phần mở đầu, kết luận, mục lục và phụ lục, nội dung luận văn được trình bày trong 2 chương Chƣơng I: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Chƣơng II: Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học phần lịch sử thế giới lớp 11 trung học phổ thông (chương trình chuẩn). Thực nghiệm sư phạm. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN QUY ƢỚC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG 1. Cơ sở lí luận của việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ƣớc trong dạy học lịch sử 1.
Quan niệm về đồ dùng trực quan Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông có nhiều loại đồ dùng trực quan khác nhau, cách sử dụng và hiệu quả cũng khác nhau. Hiện nay có nhiều cách phân loại đồ dùng trực quan, về cơ bản chúng ta có thể chia thành 3 nhóm lớn sau đây [19,tr. Nhóm đồ dùng trực quan hiện vật lịch sử: gồm những di tích lịch sử, di tích cách mạng (như Cung điện Mùa Đông – Nga, Cung điện Vécxai – Pháp, chiến hạm Rạng Đông…). Di vật khảo cổ, di vật của một thời kì lịch sử (trống đồng, mũi tên đồng,…).
Đồ dùng trực quan hiện vật là một loại tài liệu gốc rất có giá trị và có ý nghĩa to lớn về mặt nhận thức. Thông qua việc tiếp xúc với những di tích hay những dấu vết còn lại – bằng chứng hiển nhiên về sự tồn tại thực của mỗi thời kì lịch sử - học sinh sẽ có những hình ảnh cụ thể, chân thực về quá khứ và từ đó có tư duy lịch sử đúng đắn. Nhóm đồ dùng trực quan tạo hình: gồm các loại phục chế, sa bàn, tranh ảnh lịch sử… Các loại đồ dùng trực quan thuộc nhóm này có khả năng khôi phục lại hình ảnh con người, đồ vật, biến cố, hiện tượng quá khứ một các sinh động, xác thực. Tuy nhiên, ở nước ta hiện nay phương tiện trực quan tạo hình chưa được chú ý xây dựng.
Một số tranh lịch sử, phim truyện lịch sử chưa được sử dụng rộng rãi trong trường phổ thông. Chỉ một số trường phổ thông mới đưa loại đồ dùng trực quan này vào dạy học lịch sử. Nhóm đồ dùng trực quan quy ước bao gồm nhiều loại khác nhau: bản đồ, sơ đồ, đồ thị, niên biểu… Trong các loại đồ dùng trực quan được sử dụng hiện nay ở trường 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phổ thông, đồ dùng trực quan quy ước được sử dụng nhiều nhất và thường xuyên bởi vì, ở rất nhiều nơi do điều kiện kinh tế chưa cho phép nên việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước vẫn có ưu thế hơn các nhóm đồ dùng trực quan khác và loại đồ dùng dạy học chủ đạo ở trường phổ thông hiện nay. Các loại đồ dùng trực quan quy ước Đồ dùng trực quan quy ước là những bản đồ, ký hiệu hình học đơn giản được sử dụng trong dạy học lịch sử, loại đồ dùng này là đồ dùng mà giữa người thiết kế đồ dùng, người sử dụng và người học có một quy ước ngầm nào đó (về màu sắc, kí hiệu hình học và tỉ lệ xích).
Đồ dùng trực quan quy ước tạo cho học sinh những hình ảnh tượng trưng, khi phản ánh những mặt chất lượng và số lượng của quá trình lịch sử, đặc trưng khuynh hướng phát triển của hiện tượng kinh tế, chính trị - xã hội của đời sống con người. Đồ dùng trực quan quy ước luôn thể hiện trong không gian, thời gian, địa điểm, cùng một yếu tố địa lí nhất định. Thông qua quan sát đồ dùng trực quan quy ước, đọc kí hiệu, nội dung lịch sử được biểu hiện. Việc sử dụng đồ dùng trực quan quy ước trong dạy học lịch sử còn góp phần phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ, đặc biệt là kĩ năng đọc bản đồ.
Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, đồ dùng trực quan quy ước không chỉ là phương tiện để cụ thể hóa sự kiện, hiện tượng lịch sử mà còn là cơ sở để hình thành khái niệm cho học sinh, phát triển năng lực tư duy, khả năng thực hành cho học sinh. Các loại đồ dùng trực quan quy ước có tác dụng rất tốt trong việc tạo cho học sinh những hình ảnh tượng trưng khi phản ánh những mặt chất lượng và số lượng của quá trình lịch sử, đặc trưng, khuynh hướng phát triển của hiện tượng kinh tế, chính trị - xã hội của đời sống. Đồ dùng trực quan quy ước gồm nhiều loại khác nhau: + Bản đồ lịch sử là loại đồ dùng trực quan quy ước dùng để phản ánh những sự kiện, hiện tượng lịch sử trong mối quan hệ về thời gian và không gian (địa lí) cụ thể. Thông qua bản đồ lịch sử, học sinh có thể hình dung được vị trí địa lí cũng như sự phân bố không gian, sự phát triển theo thời gian của các sự kiện, hiện tượng lịch sử trên các 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lãnh thổ khác nhau trên bề mặt Trái Đất.
Đồng thời, bản đồ lịch sử còn giúp học sinh suy nghĩ và giải thích các hiện tượng lịch sử về mối quan hệ nhân quả, về tính qui luật và trình tự phát triển của chúng, giúp các em củng cố, ghi nhớ các kiến thức đã học. Về mặt hình thức, bản đồ lịch sử là loại bản đồ chuyên đề (từ bản đồ địa lí), cho nên trên bản đồ lịch sử không cần có nhiều chi tiết về các điều kiện tự nhiên như khoáng sản, sông hồ, địa hình… Trên bản đồ lịch sử cần có những kí hiệu thể hiện biên giới quốc gia, các thành phố, các vùng kinh tế, các địa điểm xảy ra những biến cố quan trọng như các cuộc khởi nghĩa, các trận đánh, các chiến dịch… Về nội dung, bản đồ lịch sử có thể chia làm hai loại chính là bản đồ tổng hợp và bản đồ chuyên đề. Bản đồ tổng hợp phản ánh những sự kiện lịch sử quan trọng nhất của một nước hay nhiều nước có liên quan ở một thời kì nhất định, trong điều kiện tự nhiên nhất định (đặc biệt là biên giới các quốc gia vào thời điểm diễn ra sự kiện). Ví dụ, các bản đồ “Sự thay đổi bản đồ chính trị châu Âu theo hệ thống Vécxai – Oasinhtơn”, “Chiến tranh thế giới thứ nhất”, “Chiến tranh thế giới thứ hai”… Bản đồ chuyên đề lại diễn tả những sự kiện riêng rẽ hay một mặt của quá trình lịch sử, như diễn biến một trận đánh, sự phát triển kinh tế của một nước trong một giai đoạn lịch sử.
Ví như, các bản đồ “Chiến trường châu Á - Thái Bình Dương (1941-1945)”, “Cách mạng Tân Hợi – 1911”… Trong thực tế dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay, bản đồ là loại đồ dùng trực quan qui ước được sử dụng nhiều nhất và được coi là một nguồn cung cấp kiến thức, một tư liệu học tập, nghiên cứu quan trọng. Việc nhận thức đúng vai trò, ý nghĩa của bản đồ trong dạy học lịch sử là rất cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là biết sử dụng có hiệu quả. Chúng ta cần phải biết phân loại bản đồ lịch sử cũng như đặc điểm của từng loại. Nó có ảnh hưởng to lớn tới việc thực hiện nhiệm vụ dạy học.
Tuy nhiên, để sử dụng tốt và có hiệu quả bản đồ, chúng ta cần phải biết phân loại bản đồ trong dạy học lịch sử cũng như đặc điểm của từng loại. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khoa học bản đồ ngày càng phát triển thì sự phân loại cũng ngày càng phong phú. Mỗi hình thức phân loại đều có giá trị nhất định. Bản đồ có thể phân chia theo tỉ lệ, nội dung, mục đích sử dụng… Bản thân các bản đồ được sử dụng trong dạy học lịch sử đã là thành quả của sự phân loại trong hệ thống bản đồ theo dấu hiệu mục đích sử dụng – bản đồ giáo khoa lịch sử - là đồ dùng dạy, học phục vụ giảng dạy và học tập lịch sử ở nhà trường phổ thông nói chung.
Việc phân loại theo mục đích sử dụng phản ánh tính đa dạng của nhiệm vụ cần giải quyết với việc dùng bản đồ nào đó. Việc sử dụng những tiêu chí làm cơ sở phân loại là do mục đích yêu cầu của bản đồ đặt ra như phục vụ kịp thời, chính xác và đúng đối tượng. Cho nên, mặc dù bản thân bản đồ giáo khoa lịch sử đã mang đặc tính, chỉ tiêu phân loại rõ rệt (phục vụ giảng dạy và học tập lịch sử), song hệ thống bản đồ giáo khoa cũng còn được tiếp tục phân loại trong quá trình xây dựng và sử dụng. Đối với bản đồ giáo khoa lịch sử ở nước ta hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau về cách phân loại.
Bản đồ giáo khoa lịch sử theo các sự kiện như bản đồ lịch sử về tình hình kinh tế, bản đồ lịch sử về chiến sự, bản đồ lịch sử về diễn biến cách mạng… Có ý kiến phân loại bản đồ lịch sử theo lịch sử của các thời đại, theo sự kiện của từng nước… Có ý kiến phân loại bản đồ các loại: loại bản đồ cơ bản, tổng hợp; loại bản đồ chuyên đề; loại bản đồ - sơ đồ… Chúng tôi nhất trí với cách phân loại bản đồ giáo khoa lịch sử theo “loại hình bản đồ”[14,tr. Sử dụng tiêu chí này có tác dụng quan trọng với quá trình xây dựng và sử dụng bản đồ. Theo loại hình, bản đồ giáo khoa lịch sử được phân thành các loại sau: Bản đồ trong sách giáo khoa lịch sử là một nguồn cung cấp kiến thức quan trọng trong dạy học lịch sử. Đây là một trong những loại kênh hình không thể thiếu trong những cuốn sách giáo khoa lịch sử.
Song do khuôn khổ sách giáo khoa nhỏ lại in đen trắng hoặc in màu cho nên bản đồ trong sách giáo khoa thường có tỉ lệ nhỏ và nội dung biểu hiện rất hạn chế. Tuy nhiên, bản đồ trong sách giáo khoa vẫn có vai trò quan trọng, không chỉ minh họa cho phần chữ, mà còn bổ sung nội dung mà phần chữ không thể trình bày hết được. Vì vậy, ngoài chức năng minh họa, cụ thể hóa các sự kiện lịch 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử, bản đồ trong sách giáo khoa lịch sử còn là một nguồn tư liệu nghiên cứu quan trọng.