CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CHỨNG NHẬN TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ VÀ THAM GIA CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU 1. Tổng quan về chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế 1. Khái niệm về chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế 1. Chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế Trong những thập kỷ gần đây, sự phát triển, phổ biến và thực hiện các tiêu chuẩn chất lượng được quốc tế chấp nhận ngày càng có ý nghĩa quan trọng (Micheline, Leo, 2013).
Theo định nghĩa của Viện Nghiên cứu Phát triển Tiêu chuẩn Chất lượng (ISSQ), “Tiêu chuẩn quốc tế là một bộ tài liệu cung cấp về những yêu cầu, chỉ thị chung về chỉ dẫn kỹ thuật.” Khái niệm về chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế (ISC) mà Ngân hàng Phát triển Kinh doanh Canada (BDC) đưa ra cũng đồng nhất với định nghĩa của ISSQ. BDC cho rằng ISC là tiêu chuẩn “nêu ra các thông số kỹ thuật mà sản phẩm, quy trình hoặc dịch vụ phải đáp ứng để đảm bảo chất lượng nhất quán giữa các quốc gia”. Ví dụ, một mũi khoan được sản xuất theo tiêu chuẩn chứng nhận quốc tế sẽ có cùng kích thước và chất lượng, cho dù nó được sản xuất ở Canada hay bất kỳ quốc gia nào khác. Các tiêu chuẩn này sẽ được tuân thủ trên quy mô toàn cầu.
Những điều kiện trong tiêu chuẩn được xác định dựa trên cơ sở thỏa thuận quốc tế, được kiểm tra và đánh giá định kỳ thường xuyên. Định nghĩa này hướng đến sự thống nhất về mặt chất lượng của sản phẩm trên thị trường toàn cầu, cũng như sự nhất quán giữa các quy chuẩn mà doanh nghiên cần tuân theo. Ảnh hưởng quan trọng của tiêu chuẩn môi trường lên hoạt động kinh tế đã được khẳng định bởi nghiên cứu của Porter (1991) và Porter và Van der Linnde (1995). Theo quan điểm này, áp dụng các tiêu chuẩn về môi trường có thể dẫn đến hoạt động kinh tế cao hơn và cải thiện năng suất cũng như khả năng cạnh tranh quốc tế của các doanh nghiệp (Ambec và Lanoie, 2008).
Otsuki (2011) đã kết luận rằng dựa vào những lợi ích đáng kể từ việc áp dụng ISC mang lại, số doanh nghiệp tại các quốc gia đang phát triển sử dụng các chứng nhận quốc tế như công cụ củng cố danh tiếng và thu hút người tiêu dùng tăng lên nhanh chóng. Uỷ ban kỹ thuật điện quốc tế (IEC) khẳng định: “Các tiêu chuẩn quốc tế đang giúp các nhà sản xuất phát triển sản phẩm và dịch vụ của họ một cách hiệu quả hơn, an toàn hơn và bền vững hơn. Nhiều công ty, tập đoàn và các cơ quan công nghiệp khác đang tích cực tham gia vào công việc tiêu chuẩn hoá”. Các bộ tiêu chuẩn được áp dụng phổ biến và rộng rãi nhất là những bộ tiêu chuẩn được phát triển bởi Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO), với mục tiêu chính là dung hòa các tiêu chuẩn trên toàn thế giới nhằm kích thích thương mại quốc tế và phúc lợi toàn cầu.
7 Là một tổ chức quốc tế độc lập, phi chính phủ với 170 thành viên cơ quan tiêu chuẩn quốc gia, ISO được công nhận là diễn đàn để phát triển các giải pháp kỹ thuật cho những thách thức vĩ mô (OECD/ISO, 2016). ISO tập hợp các chuyên gia cùng chia sẻ kiến thức và xây dựng các ISC sao cho phù hợp với thị trường, dựa trên sự đồng thuận của nhiều bên liên quan (ISO). Vậy nên mỗi ISC được công bố đều nhận được sự đánh giá cao bởi cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, ta cần phân biệt được sự độc lập giữa các tổ chức phát triển các bộ tiêu chuẩn với các tổ chức có quyển chứng nhận sự phù hợp của chúng.
Ví dụ như tổ chức BVQL, hoàn toàn độc lập với tổ chức xây dựng tiêu chuẩn (David Hoyle, 2001). Chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng quốc tế Đặc biệt, chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng đóng vai trò thiết yếu và được áp dụng thường xuyên trong các ISC. Ngoài ra, tiêu chuẩn chất lượng cũng sẽ được xây dựng dựa trên các thông tin khác nhưa hướng dẫn lập kế hoạch, kiểm soát và đánh giá chất lượng sản phẩm trong quy trình sản xuất. Hơn nữa, các doanh nghiệp sẽ được tổ chức chứng nhận khen thưởng khi có sáng kiến cải tiến hệ thống chất lượng khép kín (closed-loop quality systems).
Tuy nhiên, cũng có một số tiêu chuẩn được hình thành để khắc phục các vấn đề tồn tại dựa vào những khiếu nại của người tiêu dùng. Điều đó chứng minh được sự minh bạch, tôn trọng quyền lợi của khách hàng trong hệ thống phát triển các bộ tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. Chứng nhận chất lượng là hoạt động mà một tổ chức trung lập (bên thứ 3) tiến hành nhằm xác nhận một sản phẩm, dịch vụ, hệ thống, quá trình hay vật liệu phù hợp với những yêu cầu cụ thể (Nguyễn Thị Anh Vân, 2019). Chúng không những được sử dụng để điều chỉnh quy trình, hoạt động sản xuất hay cơ cấu của doanh nghiệp mà còn là công cụ để bảo vệ quyền lợi và sức khoẻ của người tiêu dùng khi chúng được sử dụng như là một biện pháp để kiểm soát chất lượng sản phẩm.
Hơn nữa, chứng nhận chất lượng cũng là một cơ sở đáng tin cậy cho khách hàng giúp họ xác định được đâu là sản phẩm chất lượng cao hoặc lựa chọn người bán phù hợp tại những thị trường có thông tin bất cân xứng (Daniel và cộng sự, 2015). Ngoài ISO, các tiêu chuẩn chất lượng hiện nay cũng được công bố bởi một số tổ chức uy tín khác như Uỷ ban Kỹ thuật điện quốc tế (International Electrotechnical Commission - IEC), Liên minh Viễn thông quốc tế (International Telecommunication Union - ITU). Mục tiêu chung của các tổ chức quốc tế này là nhằm gia tăng sự hợp tác quốc tế trong việc đồng bộ hoá các tiêu chuẩn trong toàn bộ các lĩnh vực thương mại hiện có. Các tiêu chuẩn này đều được phổ biến và chấp nhận bởi cộng đồng toàn cầu (bao gồm các nước trong tổ 8 chức), vậy nên việc đáp ứng được yêu cầu của các bộ tiêu chuẩn quốc tế sẽ mang lại nhiều cơ hội hơn cho doanh nghiệp khi bước chân vào thị trường toàn cầu.
Do các chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng bao gồm nhiều yêu cầu khắt khe để đảm bảo sự phù hợp cho thị trường toàn cầu nên các doanh nghiệp, đặc biệt là tại các nước đang phát triển cần chú ý về trình độ và khả năng tài chính của mình trước khi quyết định áp dụng chúng. Việc này giúp họ có thể tránh được sự mất cần bằng hay lãng phí nguồn lực trong kinh doanh trong dài hạn. Phân loại các nhóm chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng quốc tế Việc phân loại các nhóm chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng quốc tế là cách tổ chức các loại tiêu chuẩn, chứng nhận khác nhau tồn tại trong các lĩnh vực khác nhau. Có nhiều cách phân loại có thể được sử dụng cho mục đích này, tùy thuộc vào tiêu chí và phạm vi phân loại.
Trong phạm vi nghiên cứu, dựa trên bảng hỏi của WBES nhóm tác giả tập trung trình bày phân loại chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng quốc tế bao gồm ISO 9000, ISO 14000 và HACCP. Bộ tiêu chuẩn ISO 9000 ISO 9000 là bộ tiêu chuẩn về hệ thống quản lý chất lượng, được Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) phát triển và duy trì. Bộ tiêu chuẩn ISO 9000 hiện nay được chấp nhận rộng rãi như một tiêu chuẩn tối thiểu cho hệ thống chất lượng của các công ty (Marquardt, 1992). Thực chất, đây là một bộ tiêu chuẩn hệ thống chất lượng quy định các phương pháp thực hành chất lượng tốt mà không yêu cầu công ty phải đạt được chúng như thế nào.
ISO hoạt động dựa trên khái niệm rằng việc tiêu chuẩn hóa một số đặc điểm tối thiểu nhất định của hệ thống quản lý chất lượng sẽ mang lại lợi ích chung cho nhà cung cấp và khách hàng (BSI, 1994; Affis co và cộng sự, 1997). Nó cũng có thể được xem như một tiêu chuẩn hợp đồng giữa nhà cung cấp và khách hàng (Pun và cộng sự, 1999), trong đó người mua được đảm bảo rằng sản phẩm/dịch vụ do nhà sản xuất cung cấp sẽ phù hợp với các thông số kỹ thuật và yêu cầu của người mua. Bên cạnh đó, ISO còn cung cấp một hệ thống chất lượng hiệu quả phù hợp với các yêu cầu cụ thể nhằm nâng cao và tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại của tổ chức (Tummala và Tang, 1996; ISO 1994a; BSI, 1994). Tiêu chuẩn ISO 9000 không cố gắng đo lường chất lượng của sản phẩm hoặc dịch vụ của các công ty, tức là chúng không đề cập đến việc đạt được một mục tiêu hoặc kết quả.
Thay vào đó, chúng là những tiêu chuẩn thiết lập nhu cầu hệ thống hóa và chính thức hóa các nhiệm vụ của công ty với mục tiêu sản xuất sản phẩm hoặc dịch vụ đáp ứng nhu 9 cầu của khách hàng. Nói cách khác, chúng là một công cụ quản lý dựa trên hệ thống hóa và chính thức hóa các công việc nhằm đạt được tính đồng nhất trong sản phẩm và tuân thủ các thông số kỹ thuật do khách hàng thiết lập (Anderson và cộng sự, 1999). Như vậy, ISO 9000 không phải là vật bảo chứng cho sản phẩm chất lượng cao mà nó chỉ bảo đảm các doanh nghiệp duy trì chất lượng như cam kết ban đầu. Để tránh sự hiểu lầm ISO 9000 là 1 loại tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm, nó đã đưa ra nguyên tắc ngắn gọn: “Viết ra những công việc mình làm và chỉ làm những gì mình viết”.
Bộ tiêu chuẩn này dựa trên bảy nguyên tắc quản lý chất lượng, đó là: tập trung vào khách hàng, khả năng lãnh đạo, sự tham gia của mọi người, cách tiếp cận quy trình, cải tiến, ra quyết định dựa trên bằng chứng và quản lý mối quan hệ. Những nguyên tắc này được giải thích chi tiết trong ISO 9000:2015. ISO 9000 giới thiệu cho người sử dụng bảy nguyên tắc quản lý chất lượng cũng như việc sử dụng cách tiếp cận theo quá trình để đạt được sự cải tiến liên tục. Hiện nay, các tiêu chuẩn cốt lõi của họ ISO 9000 bao gồm: ISO 9001: Hệ thống quản lý chất lượng – Yêu cầu Khi một doanh nghiệp trong quá trình nỗ lực xây dựng một hệ thống quản lý chất lượng đáng tin cậy, nhằm chứng minh khả năng cung ứng sản phẩm phù hợp với yêu cầu và kỳ vọng của khách hàng, ISO 9001 là tiêu chuẩn quan trọng cần và và sẽ được áp dụng.
Tiêu chuẩn này đặt ra các điều kiện để hệ thống quản lý chất lượng có thể nhận được sự chứng nhận từ các tổ chức độc lập.