Chương 1 trình bày tầm quan trọng của cơ cấu sở hữu đối với hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp trong ngành dược phẩm tại Việt Nam. Nhận thức về vai trò này là cơ sở quan trọng để xác định cách mà các yếu tố này ảnh hưởng đến ổn định tài chính và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Chương 2 sẽ đề cập đến cơ sở lý luận và nghiên cứu liên quan, giúp phát triển các phần phân tích và đánh giá cụ thể hơn trong đề án. 9 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Chương 2 của đề án trình bày nội dung cơ bản về cơ sở lý thuyết của đề tài và lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm có cùng chủ đề.1 Khái niệm về cơ cấu sở hữu và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp 2.1 Khái niệm về cơ cấu sở hữu Cơ cấu sở hữu là một khái niệm quan trọng trong quản trị doanh nghiệp và kinh tế học, đề cập đến việc phân bổ quyền sở hữu và quyền kiểm soát trong một doanh nghiệp hay tổ chức (Demsetz, 1983).
Nó bao gồm các thông tin về ai là người sở hữu các cổ phần, tỷ lệ sở hữu của mỗi cổ đông, và quyền lực mà mỗi cổ đông có thể thực thi trong việc ra quyết định quản lý công ty. Cơ cấu sở hữu phản ánh sự phân bổ quyền lực và lợi ích trong một công ty giữa các cổ đông và các bên liên quan khác. Các yếu tố chính của cơ cấu sở hữu bao gồm: Tỷ lệ sở hữu: Tỷ lệ cổ phần mà mỗi cổ đông nắm giữ, từ đó xác định mức độ ảnh hưởng của họ trong việc ra quyết định của công ty. Loại cổ phần: Có thể là cổ phần phổ thông hoặc cổ phần ưu đãi, mỗi loại có quyền lợi và nghĩa vụ khác nhau.
Quyền biểu quyết: Quyền của cổ đông tham gia và quyết định các vấn đề quan trọng của công ty, thường được xác định dựa trên tỷ lệ sở hữu cổ phần. Cổ đông kiểm soát: Những cổ đông hoặc nhóm cổ đông nắm giữ đủ số lượng cổ phần để kiểm soát quyết định của công ty. Theo tài liệu từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD): "Cơ cấu sở hữu có thể ảnh hưởng đến hoạt động quản trị công ty và hiệu quả kinh doanh. Một cơ cấu sở hữu tập trung có thể giúp cổ đông lớn kiểm soát công ty hiệu quả hơn, trong khi một cơ cấu sở hữu phân tán có thể giảm thiểu rủi ro lạm dụng quyền lực từ các cổ đông lớn" (OECD, 2015).
10 Demsetz và Lehn (1985) cho rằng cơ cấu sở hữu có mối quan hệ mật thiết với hiệu quả hoạt động của công ty, ảnh hưởng đến cách thức quản lý và phân bổ nguồn lực. Đo lường cơ cấu sở hữu theo tỷ lệ sở hữu của tổ chức và tỷ lệ sở hữu của ban quản trị là hai cách tiếp cận giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc quyền sở hữu và quyền kiểm soát trong một công ty (McConnell và Servaes, 1990; Shleifer và Vishny, 1997). Dưới đây là chi tiết về cách đo lường này: Tỷ lệ sở hữu của tổ chức đề cập đến phần trăm cổ phần mà các tổ chức (chẳng hạn như quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí, và các tổ chức tài chính khác) nắm giữ trong một công ty. Tổng số cổ phần do các tổ chức nắm giữ Tỷ lệ sở hữu tổ chức = × 100 Tổng số cổ phần đang lưu hành Tỷ lệ sở hữu của ban quản trị liên quan đến tỷ lệ cổ phần mà các thành viên trong ban quản trị và giám đốc điều hành của công ty nắm giữ.
Tổng số cổ phần do ban quản trị nắm giữ Tỷ lệ sở hữu của ban quản trị = × 100 Tổng số cổ phần đang lưu hành 2.2 Khái niệm về hiệu quả hoạt động Theo David (2011), khái niệm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp thường được hiểu là khả năng của một doanh nghiệp để sử dụng tài nguyên của mình một cách hiệu quả nhằm đạt được các mục tiêu kinh doanh. Hiệu quả hoạt động không chỉ đơn thuần là đạt được hiệu suất cao mà còn bao gồm những thực tiễn cụ thể giúp doanh nghiệp tận dụng tối đa các nguồn lực của mình, như giảm thiểu lỗi sản phẩm, phát triển sản phẩm tốt hơn và nhanh hơn so với đối thủ. Để đạt được hiệu quả hoạt động, các doanh nghiệp thường áp dụng các chiến lược và quản lý hiệu quả nguồn lực, quy trình sản xuất và chất lượng, và các phương pháp quản lý chất lượng để cải thiện khả năng cạnh tranh và tối ưu hóa lợi nhuận. 11 Return on Assets (ROA), hay tỷ suất sinh lời trên tài sản, là một chỉ số tài chính quan trọng dùng để đo lường mức độ hiệu quả của một công ty trong việc sử dụng tài sản của mình để tạo ra lợi nhuận (Ross và cộng sự, 2013).
ROA cho thấy mỗi đồng tài sản tạo ra được bao nhiêu đồng lợi nhuận, từ đó giúp nhà đầu tư và quản lý đánh giá hiệu quả hoạt động của công ty. Công thức tính ROA như sau: Lợi nhuận sau thuế ROA = Tổng tài sản Earnings Per Share (EPS), hay thu nhập trên mỗi cổ phần, là một chỉ số tài chính dùng để đo lường mức độ lợi nhuận mà một công ty phân bổ cho mỗi cổ phần phổ thông đang lưu hành. Theo Brigham và Houston (2016), EPS là một trong những chỉ số phổ biến nhất để đánh giá hiệu quả hoạt động tài chính của một công ty và là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến giá cổ phiếu trên thị trường chứng khoán. Công thức tính EPS như sau: Lợi nhuận sau thuế EPS = Tổng số lượng cổ phiếu lưu hành 2.2 Lý thuyết về tác động của cơ cấu sở hữu đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp 2.1 Lý thuyết cổ đông tập trung (Ownership Concentration) Nghiên cứu của Jensen và Meckling (1976) là một trong những nghiên cứu cơ bản nhất về lý thuyết cổ đông tập trung.
Hai tác giả phân tích sự tương tác phức tạp giữa hành vi quản lý và cấu trúc sở hữu trong các doanh nghiệp. Họ nhấn mạnh rằng, việc phân chia sở hữu và kiểm soát trong các công ty có thể dẫn đến mâu thuẫn lợi ích giữa các bên liên quan. Các cổ đông nhỏ lẻ thường không có khả năng kiểm soát công ty và phải phụ thuộc vào quản lý, điều này có thể dẫn đến chi phí đại lý (agency costs) khi quản lý không hành động trong lợi ích tối đa của cổ đông. Các tác giả cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của cơ chế khuyến khích (incentive mechanisms) như các hệ thống thưởng phạt để khuyến khích quản lý hành động hài hòa với lợi ích dài hạn của cổ đông.
Theo Shleifer và Vishny 12 (1988), các doanh nghiệp có cổ đông tập trung thường có khả năng quản lý và điều hành hiệu quả hơn. Việc quản lý chặt chẽ và quyết định nhanh chóng có thể dẫn đến tăng năng suất lao động và giảm thiểu lãng phí trong quá trình sản xuất.2 Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Cost Theory) Lý thuyết chi phí đại diện tập trung vào mối quan hệ giữa các bên liên quan trong doanh nghiệp, như các cổ đông, các nhà quản lý hoặc giám đốc điều hành. Khi một người hoặc một nhóm người (có thể là các nhà quản lý) được ủy quyền quản lý tài sản của một bên khác (cổ đông), sẽ xuất hiện một sự mâu thuẫn về lợi ích giữa các bên liên quan. Điều này dẫn đến sự phát sinh của các chi phí gọi là "chi phí đại diện”.
Lý thuyết này giả định rằng những người quản lý không phải là chủ sở hữu trực tiếp của doanh nghiệp, và họ sẽ hành động để tối đa hóa lợi ích cá nhân của mình, thay vì lợi ích của cổ đông, vì thế làm giảm giá trị của doanh nghiệp (Jensen & Meckling, 1976).3 Lý thuyết cổ đông dài hạn (Stakeholder Theory) Freeman (1984) định nghĩa và phát triển lý thuyết cổ đông dài hạn, một trong những lý thuyết quan trọng nhất trong lĩnh vực quản trị doanh nghiệp và chiến lược. Freeman nhấn mạnh rằng mục tiêu của doanh nghiệp không chỉ đơn giản là tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông mà còn là tối đa hóa giá trị cho tất cả các bên liên quan (stakeholders) như nhân viên, khách hàng, cộng đồng và môi trường. Ông khẳng định rằng các công ty nên xem xét và cân nhắc các tầm quan trọng của các nhóm liên quan này trong quá trình ra quyết định chiến lược và hoạt động hàng ngày. Freeman nhấn mạnh vai trò của quản lý bền vững, trong đó các doanh nghiệp không chỉ nên tập trung vào tạo ra lợi nhuận ngắn hạn mà còn phải quản lý tốt các mối quan hệ với các stakeholders để đảm bảo sự bền vững và thành công dài hạn.4 Lý thuyết cổ đông lớn (Large Shareholder Theory) Shleifer và Vishny (1997) nghiên cứu rộng và sâu về các vấn đề liên quan đến lý thuyết cổ đông lớn.
Trong bài báo này, hai tác giả khảo sát các hệ thống quản trị doanh 13 nghiệp trên toàn cầu và phân tích vai trò của các cổ đông lớn. Họ nhấn mạnh rằng các cổ đông chiến lược, những người sở hữu một lượng cổ phiếu đáng kể trong công ty, thường có ảnh hưởng lớn đối với quản lý và quyết định chiến lược của công ty. Các cổ đông này thường có khả năng chi phối hoặc ảnh hưởng đến việc bầu cử các thành viên Hội đồng quản trị và những quyết định quan trọng của công ty. Shleifer và Vishny cũng nghiên cứu về các biện pháp phòng ngừa và quản lý rủi ro liên quan đến sự chi phối của các cổ đông lớn, bao gồm các biện pháp pháp lý và quản trị nhằm bảo đảm rằng quyền lợi của tất cả các cổ đông được bảo vệ.
Ngoài ra, họ cũng đưa ra những khuyến nghị về cách thức cải thiện quản trị doanh nghiệp để giảm thiểu các rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả quản lý trong bối cảnh sự hiện diện của các cổ đông chiến lược.5 Mối quan hệ giữa CCSH của các cổ đông tổ chức và HQHĐ của công ty Các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa CCSH của các cổ đông tổ chức và HQHĐ của công ty đã đưa ra những kết quả trái chiều. Một số nghiên cứu cho thấy mối quan hệ dương, trong khi một số khác lại cho thấy mối quan hệ nghịch chiều hoặc không có mối quan hệ nào.
