Luận văn ảnh hưởng của chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên esop lên hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng tại việt nam

Nghiên cứu ảnh hưởng của chương trình thưởng cổ phiếu ESOP đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng tại Việt Nam, phân tích và đánh giá chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Lê Phương Lan
• Trường học: Trường Đại học Ngoại thương
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Chương Trình Thưởng Cổ Phiếu ESOP Đến Hiệu Quả Kinh Doanh Ngân Hàng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG CHƯƠNG TRÌNH PHÁT HÀNH CỔ PHIẾU ESOP TẠI VIỆT NAM
• 1.1.1. Cơ sở lý luận về ESOP và hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng
• 1.1.2. Chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên (ESOP)
• 1.1.3. Hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng thương mại
• 1.1.4. Tác động của việc phát hành ESOP tới hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng thương mại
• 1.1.5. Thực trạng chương trình phát hành cổ phiếu ESOP tại Việt Nam
• 1.1.6. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.1.7. Thực trạng hoạt động phát hành cổ phiếu ESOP cho người lao động tại các Ngân hàng TMCP ở Việt Nam
• 2. MÔ HÌNH XÁC ĐỊNH ẢNH HƯỞNG CỦA CHƯƠNG TRÌNH ESOP TỚI HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.1. Phương pháp luận nghiên cứu
• 2.1.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.2. Mô hình định lượng và các giả thuyết kiểm định
• 2.2.1. Mô hình hàm sản xuất Cobb – Douglas
• 2.2.2. Mô hình phân tích hồi quy
• 2.3. Nguồn dữ liệu
• 2.4. Xử lý và phân tích dữ liệu
• 2.5. Kết quả mô hình
• 2.5.1. Kết quả ước lượng mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas
• 2.5.2. Kết quả hồi quy với ROA, ROE, NIM
• 3. CÁC GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HQKD CỦA NGÂN HÀNG THÔNG QUA PHÁT HÀNH CỔ PHIẾU ESOP
• 3.1. Định hướng phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam đến năm 2030
• 3.2. Giải pháp giúp ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động phát hành ESOP
• 3.2.1. Xác định mục tiêu phát triển của Ngân hàng trong từng thời kỳ
• 3.2.2. Tăng cường quản lý việc phát hành cổ phiếu ESOP
• 3.2.3. Hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của việc phát hành cổ phiếu ESOP
• 3.2.4. Nâng cao kiến thức về chứng khoán
• 3.3. Kiến nghị đối với Nhà nước và các cơ quan chức năng
• 3.3.1. Hoàn thiện khung pháp lý quản lý ESOP
• 3.3.2. Hoàn thiện thị trường chứng khoán
• 3.3.3. Đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa và niêm yết trên thị trường chứng khoán
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của chương trình thưởng cổ phiếu ESOP

Chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên (ESOP) đã trở thành một công cụ quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng tại Việt Nam. ESOP không chỉ giúp tăng cường động lực làm việc của nhân viên mà còn tạo ra sự gắn kết giữa lợi ích của nhân viên và lợi nhuận của ngân hàng. Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng ESOP có thể dẫn đến những cải thiện đáng kể trong hiệu quả kinh doanh, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt hiện nay.

1.1. Khái niệm và vai trò của chương trình thưởng cổ phiếu ESOP

Chương trình thưởng cổ phiếu ESOP cho phép nhân viên sở hữu cổ phần trong ngân hàng, từ đó tạo ra động lực làm việc và tăng cường sự gắn bó với tổ chức. Việc này không chỉ giúp ngân hàng thu hút nhân tài mà còn giữ chân những nhân viên có năng lực.

1.2. Lịch sử phát triển của ESOP tại Việt Nam

ESOP đã được áp dụng tại Việt Nam từ nhiều năm trước, nhưng chỉ gần đây mới nhận được sự quan tâm đáng kể từ các ngân hàng thương mại cổ phần. Sự phát triển này phản ánh nhu cầu ngày càng cao về việc tạo động lực cho nhân viên trong bối cảnh thị trường tài chính đang phát triển.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng ESOP tại ngân hàng

Mặc dù chương trình thưởng cổ phiếu ESOP mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại không ít thách thức trong quá trình triển khai. Các ngân hàng cần phải đối mặt với những vấn đề như sự minh bạch trong việc phân phối cổ phần, cũng như việc quản lý và duy trì chương trình này một cách hiệu quả.

2.1. Những khó khăn trong việc triển khai ESOP

Một trong những khó khăn lớn nhất là việc xác định đối tượng nhân viên được hưởng lợi từ chương trình. Nhiều ngân hàng vẫn chưa có tiêu chí rõ ràng, dẫn đến sự không công bằng trong việc phân phối cổ phần.

2.2. Tác động tiêu cực của việc phát hành cổ phiếu ESOP

Một số nghiên cứu chỉ ra rằng việc phát hành cổ phiếu ESOP có thể dẫn đến sự phân tán lợi ích, làm giảm động lực làm việc của nhân viên nếu không được quản lý chặt chẽ.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của ESOP đến hiệu quả kinh doanh

Để đánh giá tác động của chương trình thưởng cổ phiếu ESOP đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính. Việc sử dụng các chỉ tiêu tài chính như ROA, ROE và NIM sẽ giúp xác định mối quan hệ giữa ESOP và hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

3.1. Các chỉ tiêu tài chính đo lường hiệu quả kinh doanh

ROA (Return on Assets) và ROE (Return on Equity) là hai chỉ tiêu quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Việc phân tích các chỉ tiêu này sẽ giúp xác định rõ ràng tác động của ESOP.

3.2. Mô hình nghiên cứu và giả thuyết kiểm định

Mô hình nghiên cứu sẽ được xây dựng dựa trên các giả thuyết về mối quan hệ giữa việc phát hành ESOP và hiệu quả kinh doanh. Các phương pháp hồi quy sẽ được áp dụng để kiểm định các giả thuyết này.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động của ESOP đến hiệu quả kinh doanh

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc phát hành cổ phiếu ESOP có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam. Các ngân hàng áp dụng ESOP thường có chỉ số ROA và ROE cao hơn so với những ngân hàng không áp dụng chương trình này.

4.1. Phân tích kết quả tài chính của ngân hàng áp dụng ESOP

Các ngân hàng thực hiện ESOP cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong các chỉ số tài chính, đặc biệt là trong giai đoạn sau khi phát hành cổ phiếu. Điều này chứng tỏ rằng ESOP thực sự có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh.

4.2. So sánh hiệu quả giữa ngân hàng có và không có ESOP

Nghiên cứu chỉ ra rằng các ngân hàng không áp dụng ESOP thường gặp khó khăn hơn trong việc duy trì động lực làm việc của nhân viên, dẫn đến hiệu quả kinh doanh thấp hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của chương trình ESOP

Chương trình thưởng cổ phiếu ESOP đã chứng minh được giá trị của nó trong việc nâng cao hiệu quả kinh doanh của ngân hàng tại Việt Nam. Tuy nhiên, để phát huy tối đa lợi ích, các ngân hàng cần cải thiện quy trình triển khai và quản lý chương trình này một cách hiệu quả.

5.1. Đề xuất cải tiến cho chương trình ESOP

Các ngân hàng cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch cho chương trình ESOP, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho nhân viên tham gia và hưởng lợi.

5.2. Triển vọng phát triển của ESOP trong tương lai

Với sự phát triển của thị trường tài chính, chương trình ESOP có thể trở thành một công cụ quan trọng trong việc thu hút và giữ chân nhân tài, đồng thời nâng cao hiệu quả kinh doanh của ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt về nguồn nhân lực chất lượng cao, việc giữ chân và khuyến khích người lao động trở thành yếu tố sống còn đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam. Từ năm 2015 đến 2019, có 18 NHTMCP niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam, trong đó 6 ngân hàng đã thực hiện chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên (ESOP). ESOP được xem là một công cụ tài chính quan trọng giúp gắn kết lợi ích của người lao động với hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá ảnh hưởng của chương trình ESOP đến hiệu quả kinh doanh của các NHTMCP tại Việt Nam trong giai đoạn này, thông qua các chỉ tiêu tài chính như ROA, ROE và NIM.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các ngân hàng đã niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam, với dữ liệu thu thập từ báo cáo tài chính, nghị quyết đại hội đồng cổ đông và các công bố thông tin liên quan đến ESOP. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp các ngân hàng hiểu rõ hơn về tác động của ESOP đến hoạt động kinh doanh mà còn cung cấp cơ sở để hoàn thiện chính sách phát hành cổ phiếu cho người lao động, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết về chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên (ESOP) và lý thuyết về hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại. ESOP được định nghĩa là chương trình phúc lợi cho người lao động thông qua việc sở hữu cổ phần, nhằm tăng động lực làm việc và gắn kết lợi ích giữa nhân viên và doanh nghiệp. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của ESOP trong việc nâng cao năng suất lao động và hiệu quả hoạt động.

Về hiệu quả kinh doanh của ngân hàng, luận văn sử dụng các chỉ tiêu tài chính phổ biến như ROA (Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản), ROE (Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) và NIM (Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên) để đánh giá khả năng sinh lời và hiệu quả sử dụng vốn của ngân hàng. Mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas được áp dụng để mô tả mối quan hệ giữa các yếu tố đầu vào (vốn, lao động, ESOP) và đầu ra (giá trị gia tăng của ngân hàng).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các báo cáo tài chính kiểm toán của 18 NHTMCP niêm yết giai đoạn 2015-2019, cùng với các tài liệu công bố thông tin về chương trình ESOP từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các ngân hàng. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các ngân hàng niêm yết có dữ liệu đầy đủ trong giai đoạn này, trong đó có 6 ngân hàng thực hiện ESOP.

Phương pháp phân tích sử dụng mô hình hồi quy OLS kết hợp với mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas để kiểm định ảnh hưởng của ESOP đến hiệu quả kinh doanh. Các biến độc lập gồm vốn chủ sở hữu, số lượng lao động và biến giả ESOP (giá trị 1 nếu ngân hàng thực hiện ESOP, 0 nếu không). Phần mềm STATA 14 được sử dụng để xử lý dữ liệu và phân tích thống kê. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2019, đảm bảo tính cập nhật và phản ánh đúng thực trạng hoạt động của các ngân hàng trong giai đoạn này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng tích cực của ESOP đến hiệu quả kinh doanh: Kết quả mô hình cho thấy biến ESOP có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến giá trị gia tăng của ngân hàng. Các ngân hàng thực hiện ESOP có mức tăng trưởng giá trị gia tăng cao hơn khoảng 2-3% so với các ngân hàng không áp dụng chương trình này.

2. Tăng trưởng các chỉ tiêu tài chính: Trong giai đoạn 2015-2019, các ngân hàng như Techcombank và MB Bank đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về ROA, ROE và NIM. Ví dụ, ROA của Techcombank tăng từ 0,6% năm 2015 lên 2,5% năm 2019; ROE tăng từ 6,9% lên 16,2%; NIM duy trì ở mức trên 4%. Tương tự, MB Bank có ROA tăng từ 1,18% lên 2%, ROE từ 12,81% lên 21,58%, NIM từ 3,73% lên 4,15%.

3. Tác động của vốn và lao động: Vốn chủ sở hữu và số lượng lao động cũng có ảnh hưởng tích cực đến giá trị gia tăng của ngân hàng, với hệ số co dãn phù hợp với lý thuyết hàm sản xuất Cobb-Douglas. Tổng các hệ số co dãn lớn hơn 1 cho thấy tính kinh tế theo quy mô, tức là tăng vốn và lao động sẽ làm tăng hiệu quả kinh doanh vượt mức tỷ lệ tăng đầu vào.

4. Thực trạng phát hành ESOP còn hạn chế: Mặc dù ESOP có tác động tích cực, số lượng ngân hàng thực hiện chương trình này còn khiêm tốn, chỉ chiếm khoảng 33% trong số các ngân hàng niêm yết. Ngoài ra, một số chương trình ESOP chưa thực sự minh bạch về đối tượng hưởng lợi và hạn chế chuyển nhượng, làm giảm hiệu quả thực tế của chương trình.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả kinh doanh có thể giải thích bởi ESOP tạo động lực làm việc, tăng sự gắn bó của nhân viên với ngân hàng, từ đó nâng cao năng suất lao động và chất lượng dịch vụ. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế tại Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc, nơi ESOP được chứng minh giúp tăng năng suất và lợi nhuận doanh nghiệp.

Tuy nhiên, sự hạn chế trong việc áp dụng ESOP tại Việt Nam có thể do các quy định pháp lý chưa hoàn thiện, thiếu minh bạch trong quản lý và chưa có chiến lược dài hạn từ phía ngân hàng. Việc pha loãng cổ phiếu và ảnh hưởng đến EPS cũng là một thách thức cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh các chỉ tiêu ROA, ROE, NIM giữa nhóm ngân hàng có ESOP và không có ESOP theo từng năm, cũng như bảng tổng hợp kết quả hồi quy để minh họa mức độ ảnh hưởng của các biến độc lập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý quản lý ESOP: Nhà nước và các cơ quan chức năng cần xây dựng và ban hành các quy định rõ ràng về đối tượng được hưởng ESOP, hạn chế chuyển nhượng cổ phiếu ESOP nhằm đảm bảo mục đích khuyến khích nhân viên gắn bó lâu dài với ngân hàng. Thời gian thực hiện: trong vòng 1-2 năm tới.

2. Tăng cường quản lý và minh bạch trong phát hành ESOP: Các ngân hàng cần xây dựng quy trình phát hành ESOP minh bạch, công khai các tiêu chí lựa chọn và báo cáo kết quả thực hiện đầy đủ trên các phương tiện thông tin đại chúng. Chủ thể thực hiện: Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát ngân hàng, trong vòng 6-12 tháng.

3. Xác định mục tiêu phát triển ESOP phù hợp với chiến lược ngân hàng: Ngân hàng cần tích hợp ESOP vào chiến lược phát triển nguồn nhân lực và kinh doanh, đảm bảo chương trình vừa giữ chân nhân viên vừa góp phần tăng vốn chủ sở hữu hiệu quả. Thời gian triển khai: 1 năm.

4. Nâng cao kiến thức về chứng khoán và ESOP cho cán bộ nhân viên: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo nhằm giúp nhân viên hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia ESOP, từ đó tăng cường sự tham gia tích cực và hiệu quả của chương trình. Chủ thể thực hiện: Phòng nhân sự và đào tạo, trong vòng 6 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban lãnh đạo các ngân hàng thương mại cổ phần: Giúp hiểu rõ tác động của ESOP đến hiệu quả kinh doanh, từ đó xây dựng chính sách nhân sự và tài chính phù hợp.

2. Nhà quản lý nguồn nhân lực: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các chương trình phúc lợi, giữ chân và động viên nhân viên hiệu quả.

3. Cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức tài chính: Hỗ trợ hoàn thiện khung pháp lý và chính sách quản lý ESOP, góp phần phát triển thị trường chứng khoán và hệ thống ngân hàng.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành tài chính – ngân hàng: Là tài liệu tham khảo quý giá về mô hình nghiên cứu, phương pháp phân tích và thực trạng áp dụng ESOP tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. ESOP là gì và tại sao các ngân hàng lại áp dụng chương trình này?
   ESOP là chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên nhằm tăng động lực làm việc và gắn kết lợi ích giữa nhân viên và ngân hàng. Các ngân hàng áp dụng ESOP để giữ chân nhân tài, tăng vốn chủ sở hữu và nâng cao hiệu quả kinh doanh.

2. ESOP ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng?
   Nghiên cứu cho thấy ESOP có tác động tích cực đến các chỉ tiêu tài chính như ROA, ROE và NIM, giúp ngân hàng tăng trưởng giá trị gia tăng và lợi nhuận.

3. Có những rủi ro nào khi phát hành ESOP?
   Rủi ro chính là pha loãng cổ phiếu, ảnh hưởng đến thu nhập trên mỗi cổ phần (EPS) và khả năng bị biến dạng mục đích khi cổ phiếu ESOP được chuyển nhượng tự do.

4. Phạm vi áp dụng ESOP tại Việt Nam hiện nay ra sao?
   Chỉ khoảng 33% ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết đã thực hiện ESOP, với nhiều hạn chế về minh bạch và quản lý chương trình.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả của chương trình ESOP?
   Cần hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường quản lý minh bạch, xác định mục tiêu phát triển phù hợp và nâng cao kiến thức cho nhân viên về ESOP.

Kết luận

• ESOP là công cụ hiệu quả giúp tăng động lực làm việc và nâng cao hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam.
• Kết quả nghiên cứu cho thấy ESOP có ảnh hưởng tích cực đến các chỉ tiêu tài chính quan trọng như ROA, ROE và NIM.
• Vốn chủ sở hữu và lao động cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao giá trị gia tăng của ngân hàng.
• Thực trạng áp dụng ESOP tại Việt Nam còn hạn chế và cần được hoàn thiện về mặt pháp lý và quản lý.
• Các đề xuất về chính sách và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả ESOP cần được triển khai trong vòng 1-2 năm tới để phát huy tối đa lợi ích cho ngân hàng và người lao động.

Để tiếp tục phát triển nghiên cứu và ứng dụng ESOP hiệu quả, các ngân hàng và cơ quan quản lý nên phối hợp chặt chẽ trong việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao nhận thức và xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực bền vững. Hành động ngay hôm nay để tận dụng tối đa lợi ích của ESOP trong bối cảnh thị trường tài chính ngày càng cạnh tranh!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG CHƯƠNG TRÌNH PHÁT HÀNH CỔ PHIẾU ESOP TẠI VIỆT NAM 1. Cơ sở lý luận về ESOP và hiệu quả kinh doanh của Ngân hàng Chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên (ESOP) 1. Khái niệm Chương trình thưởng cổ phiếu cho nhân viên, tên tiếng Anh là Employee Stock Ownership Plan – ESOP, tạm dịch sang tiếng Việt là chương trình người lao động sở hữu cổ phần.

Có rất nhiều lý do để thực hiện ESOP, cũng như tên gọi chưa có sự thống nhất hoàn toàn vì thế cách hiểu về ESOP cũng rất đa dạng. Theo định nghĩa được đăng tải trên Thời báo Kinh tế (The Economic Times), Chương trình người lao động sở hữu cổ phần (ESOP) là một loại kế hoạch phúc lợi cho người lao động nhằm khuyến khích người lao động có được cổ phiếu hoặc quyền sở hữu trong công ty. Khái niệm này chính là sự diễn giải các từ ngữ trong thuật ngữ ESOP. Đối tượng được hưởng phúc lợi là người lao động của doanh nghiệp thông qua việc sở hữu cổ phiếu của công ty.

Theo khái niệm của Viện Wealth Preservation (Mỹ) thì Chương trình người lao động sở hữu cổ phần (ESOP) là một loại kế hoạch phúc lợi đặc biệt dành cho người lao động (được điều chỉnh bởi Luật Bảo đảm thu nhập khi về hưu người lao động ERISA - Employee Retirement Income Security Act, 1974) cho phép người lao động có quyền sở hữu trong công ty mà không cần đầu tư bằng tiền của họ. Theo Investopedia, Chương trình người lao động sở hữu cổ phần là một chương trình tiêu chuẩn về phúc lợi cho người lao động, trong đó sự đóng góp cổ phiếu của chủ công ty là chính. Chương trình ESOP tiêu chuẩn được hiểu theo nghĩa công ty tài trợ ESOP, cổ đông bán cổ phiếu và người tham gia chương trình đều được nhận lợi ích về thuế. Các công ty thường sử dụng ESOP như một chiến lược tài chính doanh nghiệp và hài hòa lợi ích của người lao động và cổ đông góp vốn.

Ở Việt Nam, cổ phiếu ESOP ở có sự khác biệt với thông lệ quốc tế. Áp dụng theo Thông tư số 162/2015/TT-BTC của Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà 9 nước (UBCKNN) và các công ty niêm yết thường gọi là “Phát hành cổ phiếu theo Chương trình lựa chọn người lao động”. Đây là cách thức các công ty sử dụng để trao quyền sở hữu cổ phần cho nhân viên thông qua các tiêu chí lựa chọn nhất định. Bên cạnh việc mua cổ phiếu trực tiếp từ công ty thì thông qua ESOP, người lao động cũng đồng thời trở thành chủ sở hữu của chính doanh nghiệp đó, gắn liền lợi ích của công ty với lợi ích của chính bản thân họ; góp phần gắn bó, thúc đẩy hoạt động kinh doanh của công ty sau này.

Có rất nhiều tiêu chí được lựa chọn để phân bổ cổ phiếu ESOP cho nhân viên như thâm niên, vị trí công việc đảm nhiệm, hiệu quả làm việc… Thông qua chương trình này, doanh nghiệp cho phép những nhân viên xứng đáng có quyền mua cổ phiếu vào một thời điểm nhất định trong tương lai tại mức giá ưu đãi đã được xác định trước. Các nhân viên đủ điều kiện được tự do mua cổ phiếu trong thời gian thực hiện theo định mức đã được phân bổ nhưng thường đi kèm một số điều kiện hạn chế chuyển nhượng (nếu có). Bên cạnh cổ tức được chi trả khi doanh nghiệp đạt lợi nhuận thì khoản chênh lệch giữa giá chuyển nhượng và giá mua ban đầu chính là khoản thưởng mà doanh nghiệp tặng cho người lao động. Khi người lao động rời khỏi doanh nghiệp, tùy theo điều kiện quy định trong ESOP, họ có thể tiếp tục nắm giữ cổ phiếu doanh nghiệp có được từ ESOP hoặc doanh nghiệp phải cam kết mua lại lượng cổ phiếu này theo giá thực tế trên thị trường tại thời điểm giao dịch.

Mục đích phát hành cổ phiếu ESOP 1. Kết quả sở hữu Chương trình Khuyến khích Thúc đẩy Tăng năng thưởng cổ tài chính và cam kết suất lao động phiếu cho nhân và lợi nhuận viên (ESOP) Giảm nghỉ việc Hình 1.1: Mối liên kết từ ESOP, tác động đến nhân viên và kết quả của công ty Nguồn: Michie và Oughton, 2001 • Khen thưởng, khích lệ người lao động ESOP được phát hành thông qua các tiêu chí lựa chọn nhằm thu hút và giữ chân người lao động, đặc biệt là những lao động giỏi, có năng lực (Hall và Murphy, 2002). ESOP tạo ra một tinh thần làm chủ, nhân viên nghĩ và hành động giống như người chủ bởi vì họ thực sự là chủ sở hữu của doanh nghiệp. Từ đó, nâng cao vai trò trách nhiệm, tăng thêm động lực và sự gắn kết của nhân viên với công ty, năng suất cũng như hiệu quả làm việc được cải thiện.

Vấn đề lương thưởng luôn dành được sự quan tâm hàng đầu của người lao động tại doanh nghiệp. Thông thường các công ty sử dụng tiền mặt hoặc trong một số trường hợp đặc biệt là hiện vật để thưởng cho những đóng góp của người lao động trong kết quả hoạt động chung của doanh nghiệp. Nhưng đặc biệt đối với các công ty cổ phần, nhà quản lý có thêm lựa chọn là thưởng thông qua phát hành cổ phiếu ESOP. Vì được phát hành để thưởng, bán với giá ưu đãi nên so với hình thức thưởng thông thường, thưởng cổ phiếu đem lại nhiều giá trị hơn cho người lao động đặc biệt là đối với các công ty mà cổ phiếu tăng trưởng ổn định.

11 • Giảm thuế thu nhập cá nhân cho người lao động Đối với người lao động, cùng là hình thức thưởng nhưng thưởng cổ phiếu ESOP giúp nhân viên giảm đáng kể khoản thuế thu nhập cá nhân phải nộp so với hình thức tặng thưởng tiền mặt. Ở Việt Nam, doanh nghiệp thưởng tiền mặt trực tiếp cho nhân viên, phần thuế thu nhập cá nhân được áp dụng theo biểu thuế lũy tiến từng phần đã được Bộ Tài chính quy định cho các khoản thu nhập có tính chất tiền lương, tiền công. Những trường hợp cán bộ quản lý cấp cao, nhân viên xuất sắc có mức thưởng cao thì mức thuế tối đa phải chịu lên tới 35%. Nhưng nếu thưởng ESOP, sẽ được ghi nhận là một loại thu nhập từ đầu tư vốn, người lao động chỉ chịu mức thuế 5% đối với cổ tức nhận được từ cổ phiếu ESOP (Điều 10 Thông tư số 111/2013/TT-BTC).

Sau khi hết thời gian hạn chế chuyển nhượng thì việc bán cổ phiếu chỉ chịu mức thuế 0,1% giá chuyển nhượng (Điều 16 Thông tư số 92/2015/TT-BTC) và trả phí giao dịch chỉ khoảng 0,15% tùy thuộc vào Công ty chứng khoán. • Tăng vốn chủ sở hữu cho doanh nghiệp Phát hành cổ phiếu trong đó có cổ phiếu ESOP là kênh huy động vốn dài hạn cho doanh nghiệp cổ phần. Như ở Việt Nam, ngoại trừ một số trường hợp phát hành cổ phiếu ESOP với giá 0 đồng như CTCP Đầu tư Thế giới di động (mã chứng khoán: MWG) đã làm trong năm 2015 hoặc thưởng cổ phiếu cho nhân viên từ cổ phiếu quỹ như Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quốc tế Việt Nam (mã chứng khoán: VIB) thực hiện trong năm 2019 thì các chương trình ESOP khác mặc dù bán ra với giá rất thấp (thường chỉ bằng mệnh giá cổ phiếu 10.000 VND) vẫn sẽ tạo ra một dòng tiền vào cho doanh nghiệp. Vì giá cổ phiếu ESOP thấp hơn so với giá giao dịch trên thị trường nên khi được thưởng theo hình thức này, người lao động sẽ có nhiều động lực bỏ ra một khoản tiền để mua cổ phiếu.

Và khi đó doanh nghiệp sẽ huy động được vốn để tái đầu tư, sản xuất và kinh doanh. 12 • Tránh việc bị thâu tóm, sáp nhập Khi doanh nghiệp phát hành cổ phiếu thưởng cho nhân viên, vừa huy động được vốn nhưng cũng vừa tránh được việc chia sẻ quyền quản lý, kiểm soát công ty của cổ đông mới hoặc sự thôn tính/thâu tóm của đối thủ cạnh tranh Việc phát hành cổ phiếu nhằm mục đích thưởng cho nhân viên, trong một số trường hợp cũng là cách để gia tăng quyền kiểm soát của Ban lãnh đạo công ty và chống lại việc nguy cơ bị thâu tóm bới các công ty khác. Ảnh hưởng của việc phát hành ESOP • Ảnh hưởng pha loãng cổ phiếu Mặc dù mục đích phát hành ESOP nhằm khích lệ và giữ chân nhân tài từ đó tạo ra nhiều lợi nhuận cho doanh nghiệp trong tương lai. Nhưng thời điểm ban đầu khi phát hành cổ phiếu thì ảnh hưởng dễ thấy nhất đó là pha loãng cổ phiếu.

Điều này thể hiện rõ rệt qua chỉ số EPS. Thu nhập trên một cổ phần trong tiếng Anh gọi là Earning per share, viết tắt là EPS. Đó là phần lợi nhuận mà công ty phân bổ cho mỗi cổ phần thường đang được lưu hành trên thị trường. EPS = Lợi nhuận sau thuế - Cổ tức trả cho cổ đông ưu đãi Tổng số cổ phần thường đang lưu hành Việc phát hành ESOP với giá rẻ hơn giá thị trường chính là việc cắt một phần sở hữu của các cổ đông hiện hữu chia cho lãnh đạo và người lao động.

Khi phát hành ESOP, mặc dù giá cổ phiếu có thể không thay đổi nhưng tổng số cổ phiếu đang lưu hành tăng lên khiến cho tỷ lệ sở hữu công ty của các cổ đông hiện hữu bị giảm xuống. Trong khi đó lợi nhuận chưa thay đổi ngay lập tức nên thu nhập trên mỗi cổ phiếu (EPS) cũng bị sụt giảm theo. Điều này khiến các cổ đông hiện hữu cảm thấy rằng giá trị của họ trong công ty đang giảm dần. Thậm chí, trong tương lai dài hạn, chính người lao động được hưởng lợi từ việc mua cổ phiếu ESOP cũng có thể gặp bất lợi do họ phải tuân thủ thời gian hạn chế chuyển nhượng.

Khi viễn cảnh lợi nhuận tương lai xấu đi, lợi nhuận bị sụt giảm 13 làm EPS cũng bị sụt giảm theo, có thể thấp hơn cả giá trị lúc họ đầu tư cho cổ phiếu này. Mặt khác, nhà đầu tư có thể kỳ vọng chương trình ESOP sẽ làm giảm độ cô đặc về sở hữu cổ phiếu trong công ty, từ đó đa dạng hóa và tăng số lượng cổ đông. Điều này đồng nghĩa với việc tăng cấu trúc sở hữu vốn cổ phần. Tuy nhiên, khi áp dụng ESOP thực tế, phần nắm giữ của nhân viên chiếm tỷ trọng ngày càng cao hơn và yếu tố không kém phần nhạy cảm là gia tăng sở hữu cho các lãnh đạo và quản lý cấp cao đang nắm giữ vai trò cổ đông lớn của doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, để phát hành ESOP phải được sự tán thành của ĐHĐCĐ. Theo quy định, việc biểu quyết liên quan đến vấn đề này phải loại bỏ những người có quyền lợi liên quan như Tổng Giám đốc, Ban Giám đốc,.