả nợ); chuyển dần từ quan hệ "huy động - cho vay" sang "mua - bán" ngoại tệ.
  • Thu hẹp trạng thái ngoại tệ mở: Thông tư 07/2012/TT-NHNN (hiệu lực từ 2/5/2012) hạ giới hạn trạng thái ngoại tệ mở của TCTD từ 30% xuống 20% vốn điều lệ.
  • Quy định nghĩa vụ bán ngoại tệ: Thông tư 13/2011/TT-NHNN yêu cầu các Tập đoàn, Tổng công ty nhà nước (SOEs) phải bán ngoại tệ tồn đọng cho ngân hàng.
  • Xử lý thị trường tự do và bình ổn thị trường vàng: Triển khai Nghị quyết 11/NQ-CP; Nghị định 95/2011/NĐ-CP tăng mức phạt vi phạm tiền tệ lên 5-10 lần; tịch thu 400.000 USD giao dịch trái phép tại Hà Nội tháng 3/2011; tại TP.HCM xử lý 120 vụ vi phạm niêm yết giá USD trong 10 tháng đầu năm 2011; ban hành Thông tư 22/2010/TT-NHNN, Thông tư 11/2011/TT-NHNN và Nghị định 24/2012/NĐ-CP lập quyền độc quyền nhà nước trong sản xuất vàng miếng và quản lý kinh doanh vàng.
  • Điều hành tỷ giá linh hoạt: Ngày 11/2/2011 điều chỉnh tỷ giá chính thức tăng 9,3% (thêm 1.700 VND/USD) và thu hẹp biên độ giao dịch từ $\pm 3%$ xuống $\pm 1%$.
• Đánh giá thành tựu: Thị trường ngoại hối ổn định rõ rệt, khoảng cách tỷ giá tự do và chính thức thu hẹp từ mức 1.000 - 2.000 VND/USD năm 2010 xuống còn 300 - 400 VND/USD cuối năm 2011; tăng trưởng tín dụng ngoại tệ năm 2011 giảm xuống 18,7%; tính hấp dẫn của VND tăng lên; dự trữ ngoại tệ quốc gia phục hồi mạnh từ mức 10 tỷ USD cuối năm 2010 lên 17,5 tỷ USD vào tháng 7/2011 (quý 1/2012 đạt khoảng 17 tỷ USD, tương đương 8 tuần nhập khẩu); các chính sách có sự phối hợp đồng bộ.
• Hạn chế còn tồn tại: Xuất hiện hành vi lách luật (niêm yết VND nhưng thanh toán USD quy đổi, thị trường chợ đen chuyển sang giao dịch ngầm tại nhà); ngân hàng vi phạm trần lãi suất USD (lén đẩy lên 3-4%) hoặc huy động vàng trả lãi tới 4%; niềm tin vào nội tệ chưa thực sự bền vững khi tiền gửi ngắn hạn vẫn chiếm áp đảo từ 85% đến 90% tổng danh mục tiền gửi.

Chapter 3: Recommendations for Further Development of Dedollarization in Vietnam (Khuyến nghị giải pháp)

Chương 3 đề xuất định hướng chiến lược và hệ thống giải pháp toàn diện nhằm hoàn thành mục tiêu phi đô la hóa nền kinh tế vào năm 2015:

1. Nâng cao uy tín của đồng nội tệ

• Kiểm soát lạm phát bền vững: Thắt chặt chính sách tiền tệ đi đôi với củng cố kỷ luật tài khóa, giảm thâm hụt ngân sách nhà nước; nâng cao tính độc lập của Ngân hàng Nhà nước trong việc điều hành chính sách tiền tệ và hạn chế áp lực phát hành tiền tài trợ thâm hụt tài khóa.
• Tái cơ cấu và xây dựng hệ thống ngân hàng lành mạnh: Xử lý dứt điểm nợ xấu, tháo gỡ rủi ro thanh khoản; tăng cường chuẩn mực giám sát an toàn vi mô và vĩ mô; nâng cao năng lực quản trị rủi ro nội bộ; đẩy mạnh sáp nhập, hợp nhất (M&A) tự nguyện để loại bỏ các ngân hàng yếu kém; nâng cấp hạ tầng công nghệ ngân hàng nhằm thu hút tiền gửi dài hạn.
• Duy trì môi trường kinh tế vĩ mô ổn định: Minh bạch hóa các quyết định phân bổ ngân sách và quản lý nợ công, tăng cường năng lực kiểm toán, siết chặt kỷ luật thu - chi ngân sách.

2. Giảm thiểu động cơ nắm giữ và sử dụng ngoại tệ

• Phát triển thị trường tài chính bằng đồng nội tệ: Vận dụng bài học kinh nghiệm quốc tế về công cụ tài chính gắn với chỉ số giá tiêu dùng (CPI Indexation) như mô hình đơn vị tính toán UF của Chile hay trái phiếu chính phủ gắn chỉ số CPI của Israel nhằm tạo kênh bảo toàn giá trị cho tài sản bằng nội tệ.
• Áp dụng cơ chế tỷ giá thả nổi có quản lý linh hoạt: Cho phép tỷ giá biến động hai chiều theo tín hiệu thị trường dưới sự can thiệp hợp lý của NHNN nhằm tạo rủi ro cho hành vi đầu cơ ngoại tệ.
• Thu hẹp thâm hụt cán cân thương mại: Phát triển mạnh các ngành công nghiệp hỗ trợ để giảm tỷ lệ phụ thuộc 70% nguyên liệu nhập khẩu của hàng xuất khẩu; kiểm soát chặt chẽ việc nhập khẩu hàng xa xỉ (năm 2011 kim ngạch nhập khẩu hàng xa xỉ chiếm tới 10 tỷ USD trên tổng số 82 tỷ USD kim ngạch nhập khẩu).
• Hoàn thiện cơ chế thị trường ngoại hối: Phát triển các công cụ tài chính phái sinh (kỳ hạn, hoán đổi, quyền chọn) để doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro tỷ giá; cho phép các ngân hàng đàm phán tỷ giá mở rộng để đáp ứng nhu cầu ngoại tệ hợp pháp của người dân, triệt tiêu động lực tìm đến thị trường chợ đen; tiếp tục củng cố dự trữ ngoại hối vượt ngưỡng an toàn tối thiểu 12 tuần nhập khẩu.
• Thúc đẩy các biện pháp hỗ trợ: Mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

Khóa luận đã làm rõ bức tranh thực tế về đô la hóa tại Việt Nam giai đoạn 1986-2012 với các kết quả định lượng cụ thể:

• Xác định mức độ đô la hóa danh nghĩa qua tỷ lệ $FCD/M2$ dao động quanh 20% (đạt 16,7% năm 2010), nhưng chứng minh tỷ lệ này đánh giá thấp thực tế do 59,6% lượng USD của hộ gia đình tồn tại dưới dạng tiền mặt lưu thông (theo số liệu JICA & SBV 2002) và 30% giá trị giao dịch ngoài ngân hàng thanh toán bằng USD (giai đoạn 2007-2010).
• Chỉ ra các động thái điều hành quyết liệt năm 2011 (áp trần lãi suất USD 2%, tăng dự trữ bắt buộc ngoại tệ lên 8%, siết tín dụng ngoại tệ và phá giá 9,3% đưa tỷ giá sát thị trường) đã giúp thu hẹp chênh lệch tỷ giá tự do từ 1.000 - 2.000 VND xuống 300 - 400 VND/USD và tăng dự trữ ngoại hối lên 17,5 tỷ USD vào tháng 7/2011.

Kết quả giải pháp điều hành tỷ giá và ngoại hối năm 2011:
Trần lãi suất USD (2%) + Tăng dự trữ bắt buộc (8%) + Phá giá điều chỉnh 9,3%

Đóng góp của tác giả

• Tổng hợp và hệ thống hóa khung lý luận quốc tế về các chỉ số đo lường đô la hóa phi chính thức ($UDI, CSI, ASI$), áp dụng phân tích đặc thù nền kinh tế tiền mặt tại Việt Nam.
• Đánh giá toàn diện chuỗi chính sách tiền tệ và văn bản pháp lý ban hành giai đoạn 2010 - đầu 2012 (Nghị quyết 11/NQ-CP, Nghị định 24/2012/NĐ-CP, Nghị định 95/2011/NĐ-CP, các Thông tư 14, 07, 13, 03, 07/2012 của NHNN).
• Rút ra bài học từ mô hình chỉ số hóa lạm phát (UF của Chile, trái phiếu chỉ số của Israel) để đề xuất phát triển thị trường tài chính nội tệ cho Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về dữ liệu định lượng: Do đặc thù nền kinh tế sử dụng nhiều tiền mặt, lượng ngoại tệ mặt lưu thông ($FCC$) ngoài hệ thống ngân hàng chưa có số liệu thống kê liên tục và đầy đủ; nghiên cứu chủ yếu dựa vào các ước lượng từ khảo sát chọn mẫu trước đó của JICA/SBV (2002).
• Hạn chế về cấu trúc kỳ hạn: Dữ liệu tiền gửi trong hệ thống ngân hàng bị chi phối bởi tiền gửi ngắn hạn (85% - 90%), gây khó khăn cho việc phân tích xu hướng dịch chuyển tài sản dài hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần ứng dụng các mô hình kinh tế lượng để ước tính quy mô dòng tiền mặt ngoại tệ lưu thông ($FCC$) theo phương pháp kiều hối và dữ liệu hải quan quốc tế (Feige et al.); đồng thời lượng hóa tác động của Nghị định 24/2012/NĐ-CP về quản lý thị trường vàng đối với mức độ đô la hóa sau năm 2012.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế, Kinh tế học tiền tệ, cũng như các chuyên viên phân tích chính sách vĩ mô.
• Nội dung giá trị nhất:
  • Hệ thống công thức đo lường đô la hóa ($DI, CSI, ASI, UDI$) tại Chương 1.
  • Bảng dữ liệu thực tế và các phân tích chính sách điều hành tiền tệ, ngoại hối, thị trường vàng giai đoạn 2010 - 2012 tại Chương 2.
  • Kinh nghiệm quốc tế về việc sử dụng công cụ gắn chỉ số lạm phát để phát triển thị trường tài chính nội tệ tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chỉ số $FCD/M2$ khoảng 20% chưa phản ánh đầy đủ mức độ đô la hóa tại Việt Nam?

Chỉ số $FCD/M2$ (tiền gửi ngoại tệ trên tổng phương tiện thanh toán) theo chuẩn IMF chỉ đo lường lượng ngoại tệ nằm trong hệ thống ngân hàng. Tại Việt Nam - một nền kinh tế dựa nhiều vào tiền mặt, một lượng lớn USD tiền mặt ($FCC$) lưu thông tự do ngoài hệ thống ngân hàng để thực hiện thanh toán và cất trữ giá trị. Nghiên cứu của JICA và SBV (2002) chỉ ra USD tiền mặt chiếm tới 59,6% tổng lượng USD do hộ gia đình nắm giữ, và báo cáo SBV (2007-2010) cho thấy 30% giá trị thanh toán ngoài ngân hàng dùng USD. Do đó, con số 20% đã đánh giá thấp quy mô đô la hóa thực tế.

2. Các hình thái đô la hóa thay thế chức năng của tiền tệ theo trình tự nào?

Theo khung lý thuyết của De Nicoló et al. (2005), quá trình thay thế diễn ra qua 3 bước:

1. Đô la hóa tài chính (Asset substitution): Xuất hiện đầu tiên khi lạm phát cao, người dân dùng USD để cất trữ giá trị bảo toàn tài sản.
2. Đô la hóa thực tế (Real dollarization): Khi sức mua nội tệ bấp bênh, USD được dùng làm đơn vị tính toán, niêm yết giá cả hàng hóa, hợp đồng.
3. Đô la hóa thanh toán (Payment dollarization): Giai đoạn cuối cùng khi USD được dùng trực tiếp làm phương tiện trao đổi, bắt đầu từ hàng hóa giá trị lớn rồi lan sang các giao dịch nhỏ hơn.

3. Ngân hàng Nhà nước đã áp dụng những mức trần lãi suất và dự trữ bắt buộc nào đối với ngoại tệ trong năm 2011?

• Trần lãi suất tiền gửi USD: Theo Thông tư 14/2011/TT-NHNN (từ 1/6/2011), trần lãi suất huy động USD giảm xuống 2%/năm đối với cá nhân và 0,5%/năm đối với tổ chức.
• Tỷ lệ dự trữ bắt buộc ngoại tệ: Quyết định 750/2011/QĐ-NHNN và 1209/2011/QĐ-NHNN tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc ngoại tệ lên 7% (dưới 12 tháng) và 5% (trên 12 tháng), sau đó đến tháng 8/2011 tiếp tục tăng lên lần lượt 8% và 6%.

4. Kinh nghiệm phi đô la hóa của Chile và Israel thông qua phát triển thị trường tài chính nội tệ có điểm gì nổi bật?

Cả hai quốc gia đều áp dụng cơ chế chỉ số hóa lạm phát (CPI Indexation) để tạo công cụ tài chính bằng nội tệ cạnh tranh trực tiếp với đồng USD. Chile đưa ra đơn vị tính toán UF gắn với chỉ số CPI được công bố hàng ngày bởi NHTW, kết hợp yêu cầu các quỹ hưu trí và bảo hiểm nắm giữ tỷ trọng lớn danh mục bằng đồng Peso. Israel phát triển mạnh thị trường trái phiếu chính phủ bằng nội tệ gắn với chỉ số CPI song song với việc cung cấp các khoản tiền gửi nội tệ gắn chỉ số lạm phát.

5. Vì sao biến động giá vàng trong nước lại tác động trực tiếp đến tỷ giá USD tự do tại Việt Nam?

Do có sự chênh lệch lớn giữa giá vàng trong nước và giá vàng thế giới, các đối tượng kinh doanh vàng có động cơ thu gom USD tiền mặt trên thị trường tự do để nhập lậu vàng. Nhu cầu gom USD đột biến đẩy tỷ giá USD chợ đen tăng mạnh, kích hoạt tâm lý kỳ vọng giảm giá VND của người dân, khiến hiện tượng găm giữ USD gia tăng và gây căng thẳng trên toàn bộ thị trường ngoại hối.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Lan Anh đã phân tích toàn diện hiện tượng đô la hóa phi chính thức tại Việt Nam từ góc độ lý luận kinh tế học tiền tệ đến thực tiễn điều hành giai đoạn 1986 - 2012. Công trình làm rõ bản chất của đô la hóa là triệu chứng bắt nguồn từ sự xói mòn niềm tin vào đồng nội tệ và sự phát triển chưa đồng bộ của hệ thống tài chính. Để đạt mục tiêu phi đô la hóa vào năm 2015, tác giả khẳng định giải pháp cốt lõi, bền vững nhất là kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và củng cố độ an toàn của hệ thống ngân hàng, kết hợp đồng bộ với việc quản lý thị trường vàng và chuyển dần quan hệ ngoại tệ từ "huy động - cho vay" sang "mua - bán".

Trích đoạn nội dung tài liệu

Banking Academy 1 Graduation Thesis STATE BANK OF VIETNAM BANKING ACADEMY FOREIGN LANGUAGE FACULTY GRADUATION THESIS DOLLARIZATION: CASE OF VIETNAM Supervisors: Assoc. To Kim Ngoc M. Tran Thi Hai Ly Student: Duong Lan Anh Class: ATCA_K11 Dương Lan Anh ATCA_K11 Banking Academy 2 Graduation Thesis ACKNOWLEDGEMENTS I owe a deep gratitude to my supervisors who help me along the way to complete this graduation thesis. I am profoundly thankful to Assoc.

Tô Kim Ngọc, whose critical engagement and guidance have enabled me to develop deeper understanding of the topic and a strategy to write the thesis. I am equally grateful to M. Trần Thị Hải Lý, who gave me consultation on the proper usage of English in the thesis. Dương Lan Anh ATCA_K11 Banking Academy 3 Graduation Thesis EXECUTIVE SUMMARY Dollarization, which is associated with major crises such as the Asian financial crisis in 1997 and the case of Mexico in 1994, has been under the spot light in terms of economic research in developing and transition countries.

Vietnam, as a developing economy, is facing serious problems under dollarization and is attempting to dedollarize its economy by 2015. This motivates me to explore dollarization phenomenon in Vietnam. In Vietnam, dollarization initially occurred as a hedging instrument to protect residents’ wealth from devaluation. The preference of saving and using USD has gradually been established, which adversely affects monetary management and economic performance.

In addition, Vietnam, as any other partially dollarized economies, is exposed to liquidity and solvency risks, of which consequences can be devastating. According to IMF standard, Vietnam is moderately dollarized with the ratio of foreign currency deposits to total liquidity fluctuating around 20 percent. However, in a cash-based as Vietnam, a significant amount of foreign currency is in circulation, performing all three functions of money. Therefore, the true extent of dollarization is understated.

A series of regulatory measures have been taken such as the imposition of foreign currency deposit interest rate, increases in reserves requirements for foreign currency deposits, limits on the scope of demand for foreign currency loans and a decrease in banks’ open foreign currency positions. SBV has also toughened its ban on illegal trade and domestic transactions in foreign currency. Moreover, efforts to flexibly manage the exchange rate and stabilize gold trading market have also been made. So far, some initial results have come out such as residents’ shift from USD denominated deposits to VND ones and more stable exchange rate.

However, the public would rapidly shift back to USD if any uncertainty about the economic conditions arises. Therefore, the bottom line is to increase public confidence in the national currency by controlling inflation, enhancing the credibility of the banking system and macroeconomic policy. Dương Lan Anh ATCA_K11 Banking Academy 4 Graduation Thesis TABLE OF CONTENTS ACKNOWLEDGEMENTS EXECUTIVE SUMMARY TABLE OF CONTENTS LIST OF TABLES AND FIGURES LIST OF ABBREVIATIONS INTRODUCTION. Definition and types of dollarization.

Definition of dollarization. Types of dollarization. Origins of dollarization. Lack of confidence in domestic currency.

International economic and financial integration and strong position of USD. Banks’ policies on mobilizing and lending in foreign currency. Benefits and costs of dollarization. Benefits of dollarization.

For fully dollarized countries. For partially dollarized countries. Costs of dollarization. For official dollarized countries.

For partially dollarized countries. Measurement of dollarization. Currency substitution index. Asset substitution index.

Unofficial dollarization index. DOLLARIZATION IN VIETNAM. State of dollarization in Vietnam. Overall level of dollarization.

Dollarization in transactions. Dollarization in banking system. Causes and effects of dollarization in Vietnam. Causes of dollarization in Vietnam.

Effects of dollarization in Vietnam. Effects on monetary policy. Effects of dollarization on the economy .33 Dương Lan Anh ATCA_K11 Banking Academy 5 Graduation Thesis 2. Applied solutions to dollarization in Vietnam and evaluation of the measures.

Applied dedollarization measures. Evaluation of the applied measures. RECOMMENDATIONS FOR FURTHER DEVELOPMET OF DEDOLLARIZATION IN VIETNAM. Vietnam authorities’ dedollarization strategy.

Recommendation for further development of dedollarization. Enhance the credibility of local currency. A sound banking system. Stable macroeconomic environment .