Luận án tiến sĩ văn học sự hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong tiến trình hiện đại hóa văn học việt nam những năm đầu thế kỷ xx

Luận án tiến sĩ văn học khám phá quá trình hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong giai đoạn hiện đại hóa văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX.

• Tác giả: Phạm Xuân Thạch
• Người hướng dẫn: Trần Ngọc Vương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Sự Hình Thành Thể Loại Tự Sự Nghệ Thuật Trong Văn Học Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• A. PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử vấn đề
• Nhiệm vụ của đề tài
• Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Cấu trúc của luận án
• B. PHẦN NỘI DUNG
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ HIỆN ĐẠI HÓA TỰ SỰ
• 1.1. Những tiền đề văn hóa xã hội
• 1.1.1. Đô thị và đời sống đô thị
• 1.1.2. Những thiết chế văn hóa và các hoạt động văn hóa
• 1.1.3. Báo chí và xuất bản
• 1.1.4. Nhà trường Pháp - Việt và mô hình giáo dục hiện đại kiểu phương Tây
• 1.1.5. Những lựa chọn ngôn ngữ
• 1.1.6. Những vận động văn hóa và tinh thần thời đại
• 1.1.7. Những vận động nội sinh của văn học
• 1.1.8. Truyền thống văn xuôi và tư duy tự sự; sự vận động của văn học trước thế kỷ XX
• 1.1.9. Sự hình thành của trường văn học
• 1.1.9.1. Những tiếng nói trong trường văn học
• 1.1.9.2. Sự hình thành của trường văn học ở Việt Nam
• 1.1.9.3. Những tiếng nói trong trường văn học
• 1.1.10. Độc giả và tinh hoa của độc giả - giới phê bình
• 1.1.11. Giới nhà văn
• 1.1.12. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: DIỄN TIẾN QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA TỰ SỰ TRONG GIAI ĐOẠN GIAO THỜI
• 2.1. Quá trình hình thành một quan niệm thể loại đặc trưng của giai đoạn
• 2.2. Quan niệm về văn chương và vị thể của thể văn tự sự trong tổng thể văn chương
• 2.3. Hình dung và những cách định danh thể loại
• 2.4. Những giá trị đặc thù của tự sự trong giai đoạn giao thời
• 2.5. Mối quan hệ giữa kể và ta trong tự sự nghệ thuật
• 2.6. Mối quan hệ giữa nghệ thuật và luân lý
• 2.7. Tự sự và những giá trị xã hội
• 2.8. Một phát triển đầy đứt đoạn
• 2.9. Giai đoạn cuối thế kỷ XIX — Những người đi tiên phong
• 2.10. Hai thập niên đầu của thế kỷ XX - Làn sóng thứ nhất những người viết tiểu thuyết quốc ngữ
• 2.11. Những năm 1920 và làn sóng thứ hai những người viết tiểu thuyết
• 2.12. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG KHUYNH HƯỚNG HIỆN ĐẠI HÓA CẤU TRÚC HÌNH THỨC THỂ LOẠI
• 3.1. Tự sự ngắn - Một không gian mơ hồ
• 3.2. Giữa hư cấu và phi hư cấu
• 3.3. Tiểu thuyết và đoản thiên, hai cơ cấu luôn có sự thâm thấu
• 3.4. Những dạng thức đoản thiên chủ yếu
• 3.5. Những cấu trúc hình thức của truyện kể
• 3.6. Người kể chuyện và điểm nhìn
• 3.6.1. Người kể chuyện
• 3.6.2. Giới thuyết về người kể chuyện
• 3.6.3. Các hình thức người kể chuyện và trần thuật Việt Nam trước năm 1932
• 3.7. Điểm nhìn trong trần thuật Việt Nam trước năm 1932
• 3.8. Các yếu tố cấu thành hành vi kể. Tác động của người kể và điểm nhìn đối với hành vi trần thuật
• 3.9. Sự miêu tả
• 3.10. Phân tích tâm lý. Sự hiện diện của tư duy phân tích và tư duy duy lý
• 3.11. Khi con người tự thể hiện. Lời gián tiếp tự do
• 3.12. Thời gian và cấu trúc truyện kể
• 3.12.1. Độ dài thời gian tính và tốc độ trần thuật
• 3.12.2. Phá vỡ trật tự của thời gian. Các mô hình trần thuật
• 3.13. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: NGÔN NGỮ, TỰ SỰ VÀ Ý THỨC HỆ
• 4.1. Từ vựng, ý thức hệ và cái nhìn thể giới
• 4.2. Độ phong phú từ vựng
• 4.3. Từ vựng, ý thức hệ và những giá trị văn hóa
• 4.4. Cú pháp - Cuộc xung đột giữa các giá trị
• 4.5. Diễn ngôn; ngữ nghĩa và cấu trúc hệ thống nhân vật
• 4.5.1. Cơ chế tạo nghĩa của diễn ngôn
• 4.5.2. Ngữ nghĩa, mô hình hành động và cấu trúc ngữ nghĩa của hệ thống nhân vật
• 4.6. Tiểu kết
• C. PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự hình thành thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam

Sự hình thành thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX là một quá trình phức tạp, phản ánh sự chuyển mình của xã hội và văn hóa. Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển đổi từ văn học Hán - Nôm sang văn học quốc ngữ, mở ra một kỷ nguyên mới cho văn học Việt Nam. Các tác phẩm tự sự không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn là những phản ánh sâu sắc về đời sống, tâm tư và khát vọng của con người trong bối cảnh lịch sử đầy biến động.

1.1. Những tiền đề văn hóa xã hội cho sự hình thành thể loại tự sự

Giai đoạn đầu thế kỷ XX chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ trong văn hóa xã hội Việt Nam. Sự phát triển của đô thị, báo chí và giáo dục phương Tây đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự ra đời của các tác phẩm tự sự. Những yếu tố này không chỉ thúc đẩy sự sáng tạo mà còn định hình phong cách và nội dung của văn học thời kỳ này.

1.2. Sự chuyển mình của văn học từ Hán Nôm sang quốc ngữ

Sự chuyển đổi từ chữ Hán và chữ Nôm sang chữ quốc ngữ không chỉ là một thay đổi về ngôn ngữ mà còn là một cuộc cách mạng trong nghệ thuật tự sự. Điều này đã mở ra cơ hội cho nhiều nhà văn mới, những người đã mang đến những luồng gió mới cho văn học hiện đại.

II. Những thách thức trong việc phát triển thể loại tự sự nghệ thuật

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng việc phát triển thể loại tự sự nghệ thuật cũng gặp không ít thách thức. Sự cạnh tranh từ các thể loại văn học khác, cùng với những định kiến xã hội về văn học Việt Nam, đã tạo ra áp lực lớn cho các nhà văn. Họ phải tìm cách khẳng định giá trị của mình trong một bối cảnh đầy biến động.

2.1. Sự cạnh tranh giữa các thể loại văn học

Trong bối cảnh văn học đầu thế kỷ XX, tự sự nghệ thuật phải đối mặt với sự cạnh tranh từ thơ ca và các thể loại khác. Điều này khiến cho các nhà văn phải nỗ lực hơn để tạo ra những tác phẩm có sức hấp dẫn và giá trị nghệ thuật cao.

2.2. Định kiến xã hội về văn học tự sự

Định kiến về văn học tự sự trong xã hội lúc bấy giờ cũng là một thách thức lớn. Nhiều người vẫn coi thường thể loại này, cho rằng nó không có giá trị bằng các thể loại khác. Điều này đã tạo ra áp lực cho các nhà văn trong việc khẳng định giá trị của tác phẩm của mình.

III. Phương pháp nghiên cứu sự hình thành thể loại tự sự nghệ thuật

Để nghiên cứu sự hình thành thể loại tự sự nghệ thuật, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phân tích văn bản, nghiên cứu lịch sử văn học và khảo sát xã hội là những phương pháp quan trọng giúp làm rõ quá trình này. Những phương pháp này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn về bối cảnh xã hội mà chúng được sáng tác.

3.1. Phân tích văn bản và bối cảnh lịch sử

Phân tích văn bản là một phương pháp quan trọng trong việc hiểu rõ nội dung và hình thức của tác phẩm tự sự. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu bối cảnh lịch sử cũng giúp làm sáng tỏ những ảnh hưởng từ xã hội đến văn học.

3.2. Khảo sát xã hội và văn hóa

Khảo sát xã hội và văn hóa là một phương pháp hữu ích để hiểu rõ hơn về những yếu tố tác động đến sự hình thành thể loại tự sự. Những yếu tố này bao gồm các phong trào xã hội, chính trị và văn hóa trong giai đoạn đầu thế kỷ XX.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thể loại tự sự

Nghiên cứu về thể loại tự sự nghệ thuật không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những kết quả từ nghiên cứu này có thể giúp các nhà giáo dục và nghiên cứu sinh hiểu rõ hơn về sự phát triển của văn học Việt Nam và những giá trị văn hóa mà nó mang lại.

4.1. Giá trị giáo dục từ nghiên cứu thể loại tự sự

Nghiên cứu về tự sự nghệ thuật có thể cung cấp những bài học quý giá cho việc giảng dạy văn học. Những tác phẩm tự sự không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa mà còn phát triển tư duy phản biện.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ảnh hưởng đến văn học hiện đại

Kết quả từ nghiên cứu về thể loại tự sự có thể ảnh hưởng đến cách nhìn nhận và đánh giá văn học hiện đại. Những tác phẩm tự sự có thể được xem như là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại.

V. Kết luận về sự hình thành thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam

Sự hình thành thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX là một quá trình phức tạp, phản ánh sự chuyển mình của xã hội và văn hóa. Những thách thức và cơ hội trong giai đoạn này đã tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, góp phần làm phong phú thêm cho văn học Việt Nam. Tương lai của thể loại này hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển và đổi mới.

5.1. Tương lai của thể loại tự sự nghệ thuật

Tương lai của thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển, với sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Những nhà văn trẻ sẽ mang đến những luồng gió mới, làm phong phú thêm cho văn học nước nhà.

5.2. Đánh giá tổng quan về sự phát triển của thể loại tự sự

Đánh giá tổng quan về sự phát triển của tự sự nghệ thuật cho thấy rằng đây là một thể loại có sức sống mãnh liệt. Những tác phẩm tự sự không chỉ phản ánh đời sống mà còn góp phần định hình văn hóa và xã hội Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam ba mươi năm đầu thế kỷ XX (1900–1932) đánh dấu cuộc chuyển đổi hệ hình (paradigm shift) mang tính bước ngoặt từ mô hình văn học trung đại Hán – Nôm sang mô hình văn học hiện đại bằng chữ Quốc ngữ. Nghiên cứu của PGS.TS. Phạm Xuân Thạch mang tiêu đề "Sự hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX" (Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội) là công trình tiên phong giải quyết căn bản các câu hỏi cốt lõi về bản chất, động lực và quy luật nội tại của thể loại tự sự hư cấu. Luận án bác bỏ quan điểm giản đơn coi hiện đại hóa là hệ quả cưỡng bức văn hóa thuộc địa thuần túy, đồng thời xác lập vị thế của giai đoạn giao thời như một "phòng thí nghiệm khổng lồ" kiến tạo nền văn nghệ mới.

Khoảng trống học thuật (research gap) trước đây bộc lộ rõ khi các công trình văn học sử thường tiếp cận văn xuôi giao thời qua lăng kính phân loại thể loại hiện đại đóng khung (như truyện ngắn, tiểu thuyết) hoặc lệ thuộc vào tiêu chí "phương pháp sáng tác" (chủ nghĩa hiện thực, lãng mạn) vốn bắt nguồn từ thực tiễn phương Tây thế kỷ XIX. Luận án đặt ra và giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. RQ1: Quá trình hiện đại hóa tự sự nghệ thuật chữ Quốc ngữ giai đoạn 1900–1932 đã diễn ra theo quy luật cấu trúc và lộ trình lịch sử cụ thể nào?
2. RQ2: Những tiền đề văn hóa – xã hội (đô thị hóa, báo chí, trường học Pháp – Việt) và vận động nội sinh (sự hình thành trường văn học, truyền thống tự sự trung đại) tương tác ra sao để định hình quan niệm thể loại?
3. RQ3: Cấu trúc hình thức (người kể chuyện, điểm nhìn, thời gian trần thuật) và hệ thống diễn ngôn ý thức hệ biến đổi như thế nào trong sự giằng co giữa truyền thống đạo lý Á Đông và tư duy duy lý phương Tây?

Hệ thống giả thuyết làm việc bao gồm:

• H1: Tự sự hiện đại Việt Nam hình thành thông qua cơ chế song hành: vừa cách tân tự thân truyền thống văn xuôi trung đại, vừa du nhập và bản địa hóa mô hình văn học phương Tây.
• H2: Sự xuất hiện của trường văn học tự trị tương đối và thị trường báo chí đóng vai trò quyết định xác lập vị thế nhà văn chuyên nghiệp.
• H3: Cấu trúc trần thuật hiện đại hóa thể hiện rõ qua sự chuyển dịch từ điểm nhìn bên ngoài đạo đức hóa sang điểm nhìn bên trong tâm lý hóa, tích hợp lời gián tiếp tự do và tư duy phân tích duy lý.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp liên ngành: Lý thuyết trường văn học (le champ littéraire) của Pierre Bourdieu, Mỹ học tiếp nhận (Aesthetics of Reception) của Hans Robert Jauss, Ký hiệu học cấu trúc của Ferdinand de Saussure, và Tự sự học (Narratology) của Gérard Genette. Phạm vi khảo sát bao quát toàn bộ di sản văn bản tự sự chữ Quốc ngữ xuất bản công khai từ Nam Kỳ đến Bắc Kỳ trong giai đoạn 1900–1932 (mở rộng tiền đề từ 1887), mang lại đóng góp đột phá về mô hình hóa lịch sử thể loại và phương pháp luận nghiên cứu văn học sử.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu văn học giai đoạn giao thời trải qua hơn sáu thập kỷ với nhiều khuynh hướng:

• Giai đoạn khởi phát trước 1945: Dương Quảng Hàm (1943) với Việt Nam văn học sử yếu đặt nền móng ghi nhận sự ra đời của nền quốc văn mới; Vũ Ngọc Phan (1942) với Nhà văn hiện đại phác họa diện mạo thể loại qua các nhóm tác giả tiêu biểu (Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí). Hạn chế chung là tư liệu chưa bao quát Nam Kỳ và chủ yếu dựa trên cảm thụ chủ quan.
• Giai đoạn 1954–1985: Phạm Thế Ngũ (1965) trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên phân kỳ lịch sử theo mô hình thực chứng của Gustave Lanson; Thanh Lãng (1967) trong Bảng lược đồ văn học Việt Nam vận dụng mô hình thế hệ nhà văn của Albert Thibaudet để tái hiện các cuộc tranh luận văn học.
• Giai đoạn bản lề từ 1986: Trần Đình Hượu và Lê Chí Dũng (1988) với Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900–1930 tạo bước ngoặt phương pháp luận khi phân tích tương quan ý thức hệ, hành trình xã hội của tác giả và chỉ ra hai ngả đường hiện đại hóa (cách tân truyền thống và bản địa hóa ngoại lai). Các công trình sau đó của Bằng Giang (1992), Bùi Đức Tịnh (1992), cùng các luận án của Tôn Thất Dụng (1993), Cao Xuân Mỹ (2001), Nguyễn Thanh Sơn (2001), Lê Ngọc Thúy (2002) đã khôi phục toàn diện tư liệu văn học Nam Bộ.

Các cuộc tranh luận học thuật then chốt xoay quanh hai luồng quan điểm đối lập:

1. Ngoại sinh cưỡng bức vs. Nội sinh tất yếu: Luồng ý kiến thứ nhất xem văn học Quốc ngữ là sản phẩm phái sinh từ chính sách thuộc địa của Pháp; luồng thứ hai khẳng định đây là sự phát triển tất yếu từ cơ tầng văn xuôi chữ Hán, truyện thơ Nôm và văn học nhà Nho tài tử thế kỷ XVIII–XIX.
2. Bắc Kỳ trung tâm luận vs. Nam Kỳ khởi nguyên luận: Sự đối lập giữa việc coi Nam Kỳ là cái nôi phôi thai kỹ thuật tự sự đầu tiên (Truyện thầy Lazarô Phiên, 1887) và việc xem Bắc Kỳ là trung tâm hoàn thiện tính thẩm mỹ hiện đại (Tố Tâm, 1925).

Luận án định vị nghiên cứu vượt lên trên các thiên kiến vùng miền và sự đóng khung của "phương pháp sáng tác". Bằng cách đối thoại với các nghiên cứu quốc tế như lý thuyết trường của Pierre Bourdieu (Les Règles de l'art, 1992) và lý thuyết tiếp nhận của Hans Robert Jauss (Literaturgeschichte als Provokation, 1970), công trình chỉ ra rằng văn học giao thời Việt Nam là một không gian thẩm thấu độc đáo, nơi khẩu hiệu "Điều hòa tân cựu – Thổ nạp Âu Á" chi phối toàn diện quy trình tiếp nhận và sáng tạo.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết trường văn học (champ littéraire) của Pierre Bourdieu vào bối cảnh một xã hội thuộc địa bán phong kiến, nơi các thiết chế hiện đại (báo chí, nhà in, trường học) đan xen phức tạp với tàn dư của thiết chế Nho giáo. Công trình chứng minh sự xuất hiện của nhóm cá nhân dám từ bỏ trường quyền lực truyền thống (khoa cử, công chức thuộc địa) để dấn thân xác lập vị thế trong trường văn học tự trị.

Mô hình lý thuyết của luận án đề xuất 4 mệnh đề (propositions):

• P1: Thể loại là một cấu trúc đa chiều kích, tồn tại như một quy ước xã hội mang tính "ngưỡng đợi" (horizon d'attente) định hình đồng thời hành vi sáng tác của nhà văn và hành vi tiếp nhận của độc giả.
• P2: Sự chuyển dịch từ tự sự chức năng trung đại sang tự sự nghệ thuật hiện đại gắn liền với sự phân hóa giữa Cái biểu đạt (signifiant) và Cái được biểu đạt (signifié) theo ngôn ngữ học Saussure.
• P3: Tiếp nhận văn học phương Tây đầu thế kỷ XX tại Việt Nam có "ngưỡng chặn văn hóa": người Việt đón nhận chủ nghĩa lãng mạn sơ kỳ (V. Hugo, A. Dumas) nhưng từ chối chủ nghĩa hiện thực phê phán triệt để (Stendhal, Flaubert, Zola) và tính đa thanh của Dostoevsky do rào cản luân lý truyền thống.
• P4: Hiện đại hóa cấu trúc trần thuật là quá trình duy lý hóa tư duy nghệ thuật, đưa việc "tả thực" và "phân tích tâm lý" trở thành cứu cánh tự thân của văn xuôi.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích 3 chiều kích tích hợp (Tri-dimensional Framework):

1. Chiều kích Thể chế – Xã hội học (Institutional Dimension): Khảo sát mạng lưới đô thị, trường học Pháp – Việt (các mốc cải cách 1904, 1917, 1924), hệ thống báo chí (Đông Dương tạp chí, Nam Phong, Phụ nữ tân văn) và sự hình thành thị trường sách.
2. Chiều kích Cấu trúc – Thi pháp học (Narrative-Poetic Dimension): Phân tích các thành tố trần thuật học (người kể chuyện toàn tri vs. hạn tri, tiêu cự hóa, độ dài thời gian tính, trật tự trần thuật phi tuyến tính, lời gián tiếp tự do).
3. Chiều kích Ngôn ngữ – Ý thức hệ (Linguistic-Discursive Dimension): Khảo sát biến đổi từ vựng, cú pháp câu văn xuôi (xung đột giữa câu biền ngẫu đối xứng và câu văn duy lý phân tích kiểu phương Tây) và cơ chế tạo nghĩa của diễn ngôn nhân vật.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng chuyên biệt cho văn bản tự sự hư cấu chữ Quốc ngữ xuất bản hợp pháp tại Việt Nam trong giai đoạn 1900–1932.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường triết học kết hợp giữa Thuyết giải thông (Interpretivism) và Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism), coi văn bản văn học là hiện tượng thẩm mỹ mang tính lịch sử và là sản phẩm của các cấu trúc xã hội sâu kín. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) triển khai trên 3 cấp độ:

• Cấp độ Vĩ mô (Macro): Thiết chế chính trị – văn hóa thuộc địa, quá trình đô thị hóa và hệ thống giáo dục Pháp – Việt.
• Cấp độ Trung mô (Meso): Trường văn học, cơ chế vận hành của tòa soạn báo, nhà in và quan hệ tương tác giữa tác giả – phê bình – công chúng.
• Cấp độ Vi mô (Micro): Cấu trúc văn bản, thi pháp trần thuật, vi cấu trúc cú pháp và từ vựng của tác phẩm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình khảo sát văn bản tuân thủ các bước nghiêm ngặt:

• Tiêu chí chọn mẫu: Khảo sát toàn bộ tác phẩm tự sự hư cấu tiêu biểu in trên sách đơn hành và các ấn phẩm định kỳ giai đoạn 1900–1932 ở cả hai miền Nam – Bắc.
• Tiêu chí loại trừ: Các tác phẩm chữ Hán, văn bản dịch thuật chưa qua bản địa hóa, tài liệu chính trị thuần túy, và các tác phẩm xuất bản ở hải ngoại.
• Tam giác đạc tư liệu và phương pháp (Triangulation): Đối chiếu văn bản gốc trên báo chí xưa với các bản in lại hiện đại; kết hợp phân tích cấu trúc văn bản học với phân tích bối cảnh xã hội học văn hóa.

Data và phân tích

Tập ngữ liệu khảo sát bao gồm hàng trăm văn bản tự sự trải dài qua 3 làn sóng phát triển:

1. Làn sóng tiền đề cuối thế kỷ XIX: Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Trọng Quản (Truyện thầy Lazarô Phiên, 1887).
2. Làn sóng thứ nhất (1900–1920): Nhóm Nam Bộ (Hồ Biểu Chánh, Trần Chánh Chiếu, Bửu Đình) và nhóm Bắc Bộ trên Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí (Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn, Nguyễn Trọng Thuật).
3. Làn sóng thứ hai (thập niên 1920–1932): Hoàng Ngọc Phách (Tố Tâm, 1925), Tản Đà (Giấc mộng con I & II), Nguyễn Công Hoan (Ba đào ký), Tân Dân Tử, Phú Đức.

Luận án sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn và trần thuật học so sánh để đo lường sự thay đổi cấu trúc cú pháp (tỷ lệ câu ghép chính phụ, từ nối chỉ quan hệ nhân quả logic) và tốc độ trần thuật.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự hình thành nhân vật nhà văn chuyên nghiệp và tính tự trị sơ khởi của trường văn học: Luận án chỉ ra bằng chứng điển hình là trường hợp Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu. Bế tắc trong con đường cử nghiệp truyền thống, năm 1915 Tản Đà đã quyết định "phá nghiệp kiếm ăn xoàng", từ chối đặc cách vào trường Hậu bổ của viên giám đốc É. Vayrac năm 1916 để kiên định sống bằng nghề "bán văn buôn chữ kiếm tiền tiêu" trên Đông Dương tạp chí và An Nam tạp chí. Đây là minh chứng rõ nét cho việc đời sống văn chương bắt đầu xác lập hệ giá trị độc lập tách khỏi trường quyền lực quan trường.
2. Hiện tượng "ngưỡng chặn tiếp nhận" và tính chất rút gọn của ảnh hưởng phương Tây: Khảo sát chỉ ra rằng người Việt đầu thế kỷ XX chủ yếu tiếp nhận tiểu thuyết phương Tây từ thời Phục hưng đến nửa đầu thế kỷ XIX (V. Hugo, Alexandre Dumas). Toàn bộ nửa sau thế kỷ XIX với chủ nghĩa hiện thực trần trụi của Flaubert, Zola hay tính đa thanh của Dostoevsky đều bị loại trừ. Bằng chứng là bản dịch ngụ ngôn Tolstoi năm 1928 của Nguyễn Tường Tam chấp nhận Tolstoi nhà tư tưởng/kể chuyện đạo đức nhưng từ chối Tolstoi nhà tiểu thuyết hiện thực tâm lý phức tạp. Tinh thần trang nghiêm Nho giáo đã ngăn chặn chất nghịch dị (grotesque) và sự phóng túng của phương Tây.
3. Không gian mơ hồ của tự sự ngắn và tính chất thẩm thấu thể loại: Giai đoạn 1900–1932 chứng kiến sự bất định thể loại sâu sắc. Tự sự ngắn nằm giữa ranh giới hư cấu và phi hư cấu, giữa ký sự, đoản thiên và tiểu thuyết. Điển hình là việc Tản Đà định danh Giấc mộng con là "mộng ký", hay Nguyễn Công Hoan gọi các sáng tác đầu tay là "ba đào ký". Thể loại đoản thiên thường xuyên tích hợp chức năng nghị luận luân lý và ghi chép thế sự.
4. Đột phá cấu trúc trần thuật – Điểm nhìn tâm lý và Lời gián tiếp tự do: Luận án chứng minh bước nhảy vọt thi pháp học từ lối trần thuật ước lệ sang trần thuật duy lý phân tích. Tác phẩm Tố Tâm (1925) của Hoàng Ngọc Phách đánh dấu sự xuất hiện hoàn chỉnh của cấu trúc điểm nhìn bên trong, phân tích tâm lý duy lý và kỹ thuật dùng lời gián tiếp tự do, phá vỡ trật tự thời gian tuyến tính truyền thống.
5. Xung đột giá trị trong cấu trúc ngữ pháp và diễn ngôn: Cuộc đấu tranh giữa hai hệ hình văn hóa diễn ra trực tiếp trên bình diện cú pháp. Một mặt là xu hướng duy trì câu văn biền ngẫu, đăng đối, giàu nhạc tính truyền thống; mặt khác là áp lực hiện đại hóa với câu văn xuôi logic, phân tích "viết như nói thường" chịu ảnh hưởng cấu trúc cú pháp tiếng Pháp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung vào lý thuyết chuyển đổi thể loại ở các nước thuộc địa mô hình tương tác đa chiều giữa "thể chế ngoại sinh" và "quán tính nội sinh", làm sáng tỏ cơ chế tiếp nhận văn học ngoại lai có điều kiện.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập hình mẫu nghiên cứu văn học sử kết hợp đồng bộ xã hội học văn học, trần thuật học và ngôn ngữ học diễn ngôn, khắc phục lối nghiên cứu tiểu sử – xã hội học dung tục.
• Về mặt thực tiễn và giáo dục: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế lại giáo trình văn học Việt Nam giai đoạn giao thời ở bậc đại học, tái định giá các tác giả Nam Bộ và nhóm tác giả Nam Phong, Đông Dương tạp chí.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Chưa bao quát toàn diện mảng văn học chữ Hán yêu nước và văn học cách mạng bí mật xuất bản ở nước ngoài trong cùng thời kỳ.
• Nguồn tư liệu về số lượng phát hành chính xác và dữ liệu xã hội học độc giả thế kỷ XX còn mang tính ước đoán do hạn chế lưu trữ lịch sử.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khung phân tích sang mảng kịch nói và thơ ca giai đoạn giao thời.
2. Ứng dụng công cụ Digital Humanities (khai phá dữ liệu văn bản lớn) để định lượng hóa biến đổi tần suất từ vựng và cấu trúc cú pháp từ 1887 đến 1945.
3. Nghiên cứu so sánh đối chiếu tiến trình hiện đại hóa tự sự giữa Việt Nam với các quốc gia Đông Á có cùng hoàn cảnh đồng văn (Trung Quốc thời Vãn Thanh – Ngũ Tứ, Nhật Bản thời Minh Trị).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, định hình lại cách tiếp cận lịch sử văn học Việt Nam tại các viện nghiên cứu và trường đại học. Công trình giải tỏa những định kiến ý thức hệ kéo dài đối với bộ phận văn học công khai đầu thế kỷ XX, trả lại vị trí xứng đáng cho các học giả, dịch giả và nhà văn tiền phong. Về phương diện quốc tế, công trình đóng góp một nghiên cứu trường hợp (case study) mẫu mực về chuyển đổi hệ hình văn hóa trong bối cảnh chủ nghĩa thực dân phương Đông.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết liên ngành tiên tiến và phương pháp khảo sát văn bản nghiêm cẩn.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học sử: Sử dụng nguồn tư liệu xác thực và mô hình phân tích cấu trúc thể loại để nâng cao chất lượng giảng dạy.
• Các nhà hoạch định chính sách giáo dục và xuất bản: Có căn cứ khoa học để biên soạn sách giáo khoa và tái bản di sản văn học quốc ngữ thời kỳ đầu.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng và địa phương hóa lý thuyết trường văn học (champ littéraire) của Pierre Bourdieu vào bối cảnh thuộc địa bán phong kiến Việt Nam. Luận án chỉ ra rằng trường văn học Việt Nam hình thành không chỉ qua sự phân tách với tôn giáo hay chính trị như ở phương Tây, mà thông qua sự xác lập vị thế của người cầm bút chuyên nghiệp thoát ly hệ thống cử nghiệp Nho giáo và sự bảo trợ của thị trường báo chí sơ khai.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện ra sao khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với cách tiếp cận thực chứng tiểu sử của Dương Quảng Hàm, Phạm Thế Ngũ hay cách tiếp cận phân kỳ thế hệ của Thanh Lãng, luận án tạo bước đột phá khi kết hợp chặt chẽ giữa xã hội học văn bản và trần thuật học cấu trúc. Công trình không chỉ xem xét bối cảnh bên ngoài mà mổ xẻ chính xác các kỹ thuật trần thuật bên trong (điểm nhìn, thời gian tính, lời gián tiếp tự do).

3. Phát hiện bất ngờ nhất có dữ liệu chứng minh là gì?

Phát hiện về "ngưỡng chặn tiếp nhận văn hóa": Người Việt đầu thế kỷ XX tiếp nhận có chọn lọc và chủ động từ chối chủ nghĩa hiện thực phê phán đỉnh cao của Pháp (Flaubert, Zola) và văn học Nga (Dostoevsky). Dữ liệu bản dịch ngụ ngôn Tolstoi năm 1928 của Nguyễn Tường Tam chứng minh xã hội đương thời chỉ sẵn sàng dung nạp tư tưởng đạo lý chứ chưa chấp nhận tư duy giải phẫu hiện thực trần trụi.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập hệ thống tiêu chí phân loại thể loại dựa trên 3 trục: định danh văn bản lịch sử, cấu trúc ngữ pháp trần thuật và cơ chế tạo nghĩa diễn ngôn, cho phép áp dụng đồng bộ để khảo sát các giai đoạn văn học tiếp theo.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Mở rộng mô hình nghiên cứu sang văn học Đông Á so sánh, khảo sát mạng lưới dịch thuật xuyên quốc gia và số hóa toàn bộ kho ngữ liệu tự sự chữ Quốc ngữ giai đoạn 1887–1932.

Kết luận

Công trình của PGS.TS. Phạm Xuân Thạch xác lập các đóng góp khoa học cốt lõi:

1. Mô hình hóa hoàn chỉnh tiến trình hiện đại hóa hệ thống thể loại tự sự chữ Quốc ngữ giai đoạn 1900–1932 thành một không gian vận động thống nhất và có quy luật.
2. Khẳng định hiện đại hóa là kết quả của sự dung hợp biện chứng giữa động lực nội sinh (cách tân truyền thống văn xuôi trung đại) và điều kiện ngoại sinh (thể chế báo chí, giáo dục Pháp – Việt).
3. Chứng minh sự hình thành của trường văn học tự trị tương đối và sự ra đời của tầng lớp nhà văn chuyên nghiệp như Tản Đà.
4. Làm sáng tỏ cơ chế tiếp nhận văn học phương Tây có điều kiện thông qua khẩu hiệu văn hóa "Điều hòa tân cựu – Thổ nạp Âu Á".
5. Khám phá các bước nhảy vọt về cấu trúc trần thuật: điểm nhìn tâm lý bên trong, lời gián tiếp tự do và cú pháp văn xuôi duy lý.
6. Đặt nền móng phương pháp luận liên ngành vững chắc, mở ra các hướng tiếp cận mới cho nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho phong trào Thơ mới. Đây chính là quãng thời gian diễn ra quá trình chuyển đổi hệ hình của văn học dân tộc. Trong con mắt của người nghiên cứu, văn học Việt Nam ba mươi năm đầu thế kỷ XX giống như một phòng thí nghiệm không lồ. Người viết văn và người làm văn học trong giai đoạn này cùng chia sẻ một ý thức: họ đang tham dự vào việc kiến tạo cho một cái gi còn chưa hình thành, một thực tế chưa từng ton tại.

Đó cũng là một giai đoạn đặc biệt phong phú về thành phần công chúng và người sáng tác văn học và chính sự đa dạng của đội ngũ tác giả và công chúng đã dẫn đến sự đa dang của những khuynh hướng hiện đại hóa văn học. Như các tác giả của giáo trình Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900-1930 đã chứng minh, có cả hai khuynh hướng cùng đồng thời diễn ra: đổi mới văn học truyền thống và lặng lẽ du nhập, bản địa hóa kiểu mẫu văn học thế giới. Cả hai khuynh hướng đều có những đại diện xuất sắc. Việc đồng thời tồn tại nhiều nhóm tác giả và công chúng với nguồn gốc văn hóa khác nhau khiến cho không một khuynh hướng nào có thé phát triển một cách thuần nhất.

Sự pha trộn và sự thỏa hiệp trở thành khuynh hướng chung của toàn bộ đời sống văn học, như chính cái khẩu hiệu văn hóa được tôn lên tiên phong trong giai đoạn này: “Điều hòa tân cựu - Thổ nạp Âu Á”. Trong một cảm hứng chung chuẩn bị cho một cái gì còn chưa định hình, một cái mới chưa từng có, hàng loạt công việc đã được khởi sự. Người ta bắt tay vào chuẩn hóa và làm mới tiếng Việt. Cảm hứng kiến tạo cái mới kết hợp với tinh than dân tộc đã hình thành một tâm lý phổ biến trong toàn bộ giới trí thức về việc “tổng kiểm kê” lại toàn bộ di sản văn chương quá khứ.

Song song với công việc đó, dịch thuật được đề cao như một thứ “quốc sách”. Dịch thuật đã dẫn đến sự đồng hiện của nhiều truyền thống văn học trong một giai đoạn ngắn, từ văn học Việt Nam đến văn học thế giới, phương Đông và phương Tây, từ những giá trị cô điển nhất đến những giá trị có tính thị trường nhất. Một hiện tượng đặc biệt có ý nghĩa của giai đoạn này là sự hình thành của trường văn học (le champ littéraire) theo ngôn ngữ của xã hội học nghệ thuật hiện đại. Văn học bắt đầu tách khỏi sự lệ thuộc vào những hình thái ý thức xã hội khác dé trở thành một lĩnh vực có tính tự trị tương đối với những quy luật nội tại của chính nó.

Thị trường văn học tồn tại vừa như một thứ bà đỡ (cũng giống như báo chí và các nhà xuất bản) cho sự tự trị của văn học nhưng đồng thời cũng áp đặt quy luật thép của nó lên đời sống văn chương. Song song với khuynh hướng thị trường hóa văn chương là khuynh hướng bảo vệ những giá tri có tính tinh hoa của văn học. Diễn ngôn của những người như Phạm Quỳnh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế. biểu hiện rất rõ khuynh hướng này và đồng thời, nó còn được thé hiện qua hàng loạt công trình sưu tầm, dịch thuật, khảo cứu của nhiều nha nghiên cứu có uy tín lúc bay giờ.

Như vậy, ba muơi năm đầu thế kỷ XX hiện lên như là một giai đoạn đặc biệt hấp dẫn đối với người viết văn học sử. Tính hấp dẫn ở đây không phải chỉ thể hiện ở sự tập hợp với mật độ cao “những con voi trắng” - theo ấn dụ của H.Jauss trong công trình Lich sử văn học như là sự khiêu khích đối với khoa học văn học - những tác giả lớn của nên văn học. Quan trọng hơn, nó được tạo nên bởi sự độc đáo của các hiện tượng văn học và sự phong phú của các vấn đề văn học sử. Từ góc nhìn lịch sử văn học, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến giai đoạn này trong một tâm thế chung là khôi phục lại một mắt xích còn thiếu của lịch sử dân tộc, ngõ hầu trả lời câu hỏi về sự phát triển liên tục của tiến trình văn học.

Đi sâu tìm hiểu giai đoạn văn học này, chúng tôi đặc biệt chú ý tới một bộ phận tác phẩm có sức sống đặc biệt: các tự sự được người đương thời định danh bằng những tên gọi liên quan đến “tiểu thuyết”. Những biến đổi của văn học Việt Nam trong ba mươi năm đầu thế kỷ XX diễn ra đều khắp trên tat cả các thể loại. Thế nhưng, trong tương quan các thé loại, hiếm có bộ phận văn chương nào hội đủ tư cách đại điện cho những biến đổi của văn chương trên tiến trình hiện đại hóa như các thể văn tự sự. Nếu so sánh với những giai đoạn trước đó, có thê khăng định chưa bao giờ trong lịch sử văn học dân tộc lại có một sự phát triển mạnh mẽ đến vậy của các thể văn tự sự.

Chỉ trong khoảng ba mươi năm, bộ phận văn học này đã để lại một số lượng văn bản hết sức phong phú. Nó thu hút được một đội ngũ sáng tác hết sức đa dạng. Nó là sản phâm của nhiều khuynh hướng tìm tòi và thể nghiệm khác nhau và nó nằm ở trung tâm các mối quan tâm của xã hội. Nói một cách hình tượng, từ vùng biên của nên văn học, từ thân phận còi cọc trong suốt tiến trình phát triển lịch sử, các thể văn tự sự đã bước thăng vào trung tâm của đời sống văn học và có một sự đột biến về chất.

Vậy, liệu có chăng một mối liên hệ giữa sự phát triển đột biến đó và những vận động mang tính hiện đại hóa của đời sống văn hóa nói chung và văn học nói riêng? Chọn các sự vận động của các thé văn tự sự bằng chữ quốc ngữ trong ba mươi năm đầu thế kỷ làm đối tượng khảo sát của luận án với tiêu đề Sự hình thành hệ thống thé loại tự sự nghệ thuật trong tiễn trình hiện đại hóa văn học Việt Nam những năm dau thế ky XX chúng tôi hy vọng có thé trả lời được những câu hỏi trên. LỊCH SỬ VẤN ĐÈ Vấn đề mà chúng tôi khảo sát - tự sự bằng chữ quốc ngữ xuất bản công khai ở Việt Nam trong ba thập niên đầu thế kỷ XX - đã được đề cập đến từ khá sớm, có thể nói, ngay từ giai đoạn khởi đầu của khoa nghiên cứu lịch sử văn học ở Việt Nam nghĩa là từ công trình nghiên cứu văn học sử đầu tiên Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm (1943). Điều đó cũng đồng nghĩa với việc nó đã được giới nghiên cứu, ở những mức độ khác nhau, đề cập đến trong suốt hơn sáu mươi năm qua ở Việt Nam. Trong tiến trình hơn nửa thế kỷ đó, công trình quan trọng nhất có ý nghĩa quyết định như là một dấu mốc đánh dấu bước phát triển về chất của lịch sử nghiên cứu chính là bộ giáo trình văn học sử Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời của hai tác giả Trần Đình Hượu và Lê Chí Dũng được khởi thảo từ năm 1974 và xuất bản lần đầu năm 1988.

Trong hình dung về lịch sử vấn đề của chúng tôi, đây sẽ được coi như một mốc quan trọng. Ngay từ trước năm 1945, khi những công trình văn học sử đầu tiên do người Việt Nam tiễn hành được khởi thảo, ý thức về sự tồn tại của một giai đoạn bình minh của văn học quốc ngữ đã sớm xuất hiện. Có thê đọc được điều này trong cuốn sử văn học đầu tiên Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm, các công trình phê bình văn học của Vũ Ngoc Phan, Lê Thanh, Kiều Thanh Qué hay trong những mảnh hồi ức của các nhà văn như Thạch Lam. Đáng kể nhất trong những công trình này là các cuốn của Duong Quảng Hàm (Việt Nam văn học sử yếu) và Vũ Ngọc Phan (Nhà văn hiện đại).

Việt Nam văn học sử yếu là một cuốn văn học sử bao gồm hai phần: khái quát về văn chương Việt Nam (văn học bình dân, các thể loại, các nguồn ảnh hưởng của Trung Quốc và của Pháp) và lịch sử văn chương Việt Nam tính từ thời Lý Trần cho đến Tự lực văn đoàn. Trong số 46 chương của cuốn sách, có 7 chương dành cho văn học đương đại nghĩa là từ đầu thế kỷ XX cho đến Tự lực văn đoàn. Trong 7 chương này, ông khảo sát một cách khái quát sự ra đời của nền văn học hiện đại bằng chữ quốc ngữ của người Việt từ những nguồn ảnh hưởng nước ngoài, sự ra đời của ngôn ngữ văn học mới, những hình thức phôi thai của nền quốc văn, các thể văn quốc ngữ buổi đầu, một số dịch giả (Nguyễn Văn Vĩnh), học giả (Phạm Quỳnh) và một số nhà thơ (Nguyễn Khắc Hiếu, Đông Hồ, Trần Tuấn Khải). Đóng góp lớn nhất của Dương Quảng Hàm qua công trình này chính là đã xác nhận sự ton tại của một giai đoạn lịch sử văn học và vạch ra một số hướng nghiên cứu hứa hẹn (nghiên cứu văn học so sánh, mối quan hệ giữa văn hoc và ngôn ngữ, nghiên cứu thé loại.) cho những nhà nghiên cứu tiếp theo.

Cùng với Việt Nam văn học sử yếu thì Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan cũng là một công trình lớn có đề cập đến văn học Việt Nam trong giai đoạn sơ khởi. Trong công trình này, tác giả không định dựng một thông sử mang tính khái quát về văn học Việt Nam mà hướng đến việc xây dựng lại diện mạo một giai đoạn văn chương qua tập hợp phê bình các tác giả/ nhóm tác giả tiêu biểu. Trong số 4 phần chính của cuốn sách thì 2 phần đầu được dành cho văn học Việt Nam trong giai đoạn sơ khởi. Trong 2 phần này, tác giả đã khảo sát một tập hợp tác giả phong phú từ Trương Vĩnh Ký, người tiên phong đặt nền móng cho văn học mới bằng chữ quốc ngữ, các nhà văn thuộc nhóm Đồng Dương tap chi (Nguyễn Văn Vinh, Phan Kế Binh, Nguyễn Đỗ Mục), nhóm Nam Phong tạp chí (Phạm Quỳnh, Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn, Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Trọng Thuật, Lam Tan Phác, Tương Phố), các nhà biên khảo (Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Lê Dư, Phan Khôi, Nguyễn Quang Oánh.

Trong một tập hợp phong phú tác gia như trên chỉ có hai tác giả được khảo sát như là những nha văn viết tiêu thuyết đích thực (Hoàng Ngọc Phách, Hồ Biểu Chánh), ngoài ra, một số những tác phẩm khác cũng được nhắc đến như Quả dua đỏ của Nguyễn Trọng Thuật hay những truyện ngắn kiểu mới của Phạm Duy Tốn.