Chương 1 Những vấn đề chung Trong chƣơng này, chúng tôi tập trung làm rõ các khái niệm truyền kỳ và kỳ án, sự hình thành và phát triển của truyền kỳ và kỳ án trong văn xuôi trung đại Việt Nam và trong giai đoạn giao thời 3 thập niên đầu thế kỷ XX. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 2 Đặc điểm của thể loại kỳ án trong giai đoạn 1932 – 1945 Trong chƣơng này, chúng tôi tập trung làm rõ những đặc điểm chính của thể loại truyền kỳ trong giai đoạn 1932 - 1945 về mặt đề tài, chủ đề, nhân vật cũng nhƣ kết cấu. Từ đó, chỉ ra sự những nét mới của thể loại văn học này trong giai đoạn 1932 – 1945 Chương 3 Đặc điểm của thể loại kỳ án trong giai đoạn 1932 – 1945 Trong chƣơng này, chúng tôi tập trung làm rõ những đặc điểm chính của thể loại kỳ án trong giai đoạn 1932 – 1945 về mặt đề tài, chủ đề, nhân vật cũng nhƣ tầm ảnh hƣởng của thể loại văn chƣơng này đối với một số dòng văn chƣơng hiện đại nhƣ trinh thám, lịch sử. Chương 4 Quan niệm của tác giả trong các sáng tác truyền kỳ và kỳ án giai đoạn 1932 – 1945 Trong chƣơng này, chúng tôi tập trung làm rõ những sự ảnh hƣởng của giai cấp, xã hội đã chi phối nhà văn trong các sáng tác truyền kỳ và kỳ án.
Ngƣợc lại, ý thức cá nhân của nhà văn cũng tác động đáng kể tới những sáng tác văn học thƣờng bị xem nhẹ là dòng văn chƣơng bình dân, thị trƣờng này. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Tiến trình hình thành, khái niệm, đặc trƣng của truyền kỳ trung đại và ảnh hƣởng của thể loại này trong văn học hiện đại Truyền kỳ là một thể loại mang tính khu vực, ra đời tại Trung Hoa nhƣng nhanh chóng lan rộng ra các nƣớc thuộc khu vực Đông Á và Việt Nam. Theo Lịch sử Văn học Trung Quốc (Viên Hành Bái chủ biên), tên gọi của thể loại này có thể xuất phát từ nhan đề của tác phẩm Truyền kỳ của Bùi Hinh, thời Vãn Đƣờng. Tuy có lịch sử phát triển và suy tàn trong thời kỳ nhà Đƣờng – một khoảng thời gian ngắn nếu đối sánh với lịch sử văn học Trung Quốc nhƣng thực tế tiền đề của thể loại văn học này là u linh, chí quái, chí dị đã đƣợc hình thành từ thời Ngụy – Tấn.
Mặc dù chỉ thịnh hành trong thời nhà Đƣờng, các tác giả vẫn kịp để lại nhiều tác phẩm truyền kỳ có giá trị cả về nội dụng lẫn nghệ thuật. Đại bộ phận các tác phẩm truyền kỳ thời Đƣờng còn đƣợc sƣu tầm, lƣu giữ trong bộ sách Thái bình quảng ký đƣợc biên soạn đầu thời Tống. Ở Việt Nam, những tác phẩm truyền kỳ đầu tiên đƣợc ghi nhận có niên đại vào khoảng thế kỷ XV nhƣ Thánh Tông di thảo, Truyền kỳ mạn lục, Lan Trì kiến văn lục, Truyền kỳ Tân phả, Tang thương ngẫu lục. Nhƣ vậy, sự hình thành và phát triển truyền kỳ ở Việt Nam diễn ra khá muộn màng so với quê hƣơng của thể loại này.
Giải thích về vấn đề này, Vũ Thanh đƣa ra giả thuyết “truyện kỳ ảo Việt Nam không lập tức tiếp thu truyền kỳ Đƣờng Tống – giai đoạn đỉnh cao của truyền kỳ Trung Quốc, mà lại phải đi lại còn đƣờng mòn mà văn học Trung Quốc đã trải qua, bắt đầu tƣ u linh, chí quái. Rõ ràng ở đây có vấn đề tiếp nhận, nhu cầu tiếp nhận. Cái mới, cái lạ cần phải có một cơ sở xã hội nhất định, một môi trƣờng văn hóa thuận lợi mới có thể nảy nở và phát triển. Văn xuôi tự sự Việt Nam mới bắt đầu phát triển, văn học dân gian bản địa và nền móng văn hóa bản địa vẫn còn đậm nét, tính tự sự của nền văn xuôi non trẻ này còn chƣa phát triển, trong khi lối tƣ duy ảnh hƣởng của văn hóa dân gian, đặc biệt của thần thoại, của cổ tích còn rất mạnh, vì vậy việc tiếp thu cũng mới chỉ dừng lại ở mức độ truyện chí quái vừa mới thoát thai từ thần thoại, truyền thuyết, dã sử… mà chƣa vƣơn tới cấp độ truyền kỳ, chí dị”.
20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong quá trình du nhập các tác phẩm văn học nƣớc ngoài, không thể tránh khỏi tình trạng sao chép, mô phỏng. Thể loại truyền kỳ cũng không ngoại lệ mà đại diện tiêu biểu nhất chính là Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (Tự). Song cũng cần nhìn nhận một thực tế rằng bản thân quá trình tiếp nhận, bản địa hóa, sự khác biệt về lịch đại cùng ý thức sáng tạo của Nguyễn Dữ đã khiến cho tác phẩm Truyền kỳ mạn lục do ông chấp bút có những giá trị độc đáo về cả nội dung cùng nghệ thuật. Cũng cần nhấn mạnh sự sao phỏng các tác phẩm truyền kỳ không diễn ra thƣờng xuyên, theo trào lƣu mà theo sự ngẫu hứng, cảm xúc của tác giả.
Ngay cả trƣờng hợp Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh vốn là một tác phẩm đƣợc ƣa chuộng trong văn học Trung Quốc từ thế kỷ XVIII. Tuy nhiên, trong những khảo sát nghiên cứu văn học trung đại sớm nhất của Việt Nam nhƣ Việt hán văn khảo, Phan Kế Bính cho rằng đây là một tác phẩm có hại. Tiến trình dịch và phát hành Liêu trai chí dị tại Việt Nam cũng tƣơng đối phức tạp và bản dịch đầy đủ nhất của Cao Tự Thanh chỉ mới đƣợc hoàn thành và xuất bản năm 2005 tuy rằng bộ truyện này đã lần đƣợc dịch lẻ tẻ trên Nông Cổ mín đàn từ năm 1901, đƣợc “tiếp sức” bởi nhiều nhà văn, nhà văn hóa nổi tiếng nhƣ Tản Đà, Nguyễn Đỗ Mục, Đào Trinh Nhất vv đăng tải thành sách lẻ và nhiều ấn phẩm báo chí tại ba miền Bắc – Trung – Nam. Mặc dù, trải quá tiến trình tiếp nhận, bản địa hóa theo một trật tự có phần khác biệt và chậm trễ hơn so với thể loại truyền kỳ tại Trung Quốc, truyền kỳ Việt Nam vẫn mang những đặc trƣng của thể loại này.
Về mặt định nghĩa, các nhà nghiên cứu văn học sử Trung Quốc nhận định truyền kỳ là một loại tiểu thuyết văn ngôn (cụm từ tiểu thuyết ở đây đƣợc hiểu là các tự sự, truyện đƣợc hiểu rộng rãi tại Trung Hoa, Nhật Bản, Cao Ly và Việt Nam cho đến nửa đầu thế kỷ XX khác với cách hiểu tiểu thuyết là một tác phẩm tự sự có dung lƣợng lớn, có chung một chủ đề, với nhiều nhân vật hoạt động trong phạm vi lịch sử, xã hội, môi trƣờng rộng lớn). Khác với các thể loại văn học khác, đề tài của truyền kỳ tƣơng đối phong phú và đa dạng lấy cảm hứng từ câu chuyện lịch sử nhƣ Câu chuyện ở đền Hạng 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vương; vay mƣợn các truyện ngụ ngôn, điển tích trong các tác phẩm kinh điển nhƣ Lưỡng Phật đấu thuyết ký (Bài ký hai Phật cãi nhau), Giao thư lục (Bức thư của con muỗi); đề tài tình yêu nhƣ Chuyện kỳ ngộ ở trại Tây, Truyện oan nghiệt của Đào Thị; đề tài lấy cảm hứng từ truyện dân gian, cổ tích nhƣ Truyện người con gái Nam Xương; Người nghĩa phụ ở Khoái Châu; đề tài lấy từ cảm hứng từ hiện thực cuộc sống nhƣ các tác phẩm thuộc Tang thương ngẫu lục; Công dư tiệp ký. Về mặt thi pháp, kỹ thuật miêu tả của truyền kỳ tƣơng đối sinh động, tỉ mỉ so với các thể loại văn chƣơng đƣơng thời. Tuy không tránh khỏi nhiều tác phẩm còn mang tính chất ghi chép, hơn là sáng tác văn chƣơng nhƣ Tang thương ngẫu lục, Truyền kỳ tân phả nhƣng những áng văn trong Thánh Tông di thảo, Truyền kỳ mạn lục thật xứng đáng với danh hiệu “thiên cổ kỳ bút”.
Nhìn chung, văn chƣơng truyền kỳ đƣợc viết theo lối đăng đối, vẫn chứa nhiều các yếu tố ƣớc lệ thay vì mô tả, sao phỏng hiện thực nhƣ văn chƣơng hiện đại. Nhìn từ các đặc điểm trên có thể thấy “truyền kỳ” có nhiều điểm tƣơng đồng với loại thể “truyện ngắn” hiện đại. Tuy nhiên, hai khái niệm này không đồng nhất nhƣ một số nhận xét của các nhà nghiên cứu văn học sử nhƣ Đinh Gia Khánh, Bùi Duy Tân, Phạm Thế Ngũ, Nguyễn Đăng Na. Khái niệm truyền kỳ mang nội hàm hẹp hơn so với loại thể truyện ngắn chỉ các “tiểu thuyết văn ngôn” có chứa yếu tố “kỳ” nhƣ Doãn Sự Lộ đời Tống nhận định “dùng lời đăng đối để tả phong cảnh, đời lấy làm lạ”.
Mặc dù, nhiều tác phẩm truyền kỳ có chứa đựng yếu tố hiện thực, hoặc ám chỉ hiện thực tồn tại trong xã hội song chúng vẫn là những tác phẩm đƣợc viết bằng bút pháp “kỳ” với nhiều yếu tố thần linh, ma quái, siêu nhiên, hoang đƣờng, có phần xa lạ với truyền thống bất ngữ “quái, lực, loạn, thần” theo tinh thần Nho giáo nhƣ chính các tác giả viết nên chúng nhận định “những truyện huyền bí thuộc thuyết nhà Phật, ngƣời quân tử không nên nói đến” [44, tr.24]; “chƣa rõ thuyết nào đúng, nên xin chép cả hai vào đây” [44, tr. Các tác giả truyền kỳ đều phủ nhận ý thức sáng tạo của mình nhƣ Bùi Duy Tân nhận định “ông (tác giả) muốn phân bua với độc giả rằng trƣớc tác của mình không phải sách có tính chất nghiêm trang nhƣ thực lục, liệt truyện, rằng đây chỉ 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là những thứ ngoại thƣ (…) vẫn đƣợc lƣu truyền. Và công việc của ông cũng chỉ là „sao chép một cách rộng rãi‟ (mạn lục) những sự việc lạ ấy chứ không sáng tác” [28, tr. Ngoại lệ, có một số tác phẩm truyền kỳ có nội dung và hình thức thể hiện khá giống với các truyện ngắn hiện đại tuy nhiên cần lƣu ý rằng đó là những sự kiện, sự việc không thƣờng thấy trong xã hội cũ nhƣ trƣờng hợp của nhiều truyện đƣợc ghi chép trong Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Danh Án.
Ý nghĩa của từ “kỳ” trong truyền kỳ cũng có sự sai biệt so với khái niệm “truyện kỳ ảo” là một dòng văn học phát triển mạnh ở phƣơng Tây đƣợc khởi đầu từ “ông tổ truyện kinh dị” Edgar Poe. Trong công trình Dẫn luận về văn chương kỳ ảo, Tzevan Todorov đã đƣa ra ba khái niệm thƣờng bị các nhà nghiên cứu hiểu sai, lầm lẫn là: “cái kỳ ảo”; “cái lạ” và “cái thần diệu”. Theo Todorov nếu nhầm lẫn ba khái niệm này sẽ dẫn đến hệ quả không thể tránh khỏi là phân chia nhầm các thể loại văn chƣơng cho dù trên thực tế việc phân chia thể loại, loại hình văn học chỉ mang tính tƣơng đối.