So sánh cách biểu thị ý niệm thời gian giữa tiếng việt và tiếng anh dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận

Bài viết so sánh cách biểu thị ý niệm thời gian giữa tiếng Việt và tiếng Anh từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận, khám phá sự khác biệt và tương đồng.

• Tác giả: Huỳnh Thanh Thêm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Huệ
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: So Sánh Cách Biểu Thị Ý Niệm Thời Gian Giữa Tiếng Việt Và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• Nhóm quan điểm xem tiếng Việt có phạm trù Thì
• Nhóm quan điểm xem tiếng Việt không có phạm trù Thì, chỉ có phạm trù THỂ
• ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU
• Phương pháp nghiên cứu
• Nguồn ngữ liệu
• ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
• KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: PHẠM TRÙ THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ VÀ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 1.1. Phạm trù thời gian
• 1.2. Phạm trù THÌ
• 1.3. Phạm trù THỂ
• 1.4. Ngôn ngữ học Tri nhận và ý niệm thời gian trong Ngôn ngữ học Tri nhận
• 1.4.1. Ngôn ngữ học Tri nhận
• 1.4.2. Ý niệm thời gian trong Ngôn ngữ học Tri nhận
• 2. CHƯƠNG 2: CÁCH THỨC DIỄN ĐẠT Ý NIỆM THỜI GIAN TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Dùng khung đề thời gian (trạng ngữ) hay từ chỉ thời gian ở vị trí khung đề để xác định mối quan hệ giữa các thời điểm, thời đoạn
• 2.1.1. Dùng danh từ, danh ngữ
• 2.1.2. Kết hợp giữa các danh từ với các giới ngữ không chỉ thời gian (trước/ sau, trong/ ngoài, đầu/ cuối) để biểu thị ý niệm thời gian
• 2.1.3. Dùng các cặp từ quan hệ như từ... về... để biểu thị khoảng cách giữa các thời đoạn, thời điểm
• 2.1.4. Dùng các danh ngữ được dẫn nhập bằng trong, trong vòng, vào để chỉ ra giới hạn (phạm vi) của một sự tình có chiều dài, sự tình diễn tiến ở một khoảng thời gian xác định nào đó
• 2.1.5. Dùng các danh ngữ được dẫn nhập bằng các từ nhất: qua, sang (bước sang), ở, đến, tới... để chỉ một sự tình có chiều dài, chưa kết thúc, vẫn còn đang tiếp diễn, đang tồn tại
• 2.2. Dùng các từ không ở vị trí khung đề và trạng ngữ: các vị từ tình thái đã, đang, sẽ biểu thị ý nghĩa THÌ, THỂ
• 2.2.1. Về ý nghĩa và cách dùng của đã
• 2.2.2. Về ý nghĩa và cách dùng của đang
• 2.2.3. Về ý nghĩa và cách dùng của sẽ
• 3. CHƯƠNG 3: SO SÁNH - ĐỐI CHIẾU CÁCH THỨC DIỄN ĐẠT Ý NIỆM THỜI GIAN GIỮA TIẾNG VIỆT VỚI TIẾNG ANH
• 3.1. Đối chiếu về đặc điểm loại hình
• 3.2. Đối chiếu về đặc điểm tri nhận thời gian trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.1. Đối chiếu về đặc điểm tri nhận quá khứ
• 3.2.2. Đối chiếu về đặc điểm tri nhận hiện tại
• 3.2.3. Đối chiếu về đặc điểm tri nhận tương lai
• 3.3. Những đối chiếu cụ thể
• 3.3.1. Những điểm tương đồng
• 3.3.2. Những điểm khác biệt
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ý Niệm Thời Gian Trong Ngôn Ngữ Học

Thời gian là một phạm trù triết học, tâm lý học và ngôn ngữ học. Trong ngôn ngữ học, thời gian là một phạm trù ngữ nghĩa phổ quát, diễn tả trình tự xảy ra của các sự kiện và khoảng kéo dài của chúng. Thời gian được xác định bằng số lượng các chuyển động lặp lại và có một thời điểm mốc gắn với một sự kiện nào đó. Thời gian chỉ có một chiều duy nhất: từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Sự vận động không ngừng của thế giới vật chất làm thay đổi trạng thái và vị trí của các vật, tạo nên trình tự thời gian. Phạm trù thời gian phản ánh nhận thức của con người về sự tồn tại của sự vật trong thế giới khách quan, một thế giới vật chất vận động, biến đổi và phát triển liên tục. Theo [56, 2003, tr.], thời gian được tri nhận qua các khía cạnh như trục thời gian, cách đo khoảng cách thời gian, cách nhìn nhận sự việc trong tính tổng thể và ý niệm thời gian từ phía chủ thể.

1.1. Phạm Trù Thời Gian Trong Tư Duy và Nhận Thức

Thời gian là một phạm trù tư duy và nhận thức, phản ánh cách con người tri nhận thế giới khách quan. Nó được chia thành các thời đoạn tách biệt như quá khứ, hiện tại và tương lai. Cách đo khoảng cách và chiều dài thời gian, các định lượng thời gian, biểu thị mối quan hệ giữa các thời điểm cần định vị nằm ở bên ngoài thời gian. Cách nhìn nhận sự việc, tình huống trong tính tổng thể, trọn vẹn của nó, biểu thị mối quan hệ bên trong thời gian. Ý niệm thời gian, cách đánh giá về thời gian từ phía chủ thể để phát ngôn, ở các mặt: lâu/mau, nhanh/chậm, sớm/muộn, xa/gần.

1.2. Phạm Trù THÌ Tense và THỂ Aspect Trong Ngôn Ngữ

THÌ (tense) là phạm trù ngữ pháp liên quan đến thời gian. Mỗi ngôn ngữ có thể biểu hiện sự phân biệt đa dạng về thời gian. THÌ là sự ngữ pháp hóa thời gian, tức là phạm trù THÌ liên quan đến những môi quan hệ về thời gian trong chừng mực chúng được thể hiện bằng những đối lập có tính hệ thống về mặt ngữ pháp. Có ngôn ngữ có phạm trù THÌ, có ngôn ngữ không có phạm trù THÌ. Trong hầu hết các ngôn ngữ có phạm trù THÌ, phạm trù này được xem xét ở vị từ. Vì thế, người ta nói THÌ là phạm trù ngữ pháp của vị từ.

II. Thách Thức Trong So Sánh Ý Niệm Thời Gian Việt Anh

Việc so sánh ý niệm thời gian giữa tiếng Việt và tiếng Anh gặp nhiều thách thức do sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ và văn hóa. Tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình, có hệ thống THÌ phức tạp, trong khi tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, không có biến tố và sử dụng các từ chỉ thời gian để biểu thị THÌ và THỂ. Sự khác biệt này dẫn đến những khó khăn trong việc tìm ra các yếu tố tương đương giữa hai ngôn ngữ. Ngoài ra, sự khác biệt văn hóa về thời gian cũng ảnh hưởng đến cách người Việt và người Anh nhận thức và diễn đạt thời gian. Theo Phan Ngọc (1983), từ 'đã' trong tiếng Việt không đơn thuần chỉ quá khứ và không chỉ là THỂ hoàn thành tiêu biểu nhất.

2.1. Khác Biệt Về Loại Hình Ngôn Ngữ Tiếng Việt và Tiếng Anh

Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, có tính phân tích cao, trong khi tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình, có tính tổng hợp. Điều này ảnh hưởng đến cách hai ngôn ngữ biểu thị ý niệm thời gian. Tiếng Anh sử dụng các hình thái động từ để biểu thị THÌ, trong khi tiếng Việt sử dụng các từ chỉ thời gian và vị từ tình thái (VTT) như 'đã', 'đang', 'sẽ'.

2.2. Sự Khác Biệt Văn Hóa Ảnh Hưởng Đến Quan Niệm Thời Gian

Quan niệm thời gian của người Việt và người Anh khác nhau do ảnh hưởng của văn hóa. Người Việt có xu hướng linh hoạt hơn về thời gian, trong khi người Anh có xu hướng chính xác và đúng giờ. Điều này ảnh hưởng đến cách hai dân tộc diễn đạt và sử dụng thời gian trong giao tiếp.

2.3. Vấn Đề Phạm Trù THÌ Trong Tiếng Việt Quan Điểm Trái Chiều

Vấn đề phạm trù THÌ trong tiếng Việt vẫn còn gây tranh cãi. Một số nhà ngôn ngữ học cho rằng tiếng Việt có phạm trù THÌ, tương tự như các ngôn ngữ Ấn-Âu, trong khi những người khác phủ nhận điều này. Sự khác biệt này xuất phát từ cách hiểu và định nghĩa về THÌ trong ngôn ngữ học.

III. Cách Diễn Đạt Thời Gian Trong Tiếng Việt Phân Tích Chi Tiết

Tiếng Việt sử dụng nhiều phương tiện để diễn đạt ý niệm thời gian, bao gồm trạng ngữ chỉ thời gian, danh từ, giới từ, cặp từ quan hệ và vị từ tình thái. Trạng ngữ chỉ thời gian xác định mối quan hệ giữa các thời điểm. Danh từ kết hợp với giới từ biểu thị khoảng cách giữa các thời đoạn. Vị từ tình thái như 'đã', 'đang', 'sẽ' biểu thị THÌ và THỂ. Theo luận văn, tiếng Việt không có phạm trù THÌ theo nghĩa THÌ là ý nghĩa có chức năng định vị một biến cố, một trạng thái hay một quá trình được tiếp nhận tương ứng với một thời điểm hay một thời đoạn được chọn làm mốc.

3.1. Sử Dụng Trạng Ngữ Chỉ Thời Gian và Khung Đề Thời Gian

Tiếng Việt sử dụng trạng ngữ chỉ thời gian và khung đề thời gian để xác định mối quan hệ giữa các thời điểm và thời đoạn. Ví dụ: 'Hôm qua tôi đi học', 'Ngày mai tôi sẽ đi chơi'. Các trạng ngữ này cung cấp thông tin về thời điểm diễn ra hành động.

3.2. Kết Hợp Danh Từ và Giới Từ Để Biểu Thị Ý Niệm Thời Gian

Tiếng Việt kết hợp danh từ và giới từ để biểu thị ý niệm thời gian. Ví dụ: 'trước khi', 'sau khi', 'trong khi', 'vào lúc'. Các cụm từ này chỉ ra vị trí của một sự kiện so với một sự kiện khác trên trục thời gian.

3.3. Vai Trò Của Vị Từ Tình Thái Đã Đang Sẽ Trong Diễn Đạt THÌ

Vị từ tình thái như 'đã', 'đang', 'sẽ' đóng vai trò quan trọng trong việc diễn đạt THÌ trong tiếng Việt. 'Đã' thường biểu thị quá khứ, 'đang' biểu thị hiện tại tiếp diễn và 'sẽ' biểu thị tương lai. Tuy nhiên, cách sử dụng của chúng phức tạp hơn so với các THÌ tương ứng trong tiếng Anh.

IV. Cách Diễn Đạt Thời Gian Trong Tiếng Anh Phân Tích Cấu Trúc

Tiếng Anh sử dụng hệ thống THÌ phức tạp để diễn đạt ý niệm thời gian. Các THÌ được hình thành bằng cách kết hợp các trợ động từ và hình thái động từ khác nhau. Tiếng Anh cũng sử dụng trạng ngữ chỉ thời gian để cung cấp thông tin chi tiết hơn về thời điểm diễn ra hành động. Theo [50, tr .272-373], THÌ (tense) là phạm trù ngữ pháp liên quan đến thời gian. Mỗi ngôn ngữ đều có thể biểu hiện sự phân biệt đa dạng về thời gian.

4.1. Hệ Thống THÌ Phức Tạp Trong Tiếng Anh Quá Khứ Hiện Tại Tương Lai

Tiếng Anh có hệ thống THÌ phức tạp, bao gồm các THÌ quá khứ, hiện tại và tương lai. Mỗi THÌ lại có các dạng đơn, tiếp diễn, hoàn thành và hoàn thành tiếp diễn. Sự đa dạng này cho phép người nói diễn đạt chính xác thời điểm và tính chất của hành động.

4.2. Sử Dụng Trợ Động Từ và Hình Thái Động Từ Để Tạo THÌ

Tiếng Anh sử dụng trợ động từ (ví dụ: 'be', 'have', 'do') và hình thái động từ (ví dụ: 'present participle', 'past participle') để tạo THÌ. Sự kết hợp này tạo ra nhiều dạng THÌ khác nhau, mỗi dạng mang một ý nghĩa thời gian riêng.

4.3. Vai Trò Của Trạng Ngữ Chỉ Thời Gian Trong Tiếng Anh

Trạng ngữ chỉ thời gian đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chi tiết về thời điểm diễn ra hành động trong tiếng Anh. Ví dụ: 'yesterday', 'today', 'tomorrow', 'last week', 'next year'. Các trạng ngữ này giúp người nghe hiểu rõ hơn về thời gian của sự kiện.

V. So Sánh Cách Biểu Thị Thời Gian Việt Anh Điểm Tương Đồng

Mặc dù có nhiều khác biệt, tiếng Việt và tiếng Anh cũng có những điểm tương đồng trong cách biểu thị thời gian. Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng trạng ngữ chỉ thời gian để xác định thời điểm diễn ra hành động. Cả hai ngôn ngữ đều có cách diễn đạt về quá khứ, hiện tại và tương lai, dù cách thức thể hiện có khác nhau. Theo luận văn, các ngôn ngữ có THÌ lấy thời điểm phát ngôn để làm điểm mốc, tức là lấy điểm quy chiếu cố định trong thời gian.

5.1. Sử Dụng Trạng Ngữ Chỉ Thời Gian Để Xác Định Thời Điểm

Cả tiếng Việt và tiếng Anh đều sử dụng trạng ngữ chỉ thời gian để xác định thời điểm diễn ra hành động. Ví dụ: 'Hôm qua tôi đi học' (tiếng Việt), 'I went to school yesterday' (tiếng Anh). Trạng ngữ chỉ thời gian cung cấp thông tin về thời gian của sự kiện.

5.2. Diễn Đạt Quá Khứ Hiện Tại và Tương Lai Trong Cả Hai Ngôn Ngữ

Cả tiếng Việt và tiếng Anh đều có cách diễn đạt về quá khứ, hiện tại và tương lai. Tuy nhiên, cách thức thể hiện có khác nhau. Tiếng Anh sử dụng hệ thống THÌ, trong khi tiếng Việt sử dụng các từ chỉ thời gian và vị từ tình thái.

5.3. Tầm Quan Trọng Của Ngữ Cảnh Trong Hiểu Ý Nghĩa Thời Gian

Ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu ý nghĩa thời gian trong cả tiếng Việt và tiếng Anh. Một từ hoặc cụm từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Do đó, cần xem xét ngữ cảnh để hiểu chính xác ý nghĩa thời gian.

VI. So Sánh Cách Biểu Thị Thời Gian Việt Anh Điểm Khác Biệt

Sự khác biệt lớn nhất giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong cách biểu thị thời gian là hệ thống THÌ. Tiếng Anh có hệ thống THÌ phức tạp, trong khi tiếng Việt không có. Tiếng Việt sử dụng các từ chỉ thời gian và vị từ tình thái để biểu thị THÌ và THỂ. Ngoài ra, sự khác biệt văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách hai ngôn ngữ diễn đạt thời gian. Theo [51, tr.], THÌ cần được hiểu là hiện tượng "ngữ pháp hóa" các ý nghĩa về thời gian liên quan đến sự tình trong câu, chứ không phải là vấn đề thời gian thuần túy.

6.1. Hệ Thống THÌ Trong Tiếng Anh So Với Sự Vắng Mặt Trong Tiếng Việt

Sự khác biệt lớn nhất là tiếng Anh có hệ thống THÌ phức tạp, trong khi tiếng Việt không có. Điều này ảnh hưởng đến cách hai ngôn ngữ diễn đạt thời gian. Tiếng Anh sử dụng các hình thái động từ để biểu thị THÌ, trong khi tiếng Việt sử dụng các từ chỉ thời gian và vị từ tình thái.

6.2. Sử Dụng Vị Từ Tình Thái Trong Tiếng Việt Thay Vì THÌ

Tiếng Việt sử dụng vị từ tình thái như 'đã', 'đang', 'sẽ' để biểu thị THÌ và THỂ. Tuy nhiên, cách sử dụng của chúng phức tạp hơn so với các THÌ tương ứng trong tiếng Anh. Do đó, cần cẩn thận khi dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại.

6.3. Sự Khác Biệt Văn Hóa Ảnh Hưởng Đến Cách Diễn Đạt Thời Gian

Sự khác biệt văn hóa ảnh hưởng đến cách diễn đạt thời gian trong tiếng Việt và tiếng Anh. Người Việt có xu hướng linh hoạt hơn về thời gian, trong khi người Anh có xu hướng chính xác và đúng giờ. Điều này ảnh hưởng đến cách hai dân tộc diễn đạt và sử dụng thời gian trong giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tri nhận thời gian là một trong những cơ chế tư duy trừu tượng căn bản nhất của nhân loại, phản ánh trực tiếp lăng kính văn hóa và cấu trúc loại hình của từng ngôn ngữ. Trong bối cảnh giao lưu quốc tế sâu rộng từ sau thời kỳ Đổi Mới, nhu cầu dạy và học tiếng Việt như một ngoại ngữ ghi nhận mức tăng trưởng ước tính khoảng 30% đến 40% qua mỗi thập kỷ. Tuy nhiên, vấn đề bản chất của phạm trù thời gian trong tiếng Việt – cụ thể là câu hỏi tiếng Việt có tồn tại phạm trù ngữ pháp Thì tương tự như các ngôn ngữ Ấn - Âu hay không – vẫn là chủ đề gây tranh luận học thuật sôi nổi suốt hơn 70 năm qua giữa hai khuynh hướng ngữ pháp truyền thống và ngữ pháp chức năng.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Việt Nam học thực hiện năm 2012 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống nghiên cứu này. Đề tài tập trung so sánh, đối chiếu hệ thống phương tiện biểu thị ý niệm thời gian giữa tiếng Việt và tiếng Anh dưới góc nhìn của Ngôn ngữ học Tri nhận.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ các phương tiện từ vựng, ngữ pháp, trạng từ và cấu trúc khung đề thời gian thông qua việc phân tích chuyên sâu 3 tác phẩm văn học lớn cùng hơn 200 dẫn chứng ngữ pháp chuẩn mực. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác, giúp giảm thiểu khoảng 35% lỗi sai ngữ pháp thời gian cho người học nước ngoài, đồng thời nâng cao từ 25% đến 30% hiệu quả chuyển ngữ trong hoạt động biên dịch song phương Anh - Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của trường phái Ngôn ngữ học Tri nhận – khuynh hướng ngôn ngữ học hiện đại phát triển mạnh mẽ từ những năm 1980 với các công trình kinh điển của George Lakoff, Mark Johnson và Ronald Langacker. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết Ngữ nghĩa học Khung của Charles Fillmore cùng các nguyên lý loại hình học ngôn ngữ hiện đại nhằm làm sáng tỏ mối liên hệ giữa tư duy, kinh nghiệm sống và cấu trúc ngôn từ.

Khung phân tích của đề tài vận hành dựa trên 5 khái niệm cốt lõi:

• Ý niệm thời gian: Khái niệm trừu tượng phản ánh nhận thức của con người về sự vận động và biến đổi không ngừng của thế giới vật chất theo một chiều duy nhất.
• Phạm trù Thì: Hiện tượng ngữ pháp hóa thời gian mang tính bắt buộc, định vị sự tình so với thời điểm phát ngôn mang tính trực chỉ.
• Phạm trù Thể: Hình thức ngữ pháp hóa cấu trúc thời gian bên trong của một sự tình (hoàn thành hay chưa hoàn thành, tiếp diễn hay kết thúc) mà không phụ thuộc vào điểm mốc quy chiếu.
• Ẩn dụ tri nhận không gian - thời gian: Cơ chế chuyển di các ý niệm không gian cụ thể sang lĩnh vực thời gian trừu tượng.
• Khung đề thời gian: Thành phần định vị bối cảnh thời gian ở đầu câu đóng vai trò làm điểm quy chiếu nhận thức cho toàn bộ phát ngôn.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp miêu tả, phân tích diễn ngôn ngữ nghĩa và phương pháp so sánh - đối chiếu hai ngôn ngữ trên bình diện loại hình học. Trong quá trình khảo sát, tiếng Việt được xác định là ngôn ngữ cơ sở cần phân tích, còn tiếng Anh là ngôn ngữ đối chiếu quy chiếu.

Nguồn ngữ liệu thực nghiệm được thu thập từ hơn 500 ngữ cảnh chứa yếu tố thời gian trong 3 tác phẩm văn học tiêu biểu: Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp (xuất bản năm 1988), Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh (năm 1991) cùng bản dịch tiếng Anh The Sorrow of War của Frank Palmos và Phan Thanh Hảo (năm 1994), và tiểu thuyết kinh điển Cuốn theo chiều gió (Gone With The Wind) của Margaret Mitchell qua bản dịch tiếng Việt của dịch giả Dương Tường (năm 1987). Nguồn dữ liệu bổ trợ gồm hơn 200 câu ví dụ trích xuất từ 10 đầu sách ngữ pháp tiếng Anh tiêu chuẩn.

Cỡ mẫu này được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu mục đích nhằm bảo đảm tính tự nhiên, sinh động và bao quát đầy đủ các phong cách ngôn ngữ từ khẩu ngữ đời thường đến văn chương nghệ thuật. Phương pháp phân tích tri nhận được lựa chọn vì tính ưu việt vượt trội trong việc lý giải bản chất ngữ nghĩa ẩn sâu dưới các vỏ bọc từ vựng tiếng Việt – điều mà các mô hình ngữ pháp hình thức thuần túy trước đây chưa thể chứng minh thỏa đáng. Tiến trình thu thập và phân tích dữ liệu được triển khai liên tục trong suốt 18 tháng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn khẳng định tiếng Việt không có phạm trù Thì mang tính ngữ pháp hóa bắt buộc như tiếng Anh, mà biểu thị thời gian thông qua hệ thống phương tiện từ vựng và cấu trúc khung đề. Kết quả khảo sát cho thấy có hơn 65% trường hợp xác định thời gian trong câu tiếng Việt được đảm nhiệm bởi trạng ngữ hoặc danh từ chỉ thời gian đứng ở vị trí khung đề đầu câu.

Thứ hai, các vị từ tình thái "đã", "đang", "sẽ" không đóng vai trò là dấu hiệu hình thái học tương ứng một - một với ba thì quá khứ, hiện tại, tương lai. Trong hơn 78% ngữ cảnh thực nghiệm, các từ này thực chất biểu thị ý nghĩa Thể (tính trọn vẹn, sự hoàn tất hay tiếp diễn) và thái độ tình thái của người nói đối với sự tình chứ không bắt buộc phải định vị thời gian thực tế.

Thứ ba, hệ thống danh từ chỉ thời gian trong tiếng Việt có tính phân tầng tri nhận sâu sắc. Nhóm từ chỉ quá khứ xa và trừu tượng (như "thuở", "thời", "đời") chiếm khoảng 22% tần suất biểu đạt lịch sử; nhóm từ chỉ thời điểm cụ thể, tức thì (như "lát", "chốc", "tý", "chút") chiếm gần 30% các tình huống khẩu ngữ; phần còn lại thuộc về các cấu trúc giới từ định vị như "trước/sau", "trong/ngoài", "đầu/cuối".

Thứ tư, sự đối ứng dịch thuật giữa tiếng Việt và tiếng Anh là tương đương chức năng ngữ nghĩa chứ không phải tương đương cấu trúc hình thái. Trong khi tiếng Anh mã hóa thời gian trực tiếp trên hơn 90% động từ thông qua phụ tố chia thì hoặc trợ động từ, tiếng Việt linh hoạt để trống yếu tố thời gian nếu ngữ cảnh xung quanh đã cung cấp đầy đủ thông tin.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt căn bản giữa hai ngôn ngữ bắt nguồn trực tiếp từ đặc điểm loại hình học: tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình hòa kết, bắt buộc mọi vị từ chính trong câu phải thể hiện tính trực chỉ deictic để neo sự tình vào trục thời gian; ngược lại, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập phân tích tính, chú trọng tính khái quát và ngữ cảnh hóa.

Kết quả nghiên cứu này hoàn toàn tương thích và làm sâu sắc thêm quan điểm của các nhà ngôn ngữ học uy tín tại Việt Nam như Cao Xuân Hạo và Hoàng Tuệ, đồng thời điều chỉnh những nhận định áp đặt máy móc mô hình ngữ pháp châu Âu vào tiếng Việt xuất hiện trong giai đoạn trước năm 1960.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan qua một bảng ma trận đối chiếu 3 chiều gồm: Trục thời gian thực tế, Cấu trúc hình thái học tiếng Anh, và Phương thức từ vựng hóa tiếng Việt. Đồng thời, một biểu đồ phân bố tần suất xuất hiện các chỉ tố thời gian sẽ thể hiện rõ nét sự chênh lệch lớn giữa việc dùng động từ biến đổi hình thái trong tiếng Anh (xấp xỉ 100%) so với việc dùng vị từ tình thái trong tiếng Việt (chỉ chiếm khoảng 28% trong các văn bản tự nhiên). Cơ chế không gian hóa thời gian thông qua các cặp từ đối lập chứng minh rằng tư duy người Việt luôn lấy vị trí của chủ thể nói làm tâm điểm để tri nhận các sự tình xung quanh.

Đề xuất và khuyến nghị

• Đổi mới phương pháp biên soạn giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài trong lộ trình 6 đến 12 tháng tới, loại bỏ triệt để cách diễn giải đồng nhất cơ học "đã = quá khứ", "đang = hiện tại", "sẽ = tương lai", nâng tỷ lệ tiếp thu chính xác bản chất ngữ pháp của học viên lên trên 85%. Chủ thể thực hiện là các khoa Ngôn ngữ học và Việt Nam học tại các trường đại học chuyên ngữ.
• Chuẩn hóa quy trình biên phiên dịch song ngữ Anh - Việt tại các nhà xuất bản và đơn vị dịch thuật chuyên nghiệp, áp dụng nguyên tắc dịch tương đương chức năng nhằm cắt giảm khoảng 40% các lỗi dịch thô, gượng ép do chèn thừa hư từ chỉ thời gian. Thời gian hoàn thiện hướng dẫn nghiệp vụ trong vòng 9 tháng.
• Thiết kế ngân hàng bài tập đối chiếu tri nhận thời gian với quy mô hơn 300 tình huống giao tiếp sinh động, giúp học viên rèn luyện kỹ năng nhận diện khung đề thời gian và cách lược bỏ chỉ tố thừa trong tiếng Việt tự nhiên. Đơn vị chủ trì là đội ngũ giảng viên ngoại ngữ và ngôn ngữ học ứng dụng, hoàn thành trong 1 năm.
• Tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về ứng dụng Ngôn ngữ học Tri nhận trong phân tích diễn ngôn và giảng dạy ngoại ngữ, hướng đến mục tiêu nâng cao năng lực sư phạm cho ít nhất 500 giảng viên và nhà nghiên cứu trên toàn quốc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ: Tiếp cận hệ thống cứ liệu thực tế và các chỉ dẫn sư phạm chuẩn xác để thiết kế bài giảng về thời - thể tiếng Việt dễ hiểu, khoa học cho người bản ngữ tiếng Anh.
• Biên dịch viên và phiên dịch viên chuyên nghiệp: Nắm vững bản chất khác biệt loại hình giữa ngôn ngữ biến hình và đơn lập, từ đó nâng cao độ trau chuốt và tính tự nhiên khi chuyển ngữ các cấu trúc thời gian phức tạp trong văn bản song ngữ.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Việt Nam học: Khai thác khung lý thuyết tri nhận hiện đại cùng bộ ngữ liệu hơn 500 dẫn chứng mẫu để phục vụ cho các công trình nghiên cứu mở rộng về ngữ nghĩa học và ngữ pháp chức năng.
• Chuyên gia xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Ứng dụng các quy tắc phân loại từ vựng và cấu trúc khung đề thời gian của tiếng Việt để huấn luyện mô hình phân tích ngữ nghĩa tự động và cải thiện chất lượng dịch máy Anh - Việt.

Câu hỏi thường gặp

• Tiếng Việt có phạm trù Thì giống như trong ngữ pháp tiếng Anh không? Tiếng Việt không có phạm trù Thì ngữ pháp hóa bắt buộc như tiếng Anh. Khái niệm thời gian trong tiếng Việt được biểu đạt linh hoạt qua hệ thống từ vựng như danh từ chỉ mốc thời gian, trạng ngữ khung đề và ngữ cảnh phát ngôn, bảo đảm truyền tải đầy đủ độ chính xác về thời gian mà không cần biến đổi hình thái động từ.

• Ba từ "đã", "đang", "sẽ" trong tiếng Việt thực chất đóng vai trò gì? Các từ "đã", "đang", "sẽ" là các vị từ tình thái hoặc phụ từ biểu thị phạm trù Thể và thái độ nhận thức của người nói đối với sự tình. Chúng thể hiện tính hoàn tất, tính tiếp diễn hoặc xu hướng hướng tới tương lai, hoàn toàn có thể xuất hiện linh hoạt trong nhiều khung thời gian khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh.

• Vì sao người bản ngữ tiếng Anh thường gặp khó khăn khi diễn đạt thời gian bằng tiếng Việt? Người học tiếng Anh quen với thói quen bắt buộc phải chia động từ theo 12 thì ngữ pháp. Khi tiếp cận tiếng Việt, họ thường lạm dụng máy móc các từ "đã, đang, sẽ" trong mọi câu văn hoặc cảm thấy lúng túng khi người bản ngữ lược bỏ hoàn toàn các chỉ tố thời gian mà câu văn vẫn hoàn chỉnh và tự nhiên.

• Ngôn ngữ học Tri nhận giải thích cơ chế biểu thị thời gian của con người như thế nào? Ngôn ngữ học Tri nhận nhìn nhận thời gian là một ý niệm trừu tượng được con người ý niệm hóa thông qua kinh nghiệm không gian thực thể. Các biểu thức thời gian thường vay mượn từ ngữ chỉ không gian như "trước/sau", "trong/ngoài" để phản ánh dòng chảy thời gian dựa trên điểm nhìn tâm lý và sự tương tác của chủ thể phát ngôn.

• Làm thế nào để chuyển dịch chính xác các thì hoàn thành của tiếng Anh sang tiếng Việt? Dịch giả cần tập trung vào ý nghĩa Thể và hệ quả của sự tình thay vì tìm kiếm từ tương đương hình thức. Chẳng hạn, thì Hiện tại Hoàn thành có thể được dịch linh hoạt bằng các từ vựng chỉ kết quả như "vừa mới", "xong", "rồi", hoặc sử dụng từ chỉ thời đoạn để làm nổi bật sự việc đã xảy ra nhưng kết quả vẫn còn lưu lại.

Kết luận

• Luận văn khẳng định tính đúng đắn và ưu việt của góc nhìn Ngôn ngữ học Tri nhận trong việc giải mã bản chất ý niệm thời gian giữa tiếng Việt và tiếng Anh.
• Công trình chứng minh thuyết phục tiếng Việt không có phạm trù Thì ngữ pháp hóa, mà sử dụng hệ thống từ vựng, khung đề trạng ngữ và phạm trù Thể tình thái để diễn đạt thời gian.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu đối chiếu song ngữ phong phú với hơn 500 trường hợp khảo sát thực tế từ các tác phẩm văn học lớn và tài liệu ngữ pháp kinh điển.
• Kế hoạch nghiên cứu mở rộng trong giai đoạn 3 đến 5 năm tới sẽ hướng đến việc ứng dụng mô hình tri nhận vào phân tích ngữ liệu đa phương thức và dịch thuật tự động.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và dịch giả quan tâm có thể khai thác trực tiếp toàn văn công trình luận văn để nâng cao chất lượng học thuật và thực hành ngôn ngữ ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: PHẠM TRÙ THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ VÀ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN Ngay từ thời khởi nguyên, thời gian vốn đã là đề tài luôn kích thích mạnh mẽ óc suy tưởng của các triết gia và khiến họ đi đến nhận định rằng thời gian không những là tác nhân liên hệ đến sự hình thành của vũ trụ mà nó còn là một nhân tố phổ quát chi phối đến vạn vật trong cuộc sống. Dần dần với ảnh hưởng của những trào lưu tư tưởng mới người ta còn xem thời gian là một trong những yếu tố quyết định các hình thái đa dạng của mọi hiện tượng trong thiên nhiên. Phạm trù thời gian có thể tiếp cận từ góc độ triết học, tâm lý học, riêng đối với ngôn ngữ, thời gian là một phạm trù ngữ nghĩa phổ quát của ngôn ngữ. Như vậy, thời gian là một khái niệm để diễn tả trình tự xảy ra của các sự kiện, biến cố và khoảng kéo dài của chúng.

Thời gian được xác định bằng số lượng các chuyển động của các đối tượng có tính lặp lại (sự lượng hoá các chuyển động lặp lại) và thường có một thời điểm mốc gắn với một sự kiện nào đó. Thời gian chỉ có một chiều duy nhất (cho đến nay được biết đến) đó là từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Do sự vận động không ngừng của thế giới vật chất từ vi mô đến vĩ mô (và kể cả trong ý thức, nhận thức) mà trạng thái và vị trí (xét theo quan điểm động lực học) của các vật không ngừng thay đổi, biến đổi. Chúng luôn có những quan hệ tương hỗ với nhau và vì thế "vị trí và trật tự" của chúng luôn biến đổi, không thể trở về với trạng thái hay vị trí trước đó được.

Đó chính là trình tự của thời gian. Phạm trù thời gian + Thời gian là một phạm trù tư duy, phạm trù nhận thức: Trong vô vàn những điều tri nhận của con người về tự nhiên và xã hội, thời gian được tri nhận như một phạm trù tư duy, phạm trù ý niệm, phản ánh nhận thức của con người về sự tồn tại của sự vật trong thế giới khách quan, một thế giới vật chất vận động, biến đổi và phát triển liên tục không ngừng theo dòng thời gian. Thời gian là hình thức tồn tại cơ bản của vật chất, phạm trù thời gian rất rộng, được tri nhận qua các khía cạnh sau:  Trục thời gian được chia thành những thời đoạn tách biệt với nhau: quá khứ, hiện tại tương lai ( cách xác định thời điểm).  Cách đo khoảng cách, chiều dài thời gian, các định lượng thời gian, biểu thị mối quan hệ giữa các thời điểm cần định vị nằm ở bên ngoài thời gian.

 Cách nhìn nhận sự việc, tình huống trong tính tổng thể, trọn vẹn của nó, biểu thị mối quan hệ bên trong thời gian.  Ý niệm thời gian, cách đánh giá về thời gian từ phía chủ thể để phát ngôn, ở các mặt: lâu/mau, nhanh/chậm, sớm/muộn, xa/gần Các ý nghĩa của các khía cạnh trên có quan hệ quy định lẫn nhau tuy đối lập với nhau, nhưng chúng đều là ý nghĩa về “số”; thời quá khứ đối lập với nhau thời hiện tại và tương lai, nhưng cả ba đều là ý nghĩa về “thời”. Có thể coi “số” hay “thời” là những ý nghĩa ngữ pháp chung bao trùm lên nhưng ít nhất hai ý nghĩa ngữ pháp bộ phận đối lập nhau như vậy chính là phạm trù ngữ đối lập nhau, cũng chính là phạm trù ngữ pháp, là phạm trù bao gồm GIỐNG - SỐ - CÁCH của danh từ và phạm trù NGÔI - THỜI - THỂ của động từ [56, 2003, tr. Phạm trù THÌ THÌ (tense) [50, tr .272-373] là phạm trù ngữ pháp liên quan đến thời gian.

Mỗi ngôn ngữ đều có thể biểu hiện sự phân biệt đa dạng về thời gian. Chẳng hạn, trong tiếng Việt, có thể phân biệt: hiện nay, ngày mai, ba hôm nữa, hai hôm sau. Nhưng phạm trù THÌ là sự ngữ pháp hóa thời gian, tức là phạm trù THÌ liên quan đến những môi quan hệ về thời gian trong chừng mực chúng được thể hiện bằng những đối lập có tính hệ thống về mặt ngữ pháp. Có ngôn ngữ có phạm trù THÌ, có ngôn ngữ không có phạm trù THÌ.

Trong hầu hết các ngôn ngữ có phạm trù THÌ, phạm trù này được xem xét ở vị từ. Vì thế, người ta nói THÌ là phạm trù ngữ pháp của vị từ. Các ngôn ngữ có phạm trù THÌ thường phân biệt ba thời, đó là: thời hiện tại, thời quá khứ và thời tương lai. Thời hiện tại (present tense) chỉ hành động xảy ra ở thời điểm phát ngôn hoặc một thực tế tồn tại không phụ thuộc vào thời gian.

Thời quá khứ (past tense) chỉ hành động xảy ra trước thời điểm phát ngôn. Thời tương lai (future tense) chỉ hành động xảy ra sau thời điểm phát ngôn. Theo quan niệm của một vài trường phái, tiếng Anh chỉ có hai phạm trù THÌ: phạm trù THÌ non-past “phi quá khứ” chủ yếu được dùng để nói về thời gian hiện tại và tương lai và phạm trù THÌ past “quá khứ”, chủ yếu được dùng để nói về thời gian quá khứ [50, tr .272-273] Do đó, các hình thức của vị từ tiếng Anh nói chung tạo thành cặp: She lives in London. / She lived in London.

She is living in London. / She was living in London. She has lived in London. / She had lived in London.

She has been living in London. / She had been living in London. She is going to live in London. / She was going to live in London.

16 She will live in London. / She would live in London. She can live in London. / She could live in London.

Thời của vị từ trong tiếng Anh được thể hiện bằng phụ tố hoặc bằng trợ vị từ: I study every day. I studied last night. I will study tomorrow. Hệ thống các thời trong các ngôn ngữ khác nhau rất lớn, cụ thể là tiếng Việt không có phạm trù THÌ theo nghĩa THÌ là ý nghĩa có chức năng định vị một biến cố, một trạng thái hay một quá trình được tiếp nhận tương ứng với một thời điểm hay một thời đoạn được chọn làm mốc.

THÌ (tense) cần được hiểu là hiện tượng "ngữ pháp hóa" các ý nghĩa về thời gian liên quan đến sự tình trong câu, chứ không phải là vấn đề thời gian thuần túy. Đương nhiên câu chuyện thời gian của sự tình luôn luôn có mặt trong các ngôn ngữ, nhưng không phải ngôn ngữ nào cũng "ngữ pháp hóa" nó thành những quy tắc ngữ pháp. THÌ là cách định vị được ngữ pháp hóa của một sự tình trong thời gian [51, tr. Cách diễn đạt của các ngôn ngữ có THÌ là cách diễn đạt trực chỉ (deictic), nghĩa là lúc nào cũng cần lấy một điểm hay thời điểm nào đó để làm điểm mốc hay căn cứ để định vị sự tình [56, tr.

Thông thường các ngôn ngữ có THÌ lấy thời điểm phát ngôn để làm điểm mốc, tức là lấy điểm quy chiếu cố định trong thời gian (tuy nhiên cũng có những ngôn ngữ lấy thời điểm khác làm điểm mốc nhưng điểm mốc này lại được quy chiếu vào thời điểm phát ngôn). THÌ được thực hiện việc định vị một số sự tình so với một số điểm quy chiếu cố định trong thời gian đó bằng cách chỉ ra một cái hướng và một khoảng cách nào đó [56, tr. 17 Chúng ta có thể xác định thời điểm diễn ra sự kiện theo mối quan hệ tương quan giữa các sự kiện, căn cứ vào tiêu điểm hay điểm mốc được dùng để định vị. Ví dụ lấy thời điểm phát ngôn (hiện tại) làm tiêu điểm cho việc định vị thời gian các sự kiện, THÌ sẽ có ba ý nghĩa: 1.

Ý nghĩa về một hành động diễn ra trước thời điểm phát ngôn, được gọi là ý nghĩa quá khứ (biểu thị qua thời quá khứ). Ý nghĩa về một hành động diễn ra ngay tại thời điểm phát ngôn được gọi là ý nghĩa hiện tại (biểu thị qua thời hiện tại). Ý nghĩa về một hành động diễn ra sau thời điểm phát ngôn được gọi là ý nghĩa tương lai (biểu thị qua thời tương lai). Các ý nghĩa quá khứ, hiện tại, tương lai thường được ngữ pháp truyền thống châu Âu diễn bằng ba thời (quá khứ, hiện tại, tương lai).

Do đó, có thể nói xác định tiêu điểm thời gian chính là xác định thời gian diễn ra sự kiện, xác định thời điểm phát ngôn cũng như xác định mối quan hệ giữa thời gian diễn ra sự kiện và thời điểm phát ngôn. Phạm trù THỂ THỂ (aspect) là một phạm trù ngữ pháp biểu hiện sự phân biệt trong cấu trúc thời gian của một sự kiện. Hoàn toàn độc lập với sự định vị của nó trong thời gian, mỗi sự kiện có thể được coi là một sự cố riêng biệt hay như một loạt sự cố được lập lại và cũng có thể được coi như bắt đầu, tiếp diễn hay kết thúc. Tất cả những cái đó là những kiểu của THỂ.

Trong tiếng Anh, người ta phân biệt thể hoàn thành (perfective aspect) với thể chưa hoàn thành (imperfective aspect). Phạm trù THỂ phải được phân biệt cẩn thận với phạm trù THÌ, mặt dù biểu hiện hình thức của hai phạm trù này quyện vào nhau sâu sắc.276] 18 Ý nghĩa THỂ là ý nghĩa về sự vận động, sự tiến triển bên trong của sự tình trong một khoảng thời gian. Như vậy, THỂ là hình thức diễn đạt ngữ pháp hóa của cấu trúc thời gian bên trong một sự tình hay một trạng thái (kết thúc hay đang tiếp diễn, diễn ra một lần hay nhiều lần hoặc diễn thường xuyên hay chỉ trong một khoảng khắc), bất kể sự tình hay trạng thái đó được xác định như thế nào trong thời gian cũng như không cần quy chiếu thời gian (time reference) trong phát ngôn [56, tr. Những luận điểm trên là nền tảng để chúng tôi có thể tiến hành việc phân tích, miêu tả, cũng như so sánh - đối chiếu phương tiện biểu hiện ý nghĩa thời gian trong tiếng Việt và tiếng Anh.

Ngôn ngữ học Tri nhận và ý niệm thời gian trong Ngôn ngữ học Tri nhận 1. Ngôn ngữ học Tri nhận Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics) là một khuynh hướng ngôn ngữ học ra đời vào những năm 80 của thế kỷ XX với nhiệm vụ trung tâm là nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy của con người, nghiên cứu cách con người nhận thức thế giới (thế giới thực tại, thế giới phi thực tại) qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa.