Đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa "kết quả" và "tổng kết" trong tiếng Việt và tiếng Anh

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, đặc biệt là ngôn ngữ học văn bản, việc tìm hiểu về từ ngữ nối đóng vai trò quan… 224 trang · Học viện Khoa học Xã hội · 2021.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tố Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Tình
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: So sánh từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa "kết quả" và "tổng kết" trong tiếng Việt và tiếng Anh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới về khoa học của luận án
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về phép nối, từ nối ở nước ngoài
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về phép nối, từ nối ở Việt Nam
• 1.2. Văn bản và liên kết
• 1.3. Phép nối và từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 1.4. Thể loại văn bản khoa học
• 1.5. Ngôn ngữ học đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC - NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ NỐI BIỂU THỊ Ý NGHĨA KẾT QUẢ, TỔNG KẾT TRONG VBKHXHTV VÀ VBKHXHTA
• 2.1. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.2. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt
• 2.3. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Anh
• 2.4. Đối chiếu số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.5. Số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.6. Một số nhận xét chung về số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.7. Đối chiếu về đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.8. Vị trí của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.9. Yếu tố đi kèm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.10. Chức năng cú pháp của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.11. Đặc điểm cấu tạo - ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM LIÊN KẾT - LẬP LUẬN CỦA TỪ NGỮ NỐI BIỂU THỊ Ý NGHĨA KẾT QUẢ, TỔNG KẾT TRONG VBKHXHTV VÀ VBKHXHTA
• 3.1. Đối chiếu đặc điểm liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3.2. Đặc trưng liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.3. Cấu trúc liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.4. Các mô hình liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.5. Một số nhận xét chung về các mối quan hệ liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.6. Đối chiếu đặc điểm lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3.7. Giá trị liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết có tác dụng tạo ra quan hệ lập luận cho văn bản
• 3.8. Đặc điểm lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.9. Đối chiếu đặc điểm liên kết và lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Từ Nối Chỉ Kết Quả và Tổng Kết

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, đặc biệt là ngôn ngữ học văn bản, việc tìm hiểu về từ ngữ nối đóng vai trò quan trọng. Liên kết văn bản là yếu tố then chốt để tạo nên một văn bản mạch lạc, trong đó phép nối là một phương thức cơ bản. Từ ngữ nối là phương tiện ngôn ngữ giúp liên kết các câu, phát ngôn, thể hiện mối quan hệ ngữ nghĩa rõ ràng. Trong tiếng Việt và tiếng Anh, có nhiều từ ngữ nối biểu thị các phạm trù ngữ nghĩa khác nhau, nhưng nhóm từ ngữ nối chỉ kết quả và tổng kết ít được nghiên cứu chuyên sâu. Nghiên cứu này tập trung vào việc làm rõ đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết và lập luận của nhóm từ nối chỉ kết quả và tổng kết trong hai ngôn ngữ.

1.1. Tầm quan trọng của từ nối chỉ kết quả trong văn bản

Từ nối chỉ kết quả và tổng kết có chức năng đưa ra kết quả hoặc tóm tắt ý chính của vấn đề. Chúng tạo liên kết giữa các phát ngôn, giúp văn bản mạch lạc và dễ hiểu. Các từ nối phổ biến trong tiếng Việt bao gồm: vì vậy, do đó, cho nên, tóm lại, nhìn chung. Việc nghiên cứu từ nối chỉ kết quả và tổng kết giúp người học ngôn ngữ hiểu rõ hơn về chức năng liên kết của chúng.

1.2. Từ nối chỉ tổng kết Vai trò trong văn bản khoa học

Trong văn bản khoa học, việc sử dụng từ nối chỉ tổng kết là rất quan trọng để thể hiện sự suy luận logic và trình bày kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng. Các từ nối như in conclusion, in summary, overall giúp người đọc dễ dàng nắm bắt được ý chính và kết luận của nghiên cứu. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc phân tích cách sử dụng từ nối chỉ tổng kết trong văn bản khoa học xã hội.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu So Sánh Từ Nối Việt Anh

Mặc dù đã có một số nghiên cứu về từ ngữ nối theo các phạm trù khác nhau, nhưng việc nghiên cứu một cách hệ thống về nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả và tổng kết, đặc biệt trong văn bản khoa học, vẫn còn hạn chế. Nghiên cứu này nhằm mục đích đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong tiếng Việt và tiếng Anh, làm rõ đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết và lập luận của chúng. Kết quả nghiên cứu sẽ có ý nghĩa thiết thực trong việc dạy và học ngôn ngữ, giúp người học hiểu rõ hơn về chức năng liên kết của từ ngữ nối trong cả hai ngôn ngữ.

2.1. Thiếu hụt nghiên cứu về từ nối chỉ kết quả và tổng kết

Hiện nay, các nghiên cứu về từ nối thường tập trung vào các phạm trù ngữ nghĩa khác như quan hệ nhân quả, tương phản, điều kiện. Nhóm từ nối chỉ kết quả và tổng kết chưa nhận được sự quan tâm đúng mức, đặc biệt là trong văn bản khoa học. Điều này dẫn đến việc người học ngôn ngữ gặp khó khăn trong việc sử dụng chính xác và hiệu quả các từ nối này.

2.2. Mục tiêu của nghiên cứu so sánh từ nối Việt Anh

Nghiên cứu này đặt ra mục tiêu làm sáng tỏ các đặc điểm và chức năng của nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết, đặc biệt là giá trị liên kết của chúng trong văn bản khoa học tiếng Việt và tiếng Anh. Thông qua việc đối chiếu, nghiên cứu sẽ chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ trong việc sử dụng từ nối chỉ kết quả và tổng kết.

2.3. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ nối

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc biên soạn giáo trình, giảng dạy ngôn ngữ, giúp người học hiểu và sử dụng chính xác hơn từ nối chỉ kết quả và tổng kết trong cả tiếng Việt và tiếng Anh. Nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở lý thuyết cho các nghiên cứu tiếp theo về từ nối trong các ngôn ngữ khác.

III. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu Từ Nối Hiệu Quả

Luận án sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn, miêu tả, so sánh đối chiếu, phân tích logic ngữ nghĩa – ngữ dụng và thống kê phân loại để thực hiện nghiên cứu. Phương pháp phân tích diễn ngôn được xem là chủ đạo, giúp xem xét cách thức từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng gắn liền với ngữ cảnh. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để đối chiếu giữa từ ngữ nối trong tiếng Việt và tiếng Anh về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết và lập luận.

3.1. Phân tích diễn ngôn Cơ sở lý thuyết so sánh từ nối

Phân tích diễn ngôn là phương pháp chủ đạo trong nghiên cứu này, tập trung vào việc xem xét chức năng của ngôn ngữ. Cụ thể, phương pháp này được sử dụng để xem xét cách thức các từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng trong từng văn cảnh cụ thể, phân tích ngữ nghĩa, đặc điểm liên kết và quan hệ lập luận của chúng trong văn bản khoa học.

3.2. So sánh đối chiếu Tìm điểm tương đồng và khác biệt

Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để đối chiếu giữa từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong tiếng Việt với tiếng Anh về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa và liên kết, lập luận. Qua đó, nghiên cứu sẽ tìm ra sự tương đồng và khác biệt của chúng ở các bình diện này, góp phần làm sáng tỏ đặc điểm của từ nối trong từng ngôn ngữ.

IV. Đối Chiếu Cấu Trúc Ngữ Nghĩa Từ Nối Kết Quả

Luận án sẽ miêu tả, phân tích và đối chiếu đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng trong tiếng Việt và tiếng Anh trên ngữ liệu là các văn bản thuộc các ngành khoa học xã hội. Cụ thể, luận án xem xét đặc điểm cấu tạo, vị trí, chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa của loại từ ngữ nối này trong phát ngôn, qua đó chỉ ra sự tương đồng và khác biệt của nhóm từ ngữ nối này trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh từ bình diện cấu trúc - ngữ nghĩa.

4.1. Đặc điểm cấu tạo của từ nối chỉ kết quả

Nghiên cứu sẽ phân tích cấu tạo của các từ nối chỉ kết quả trong tiếng Việt và tiếng Anh, xem xét chúng là từ đơn, từ ghép hay cụm từ. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ xây dựng các phương tiện biểu thị quan hệ kết quả.

4.2. Chức năng ngữ nghĩa của từ nối chỉ tổng kết

Nghiên cứu sẽ xem xét chức năng ngữ nghĩa của các từ nối chỉ tổng kết, phân loại chúng theo mức độ khái quát và sắc thái biểu cảm. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ biểu thị quan hệ tổng kết và đánh giá.

V. Liên Kết Lập Luận Phân Biệt Từ Nối Việt và Anh

Luận án sẽ miêu tả, phân tích và đối chiếu đặc điểm liên kết - lập luận của nhóm các từ ngữ nối trên được sử dụng trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh. Cụ thể, luận án xem xét các mối quan hệ liên kết và quan hệ lập luận của từ ngữ nối loại này thể hiện trong văn bản, qua đó chỉ ra sự tương đồng và khác biệt của nhóm từ ngữ nối này trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh từ bình diện liên kết - lập luận.

5.1. Mối quan hệ liên kết của từ nối chỉ kết quả

Nghiên cứu sẽ phân tích các mối quan hệ liên kết mà từ nối chỉ kết quả tạo ra trong văn bản, xem xét chúng liên kết các câu, đoạn văn hay các phần lớn hơn của văn bản. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về vai trò của từ nối trong việc tạo nên sự mạch lạc của văn bản.

5.2. Giá trị lập luận của từ nối chỉ tổng kết

Nghiên cứu sẽ xem xét giá trị lập luận của từ nối chỉ tổng kết, phân tích cách chúng được sử dụng để củng cố luận điểm và thuyết phục người đọc. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về vai trò của từ nối trong việc tạo nên tính thuyết phục của văn bản.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Từ Nối Tương Lai

Luận án là công trình đối chiếu chuyên sâu khá toàn diện và hệ thống về một mối quan hệ ngữ nghĩa cụ thể của từ ngữ nối trên phương diện cấu trúc, ngữ nghĩa và liên kết, lập luận trong phạm vi nguồn ngữ liệu là các văn bản khoa học xã hội. Luận án miêu tả, phân tích và làm rõ các đặc điểm về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt trong sự so sánh, đối chiếu với tiếng Anh. Thông qua việc tìm hiểu giá trị lập luận mà từ ngữ nối này thể hiện trong các văn bản khoa học xã hội, luận án cho thấy giá trị liên kết cũng như khả năng tạo giá trị biểu đạt của các từ ngữ nối loại này.

6.1. Đóng góp của luận án về nghiên cứu từ nối

Luận án góp phần làm phong phú thêm lý thuyết về các phép liên kết và phương tiện liên kết trong tiếng Việt và tiếng Anh, đồng thời góp phần làm phong phú thêm nguồn dữ liệu chuyên ngành ngôn ngữ học so sánh đối chiếu nói chung và đối chiếu tiếng Việt - tiếng Anh nói riêng.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về từ nối

Các kết quả nghiên cứu, ở chừng mực nào đó, đã tạo tiền đề cho việc so sánh đối chiếu giữa các ngôn ngữ về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết, lập luận ở các phạm vi nghiên cứu cụ thể. Nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích từ nối trong các loại văn bản khác nhau hoặc so sánh từ nối trong nhiều ngôn ngữ hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa 'kết quả', 'tổng kết' tiếng Việt và tiếng Anh (trên cơ sở các văn bản khoa học xã hội)" là luận án tiến sĩ ngành Ngôn ngữ học (mã số: 9 22 20 24), do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Tố Hoa thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Văn Tình tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (bảo vệ năm 2021).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn, tính liên kết là một trong những đặc trưng cơ bản quy định bản chất chỉnh thể của văn bản. Trong các phương thức liên kết, phép nối là phương thức phổ quát được sử dụng trong mọi thể loại, đặc biệt là văn bản khoa học. Phương tiện thực hiện phương thức này là các từ ngữ nối, có chức năng tường minh hóa mối quan hệ ngữ nghĩa - logic giữa các câu và phát ngôn, bảo đảm mạch lạc cho văn bản.

Thực tế nghiên cứu trong tiếng Việt và tiếng Anh đã có một số công trình tìm hiểu các nhóm từ ngữ nối biểu thị các phạm trù như không gian - thời gian, tương phản - nhượng bộ, giả thiết - nguyên nhân. Tuy nhiên, nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả và tổng kết chưa được khảo sát một cách toàn diện, có hệ thống trong thể loại văn bản khoa học xã hội dưới góc độ so sánh, đối chiếu liên ngôn ngữ. Đây là nhóm phương tiện có chức năng nêu hệ quả trực tiếp của sự việc hoặc tóm lược những luận điểm cơ bản, đưa ra nhận định mang tính khái quát nhằm phục vụ tư duy suy luận logic và lập luận khoa học.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu là tìm hiểu các đặc điểm về cấu trúc - ngữ nghĩa và liên kết - lập luận của nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh trên cơ sở lý thuyết phân tích diễn ngôn; qua đó đối chiếu nhằm xác định những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, làm rõ chức năng tạo giá trị liên kết và giá trị biểu đạt của nhóm từ ngữ nối này trong hoạt động hành chức văn bản.

Luận án xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Nhiệm vụ (i): Xác lập cơ sở lý luận thông qua việc trình bày một số vấn đề lý thuyết về ngôn ngữ học văn bản, phép nối, từ nối; trên cơ sở đó xác định các tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong văn bản.
2. Nhiệm vụ (ii): Miêu tả, phân tích và đối chiếu đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng trong tiếng Việt và tiếng Anh trên ngữ liệu văn bản khoa học xã hội; xem xét đặc điểm cấu tạo, vị trí, chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa thể hiện trong phát ngôn, từ đó chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.
3. Nhiệm vụ (iii): Miêu tả, phân tích và đối chiếu đặc điểm liên kết - lập luận của nhóm từ ngữ nối này trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh; xem xét các mối quan hệ liên kết và quan hệ lập luận trong văn bản, chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ trên bình diện này.

Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh.
• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn ở việc khảo sát nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong chuỗi phát ngôn gắn bó với nhau trong văn bản với ngữ cảnh có bề rộng phù hợp; không khảo sát các phát ngôn giao tiếp bằng lời nói hàng ngày hoặc các phát ngôn đơn lẻ tách rời ngữ cảnh.
• Tư liệu nghiên cứu: Khảo sát ngữ liệu từ các bài báo khoa học đăng tải trên các tạp chí khoa học xã hội đa ngành hoặc liên ngành xuất bản trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2018 (thuộc các chuyên ngành văn học, ngôn ngữ học, lịch sử, kinh tế, chính trị, pháp luật...).
  • Ngữ liệu tiếng Việt: 60 văn bản (độ dài trung bình từ 5.000 đến 6.000 từ/bài) trích từ các tạp chí: Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tạp chí Nhân lực Khoa học Xã hội... Tác giả thu thập được 115 từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt.
  • Ngữ liệu tiếng Anh: 50 văn bản (độ dài trung bình khoảng 7.000 từ/bài) trích từ các tạp chí: International Journal of Humanities and Social Sciences, International Journal of Cognitive Research in Science... Tác giả thu thập được 136 từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Anh.

Tiêu chí	Ngữ liệu tiếng Việt (VBKHXHTV)	Ngữ liệu tiếng Anh (VBKHXHTA)
Số lượng văn bản khảo sát	60 bài báo khoa học	50 bài báo khoa học
Thời gian xuất bản của nguồn ngữ liệu	2010 – 2018	2010 – 2018
Độ dài trung bình mỗi văn bản	Khoảng 5.000 – 6.000 từ	Khoảng 7.000 từ
Số lượng từ ngữ nối thu thập được	115 đơn vị	136 đơn vị

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả luận án đã phân chia và hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu thành hai nhóm công trình: quốc tế và trong nước.

1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

• Lý thuyết liên kết và phân loại phép nối: Các công trình nền tảng của Halliday & Hasan (1976: Cohesion in English) đã xác định bản chất ngữ nghĩa của liên kết và phân chia phép nối thành 4 loại: bổ sung (additive), đối lập (adversative), nhân quả (causal), thời gian (temporal). Tiếp đó, Halliday (1998: An Introduction to Functional Grammar) phân chia phép nối theo ba phạm trù khái quát: chi tiết hóa (elaboration), mở rộng (extension), tăng cường (enhancement). Martin (1992: English Text - System and Structure) phân biệt cấp độ vĩ mô gồm nối bên trong (internal) và nối bên ngoài (external), chia nhỏ thành bổ sung, nhân quả (consequential), so sánh (comparative), thời gian (temporal), định vị (location). Nunan (1993: Introduction to Discourse Analysis) và Collins & Hollo (2000: English Grammar - An Introduction) cũng phân loại các quan hệ cơ bản dựa trên nhân quả, bổ sung, tương phản, thời gian.
• Nghiên cứu ứng dụng trên ngữ liệu cụ thể: Yuwei Liu (2016) khảo sát việc sử dụng từ nối chỉ quan hệ đối lập, nhân quả, thời gian trong văn bản miêu tả, kể chuyện và nghị luận của người học tiếng Anh.

2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

• Hệ thống liên kết văn bản và ngữ pháp chức năng: Trần Ngọc Thêm (1985, tái bản 1999, 2006: Hệ thống liên kết trong văn bản tiếng Việt) phân loại phép nối thành phép nối lỏng và phép nối chặt; thiết lập mô hình tổng quát của phép nối là $ArB$ và chia thành ba nhóm quan hệ ngữ nghĩa: định vị, logic diễn đạt (trong đó có tiểu loại kết thúc), logic sự vật (trong đó có nhân quả). Diệp Quang Ban (1998, 2006, 2007, 2009) tiếp tục phát triển nghiên cứu về liên kết, mạch lạc, phân loại phương tiện nối gồm quan hệ từ và từ ngữ nối kết, bổ sung quan hệ mục đích và điều kiện. Nguyễn Thiện Giáp (2007: Dụng học Việt ngữ) phân loại phép nối thành đồng hướng, ngược hướng, nhân quả, thời gian - trình tự, gợi mở chức năng hồi chỉ và khứ chỉ. Nguyễn Thị Việt Thanh (1999) phân tích liên kết lời nói trên bình diện ngữ kết học (duy trì chủ đề, phát triển chủ đề, liên kết logic) và ngữ dụng học.
• Nghiên cứu phép nối ở các khía cạnh chuyên biệt: Nguyễn Đức Dân và Lê Đông (1985), Đỗ Thị Kim Liên (1995), Nguyễn Chí Hoà (2006) nghiên cứu liên kết và câu ghép; Lương Đình Khánh (2000, 2003) nghiên cứu giá trị tu từ của phép nối trong tác phẩm văn học; Lương Đình Dũng (2005) nghiên cứu phương pháp giảng dạy; Ngô Thị Bảo Châu (2010) phân loại quan hệ làm rõ (elaboration) với 9 tiểu loại, trong đó có quan hệ tóm tắt.
• Các nghiên cứu đối chiếu tiếng Việt - tiếng Anh và nghiên cứu phạm trù ngữ nghĩa cụ thể: Các nghiên cứu đối chiếu phép nối chung của Ngô Thị Bảo Châu (2009), Bùi Văn Năm (2010), Nguyễn Thị Thanh Hà (2011), Nguyễn Thị Hoa (2011), Nguyễn Thị Hoàng Huế (2012); các nghiên cứu phạm trù ngữ nghĩa riêng biệt trong tiếng Việt như quan hệ hợp - tuyển (Thái Thị Như Quỳnh, 2013), tương phản - nhượng bộ (Nguyễn Thị Thu, 2014; Vũ Thị Huyền Trang, 2014), kết quả - tổng kết (Võ Thị Hường, 2017).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào lý thuyết liên kết nói chung, khảo sát phép nối theo phạm vi ngữ pháp truyền thống hoặc đối chiếu tổng thể trên ngữ liệu tác phẩm văn học, văn bản đời thường. Chưa có công trình nào khảo sát và đối chiếu chuyên sâu, có hệ thống nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa "kết quả", "tổng kết" giữa tiếng Việt và tiếng Anh trên nguồn ngữ liệu chuyên biệt là văn bản khoa học xã hội theo khung phân tích diễn ngôn. Luận án được triển khai nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống học thuật này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

1. Khái niệm câu, phát ngôn, văn bản và diễn ngôn:
   • Phát ngôn (utterance): Luận án coi phát ngôn là đơn vị cơ sở của phép nối trong văn bản, là câu trong hoạt động giao tiếp cụ thể chịu sự chi phối của ngữ cảnh (Yule, 1997). Về hình thức, phát ngôn trong văn bản viết được nhận diện qua chữ cái viết hoa đầu dòng và dấu kết thúc câu.
   • Văn bản (text) và diễn ngôn (discourse): Tác giả tiếp nhận định nghĩa văn bản theo nghĩa rộng của Phạm Văn Tình (2002): văn bản không chỉ là ngôn ngữ viết với chủ đề và bố cục xác định mà là sản phẩm hoàn chỉnh của hành vi phát ngôn được ghi lại bằng chữ viết. Phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn không tách biệt mà là hai mặt của ngôn ngữ hành chức (Nguyễn Hòa, 2002, 2008).
2. Đặc trưng văn bản, liên kết và mạch lạc:
   • Dựa trên quan điểm của Diệp Quang Ban (2009), văn bản có 6 đặc trưng cơ bản: có cấu trúc, có nội dung, có mục đích sử dụng, có mạch lạc và liên kết, có yếu tố chỉ lượng, có yếu tố định biên.
   • Luận án phân biệt mạch lạc (coherence) là sự liên kết về nội dung ngữ nghĩa và ngữ dụng mang tính chiều sâu, còn liên kết (cohesion) là sự nối kết bề mặt bằng phương tiện ngôn ngữ; liên kết là phương tiện hiện thực hóa tính mạch lạc (Halliday & Hasan, 1976; Dijk, 1985).
3. Phép nối và mô hình liên kết:
   • Mô hình tổng quát của phép nối trong văn bản được xác lập là: $$U_1 \text{ c } U_2$$ (trong đó $c$ là từ ngữ nối có chức năng liên kết hình thức và logic - ngữ nghĩa; $U_1, U_2$ là các phát ngôn được nối).
   • Cấu trúc khái quát theo Trần Ngọc Thêm (1985) là $ArB$. Nếu phương tiện nối $r$ nằm ở kết ngôn $B$ ($A. rB$) ta có liên kết hồi chỉ; nếu $r$ nằm ở chủ ngôn $A$ ($Ar. B$) ta có liên kết dự báo.
4. Khái niệm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết:
   • Luận án đưa ra định nghĩa làm việc: Từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết là một tiểu nhóm thuộc từ ngữ nối có hình thức là từ, cụm từ và mệnh đề được dùng để liên kết giữa các phát ngôn, các đoạn văn trong văn bản với chức năng nêu ra kết quả trực tiếp của sự việc hoặc nguyên nhân vừa được nói đến trước đó; tổng kết lại những ý chính, những điều cơ bản, chủ yếu của những nội dung cụ thể mà các phát ngôn trước đã đề cập đến hoặc đưa ra những nhận định chung, khái quát.
5. Đặc trưng thể loại văn bản khoa học:
   • Văn bản khoa học mang chức năng thông báo và chứng minh (Đinh Trọng Lạc, 1999).
   • Ba đặc trưng cơ bản của văn bản khoa học gồm: tính trừu tượng - khái quát cao, tính logic nghiêm ngặt, tính chính xác - khách quan (Hữu Đạt, 2001).
6. Lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu:
   • Vận dụng các nguyên tắc đối chiếu ngôn ngữ của Bùi Mạnh Hùng (2008), Lê Quang Thiêm (1989), Krzeszowski (1990). Luận án áp dụng cách tiếp cận đối chiếu một chiều lấy cơ sở so sánh (Tertium comparationis) làm trung tâm.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Phương pháp chủ đạo nhằm xem xét cách thức các từ ngữ nối kết quả, tổng kết hành chức trong ngữ cảnh văn bản cụ thể.
• Phương pháp miêu tả: Dùng để miêu tả đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa và liên kết - lập luận của nhóm từ ngữ nối ở từng ngôn ngữ.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh đối chiếu một chiều giữa tiếng Việt và tiếng Anh để rút ra các điểm tương đồng và khác biệt.
• Thủ pháp phân tích logic ngữ nghĩa – ngữ dụng: Phân tích vai trò của từ ngữ nối trong việc thể hiện các mối quan hệ nghĩa và định hướng lập luận trong văn cảnh cụ thể.
• Thủ pháp thống kê phân loại: Tập hợp, xử lý ngữ liệu, phân loại từ ngữ nối, lập bảng biểu đối chiếu số lượng và tần suất xuất hiện.

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần Mở đầu trình bày lý do lựa chọn đề tài, mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, nguồn ngữ liệu khảo sát (60 văn bản tiếng Việt và 50 văn bản tiếng Anh giai đoạn 2010–2018), phương pháp nghiên cứu, đóng góp mới về khoa học, ý nghĩa lý luận - thực tiễn và bố cục cấu trúc của luận án.

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước về văn bản, liên kết, phép nối và thể loại văn bản khoa học; làm rõ vị trí của nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong các khung phân loại của Halliday & Hasan, Martin, Trần Ngọc Thêm, Diệp Quang Ban, Nguyễn Thiện Giáp, Ngô Thị Bảo Châu, Phạm Văn Tình, Bùi Tất Tươm, Hà Thúc Loan. Đồng thời, chương này xác lập khung lý thuyết công cụ về phân tích diễn ngôn, ngữ nghĩa - ngữ dụng (nghĩa miêu tả, nghĩa tình thái), đặc điểm ngôn ngữ của văn bản khoa học xã hội và các nguyên tắc của ngôn ngữ học đối chiếu làm nền tảng cho việc phân tích ngữ liệu ở các chương tiếp theo.

Chương 2: Đối chiếu đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA

Chương này tập trung xác lập tiêu chí nhận diện và tiến hành đối chiếu đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của 115 từ ngữ nối tiếng Việt và 136 từ ngữ nối tiếng Anh:

• Tiêu chí nhận diện: Xác định các đơn vị có chức năng nối ở cấp độ liên phát ngôn và liên đoạn, biểu thị nghĩa hệ quả trực tiếp hoặc nghĩa tóm lược/khái quát nội dung.
• Số lượng và tần suất sử dụng: Thống kê và so sánh số lượng, tần suất xuất hiện chung và theo từng nhóm ý nghĩa (kết quả và tổng kết), xác định danh sách 10 từ ngữ nối có tần suất sử dụng cao nhất ở mỗi ngôn ngữ (Bảng 2.1, 2.2, 2.3).
• Đặc điểm cấu tạo: Phân loại từ ngữ nối theo 3 dạng thức cấu tạo:
  • Dạng thức là từ (Bảng 2.4 cho tiếng Việt, Bảng 2.5 cho tiếng Anh: vì vậy, do đó, cho nên, nên, vậy, do vậy, như vậy... / therefore, thus, hence, so, consequently...).
  • Dạng thức là cụm từ (Bảng 2.6 cho tiếng Việt, Bảng 2.7 cho tiếng Anh: kết quả là, tóm lại, nhìn chung, nói cách khác, nói một cách tổng quát, suy cho cùng... / as a result, in conclusion, in summary, in short, in general, on the whole...).
  • Dạng thức là mệnh đề (Bảng 2.8 cho tiếng Việt, Bảng 2.9 cho tiếng Anh: kết quả khảo sát cho thấy, từ những phân tích trên có thể thấy rằng, điều này chứng tỏ rằng... / it can be concluded that, the results indicate that, from the above analysis it is clear that...).
• Vị trí và chức năng cú pháp trong phát ngôn: Khảo sát vị trí đầu phát ngôn, giữa phát ngôn, cuối phát ngôn; các yếu tố đi kèm từ ngữ nối; vai trò cú pháp (thành phần chuyển tiếp, trạng ngữ, phụ ngữ liên kết).

Chương 3: Đối chiếu đặc điểm liên kết - lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA

Chương này đi sâu vào chức năng hành chức của từ ngữ nối trên hai bình diện liên kết và lập luận:

• Đặc trưng và cấu trúc liên kết: Phân tích quan hệ giữa chủ ngôn ($A$) và kết ngôn ($B$) thông qua từ ngữ nối ($r$) theo các mô hình liên kết một - một, một - nhiều, nhiều - một, nhiều - nhiều (Bảng 3.1). Đánh giá chiều hướng liên kết hồi chỉ ($A. rB$) chiếm ưu thế so với liên kết dự báo ($Ar. B$).
• Đặc điểm lập luận: Xác định vai trò của từ ngữ nối như là các tác tử lập luận (argumentative operators) hoặc kết nối lập luận (argumentative connectors). Từ ngữ nối mang nghĩa kết quả/tổng kết dẫn nhập kết luận hoặc luận điểm khái quát từ các luận cứ (tiền đề) được triển khai trước đó.
• Các kiểu quan hệ lập luận: Phân loại các kiểu quan hệ lập luận do nhóm từ ngữ nối biểu thị trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh (Bảng 3.2), chỉ ra sự tương đồng về cơ chế suy luận khoa học và những khác biệt về phương thức biểu đạt bề mặt giữa hai ngôn ngữ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa lý thuyết về phép nối chuyên biệt: Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có tính hệ thống về một nhóm ý nghĩa cụ thể của phép nối (ý nghĩa kết quả, tổng kết) trên nguồn ngữ liệu văn bản khoa học xã hội theo khung phân tích diễn ngôn.
2. Bổ sung tư liệu cho ngôn ngữ học đối chiếu: Làm sáng tỏ các đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa và liên kết - lập luận của từ ngữ nối tiếng Việt trong sự đối chiếu với tiếng Anh; làm phong phú thêm nguồn dữ liệu miêu tả của ngữ pháp văn bản tiếng Việt và lý thuyết đối chiếu liên ngôn ngữ Việt - Anh.
3. Làm rõ mối quan hệ giữa liên kết hình thức và lập luận ngữ dụng: Khẳng định vai trò của từ ngữ nối không chỉ thuần túy là phương tiện liên kết ngữ pháp bề mặt mà còn là phương tiện định hướng lập luận và tổ chức cấu trúc ngữ nghĩa của văn bản khoa học.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học và nguồn ngữ liệu phục vụ việc biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài và giảng dạy tiếng Anh học thuật cho sinh viên, học viên cao học.
2. Hỗ trợ thực hành viết văn bản khoa học: Giúp người học và người nghiên cứu nhận thức và sử dụng chính xác các phương tiện liên kết kết quả, tổng kết nhằm nâng cao tính mạch lạc, chặt chẽ trong viết bài báo khoa học bằng tiếng Việt và tiếng Anh.
3. Ứng dụng trong dịch thuật học thuật: Hỗ trợ người dịch lựa chọn các phương tiện tương đương phù hợp giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong chuyển dịch văn bản khoa học xã hội.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về dung lượng và nguồn ngữ liệu, luận án chỉ khảo sát 110 bài báo khoa học (60 văn bản tiếng Việt và 50 văn bản tiếng Anh) trong phạm vi các ngành khoa học xã hội xuất bản từ năm 2010 đến 2018. Nghiên cứu chưa mở rộng sang các thể loại văn bản khoa học khác như giáo trình, sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ hoặc các ngành khoa học tự nhiên - kỹ thuật.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát đối chiếu nhóm từ ngữ nối kết quả, tổng kết trên các thể loại văn bản khác (văn bản hành chính, văn bản chính luận, văn bản báo chí).
  • Khảo sát mở rộng sang các phong cách văn bản khoa học tự nhiên và kỹ thuật.
  • Nghiên cứu đối chiếu các nhóm từ ngữ nối biểu thị các phạm trù ngữ nghĩa khác (như tương phản, điều kiện, mục đích) giữa tiếng Việt và tiếng Anh.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết phân tích diễn ngôn, ngữ pháp văn bản và phương pháp so sánh đối chiếu liên ngôn ngữ một chiều.
• Giảng viên và giáo viên ngoại ngữ: Sử dụng ngữ liệu và kết quả phân loại từ ngữ nối (từ, cụm từ, mệnh đề) để thiết kế bài giảng về kỹ năng viết học thuật (academic writing) tiếng Việt và tiếng Anh.
• Người nghiên cứu và người viết bài báo khoa học: Tham khảo các mô hình liên kết và cách thức sử dụng từ ngữ nối kết quả, tổng kết để nâng cao tính logic và năng lực lập luận trong bài viết khoa học.
• Người làm công tác dịch thuật học thuật: Sử dụng bảng đối chiếu tần suất và chức năng ngữ nghĩa - lập luận để lựa chọn từ ngữ tương đương chính xác khi chuyển dịch giữa tiếng Việt và tiếng Anh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát bao nhiêu văn bản và thu thập được bao nhiêu từ ngữ nối ở mỗi ngôn ngữ?

Luận án khảo sát tổng cộng 110 bài báo khoa học xã hội công bố trong giai đoạn 2010–2018. Trong đó, ngữ liệu tiếng Việt gồm 60 văn bản, thu thập được 115 từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết; ngữ liệu tiếng Anh gồm 50 văn bản, thu thập được 136 từ ngữ nối tương ứng.

2. Định nghĩa làm việc của luận án về từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết là gì?

Định nghĩa được xác lập trong luận án: "Từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết là một tiểu nhóm thuộc từ ngữ nối có hình thức là từ, cụm từ và mệnh đề được dùng để liên kết giữa các phát ngôn, các đoạn văn trong văn bản với chức năng nêu ra kết quả trực tiếp của sự việc hoặc nguyên nhân vừa được nói đến trước đó; tổng kết lại những ý chính, những điều cơ bản, chủ yếu của những nội dung cụ thể mà các phát ngôn trước đã đề cập đến hoặc đưa ra những nhận định chung, khái quát."

3. Về mặt hình thức cấu tạo, từ ngữ nối kết quả và tổng kết được phân thành những dạng thức nào?

Cả trong tiếng Việt và tiếng Anh, từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được phân chia thành 3 dạng thức cấu tạo:

• Dạng thức là từ (vì vậy, do đó, nên... / therefore, thus, hence...).
• Dạng thức là cụm từ (kết quả là, tóm lại, nhìn chung... / as a result, in short, in general...).
• Dạng thức là mệnh đề (kết quả khảo sát cho thấy, từ đó có thể thấy rằng... / it can be concluded that, the results indicate that...).

4. Phương pháp nghiên cứu chủ đạo của luận án là gì và áp dụng cách tiếp cận đối chiếu nào?

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo của luận án là phương pháp phân tích diễn ngôn kết hợp với phương pháp miêu tả và phương pháp so sánh đối chiếu. Trong ngôn ngữ học đối chiếu, luận án áp dụng cách tiếp cận đối chiếu một chiều lấy cơ sở so sánh (Tertium comparationis) làm trung tâm.

5. Khái niệm văn bản được luận án tiếp cận theo quan điểm của tác giả nào?

Luận án tiếp nhận quan điểm của PGS. Phạm Văn Tình (2002): văn bản được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ bó hẹp là đặc thù của ngôn ngữ viết thoát ly ngữ cảnh mà là sản phẩm hoàn chỉnh của hành vi phát ngôn được ghi lại bằng chữ viết, kết hợp phân tích bề mặt cấu trúc với chức năng hành chức trong bối cảnh giao tiếp.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Tố Hoa đã thực hiện việc miêu tả và đối chiếu nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa "kết quả", "tổng kết" giữa tiếng Việt và tiếng Anh trên ngữ liệu 110 bài báo khoa học xã hội giai đoạn 2010–2018. Dựa trên khung lý thuyết phân tích diễn ngôn và ngôn ngữ học đối chiếu, công trình đã làm sáng tỏ các đặc điểm cấu tạo (từ, cụm từ, mệnh đề), vị trí cú pháp, cấu trúc liên kết và giá trị lập luận của 115 đơn vị tiếng Việt và 136 đơn vị tiếng Anh. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu chuyên ngành có giá trị lý luận và ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngôn ngữ, viết văn bản khoa học và dịch thuật học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng chữ cái viết hoa và kết thúc bằng một số loại dấu câu nhất định. Văn bản và diễn ngôn. Phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn a. Văn bản và diễn ngôn Sự phát triển của ngôn ngữ học hiện đại đã đƣa phân tích ngữ pháp không chỉ giới hạn ở câu truyền thống mà còn hƣớng đến khảo sát cấu trúc trên câu, đặc biệt là xem xét mối quan hệ giữa các câu trong cả văn bản.

Đây chính là cơ sở cho sự ra đời của một ngành mới: ngôn ngữ học văn bản (text linguistics, textual linguistics) mà giai đoạn sau các nhà nghiên cứu gọi là phân tích diễn ngôn (discourse analysis). Trong ngôn ngữ học VB hay phân tích diễn ngôn, ngoài khái niệm phát ngôn còn có hai khái niệm khác luôn song hành, đó là diễn ngôn (discourse) và văn bản (text). Đây đƣợc xem là hai khái niệm cơ bản, nền tảng của ngôn ngữ học VB và 13 phân tích diễn ngôn. Vì vậy, hai khái niệm này đƣợc hầu hết các nhà nghiên cứu ở trong và ngoài lĩnh vực này đề cập tới, chẳng hạn nhƣ: Halliday & Hasan (1976), Brown & Yule (1983), Cook (1989), Nunan (1993), Asher (1994), Trần Ngọc Thêm (1985), Hồ Lê (1996), Nguyễn Thị Việt Thanh (1999), Phạm Văn Tình (2002), Nguyễn Hoà (2008), Diệp Quang Ban (1998 & 2009), Nguyễn Thiện Giáp (2009).

Theo tổng kết của Diệp Quang Ban (2009), cùng với quá trình phát triển của ngôn ngữ học, khái niệm VB và diễn ngôn cũng đƣợc hiểu theo những cách khác nhau. Ở giai đoạn đầu, do trọng tâm của các nhà nghiên cứu tập trung vào sự kiện nói bằng chữ viết cho nên tên gọi văn bản đƣợc sử dụng để chỉ những sự kiện nói (tức là những sản phẩm của ngôn ngữ) bằng chữ viết và nói miệng có mạch lạc và liên kết. Nghĩa là VB thời kì này đƣợc dùng để chỉ các sản phẩm của cả hoạt động viết và nói, tức giao tiếp nói chung. Tiêu biểu cho quan niệm thời kì đầu này là định nghĩa về VB của Halliday & Hasan (1976): “Văn bản - một đơn vị của ngôn ngữ - được xác định không phải dựa vào độ dài ngắn, dạng nói hay viết, bao gồm một động từ hay nhiều… mà dựa vào tính chỉnh thể, thống nhất về nội dung ngữ nghĩa của nó”.

“Văn bản là một thuật ngữ ngôn ngữ học được dùng để chỉ bất kì một đoạn văn nào, dù là dạng nói hay viết, dù là dài hay ngắn, nhưng phải là một chỉnh thể thống nhất, hoàn chỉnh”. Và: “Văn bản là một đơn vị của ngôn ngữ tồn tại trong quá trình sử dụng - giao tiếp hay tư duy” [123: 1-2]. Đồng thời, Halliday cũng chỉ rõ việc xác định VB phải gắn liền với ngữ cảnh, nghĩa là VB phải đƣợc xác định tuỳ thuộc vào văn cảnh và nội dung, ý nghĩa của các câu đi trƣớc và sau nó mà không thể xác định một cách tách rời các thành phần (câu, chuỗi câu) nào cấu tạo nên VB. Nhƣ vậy, Halliday rất chú trọng đến các mối quan hệ về nghĩa giữa các phát ngôn trong VB.

Tƣơng tự, Crystal (1992) quan niệm: “Văn bản là một sản phẩm diễn ngôn xuất hiện một cách tự nhiên dưới dạng nói, viết hoặc biểu hiện bằng cử chỉ, được nhận dạng về những mục đích phân tích. Nó thường là một chỉnh thể ngôn ngữ với chức năng giao tiếp có thể xác định được, ví dụ như một cuộc thoại, một tờ áp phích. Nhƣ vậy, VB không chỉ là sản phẩm của hoạt động viết mà còn là sản phẩm của hoạt động nói, nghĩa là VB còn luôn đƣợc đặt trong bối cảnh giao tiếp. Giai đoạn về sau, do ngôn ngữ nói đƣợc quan tâm nhiều hơn nên đã tạo thế cân bằng với ngôn ngữ viết: xuất hiện tên gọi thứ hai, đó là diễn ngôn.

Do đó, ở thời kì 14 này các nhà nghiên cứu có xu hƣớng phân biệt, đối lập rạch ròi về nội hàm khái niệm giữa hai tên gọi này. VB dùng để chỉ sản phẩm ngôn ngữ dƣới dạng viết (chữ viết), còn diễn ngôn chỉ sản phẩm ngôn ngữ nói (nói miệng). Chẳng hạn, Hồ Lê (1996) phân biệt "Văn bản là chỉnh thể của một sản phẩm - viết để diễn đạt trọn vẹn một ý kiến về một vấn đề hoặc một hệ thống vấn đề. Ngôn bản là chỉnh thể của một sản phẩm - nói để diễn đạt trọn vẹn ý kiến về một vấn đề hoặc hệ thống vấn đề” [58: 55].

Một số tác giả khác cũng đề cập đến sự phân biệt VB và diễn ngôn ở những khía cạnh khác nhau nhƣ Brown & Yule (1983), Widdowson (1984), Cook (1989), Nunan (1993). Chẳng hạn, theo Cook (1990), sự khác biệt giữa diễn ngôn và VB là sự khác biệt giữa chức năng và hình thức: VB là ―một chuỗi ngôn ngữ được hiểu một cách hình thức, bên ngoài ngữ cảnh‖, còn diễn ngôn là ―các chuỗi ngôn ngữ được cảm nhận như có ý nghĩa, thống nhất và có mục đích‖ [114: 158]. Nhƣ vậy, với quan niệm VB thuộc về ngôn ngữ viết còn diễn ngôn là thuộc về lời nói thì theo cách hiểu này, diễn ngôn sẽ là một chuỗi phát ngôn đƣợc thực hiện trong quá trình giao tiếp bằng lời nói (thể hiện dƣới dạng âm thanh) và hàm ý có ngƣời nghe trực tiếp. Tuy nhiên, việc cố gắng phân biệt rạch ròi hai khái niệm này trong thực tế là vô cùng khó khăn, bởi vì thực tế cho thấy sản phẩm của diễn ngôn cũng thƣờng đƣợc ghi lại bằng chữ viết, nghĩa là bằng VB hiện hữu hay còn gọi là ―văn bản hoá‖.

Mặc dù các tác giả trên cố gắng phân biệt diễn ngôn và VB nhƣng cách định nghĩa cho thấy họ chƣa làm rõ bản chất của sự khác biệt giữa hai khái niệm này, thậm chí là chúng hoà trộn vào nhau, rất khó phân biệt. Chẳng hạn, Crystal (1992) phân biệt diễn ngôn “là một chuỗi ngôn ngữ (đặc biệt là ngôn ngữ nói) liên tục lớn hơn câu, thường tạo nên một đơn vị có mạch lạc, như bài truyền giáo, một lý lẽ, một câu chuyện tiếu lâm hay truyện kể”. Còn văn bản “là một đoạn diễn ngôn xuất hiện dưới dạng nói, viết hoặc ở dạng kí hiệu bằng cử chỉ sử dụng tự nhiên, được xác định để phân tích. Nó thường là một chỉnh thể ngôn ngữ với chức năng giao tiếp có thể xác định được, ví dụ như một cuộc thoại, một tờ áp phích‖ [116: 25].

Nhƣ vậy, Crystal cuối cùng vẫn không thể phân biệt rõ đƣợc hai khái niệm này vì cuối cùng ông vẫn coi VB ―là một đoạn diễn ngôn xuất hiện dƣới dạng nói, viết hoặc ở dạng kí hiệu‖. Cũng phản ánh thực tế này, Phạm Văn Tình (2002) thấy rằng trong nhiều VB, các nhân tố hội thoại và đơn thoại nhiều khi đƣợc hòa trộn vào nhau [98: 30]. Lý giải điều này, Nguyễn Hòa 15 (2008: 33-34) cho rằng: trong văn bản sẽ có cái diễn ngôn, trong diễn ngôn sẽ có cái VB cho nên sự phân biệt trên chỉ mang tính tƣơng đối. Đây không phải là hai thực thể tách biệt mà chỉ là một thực thể biểu hiện của ngôn ngữ hành chức trong bối cảnh giao tiếp xã hội.

Do vậy, việc sử dụng hai khái niệm này thay thế lẫn nhau là một điều dễ hiểu. Tuy nhiên, mặc dù trong thực tế sử dụng, ta không phân biệt giữa diễn ngôn và VB nhƣng khi muốn nhấn mạnh tới mặt hành chức hay mặt hình thức của ngôn ngữ thì vẫn có sự phân biệt. Nhƣ vậy, xuất phát từ góc nhìn cũng nhƣ quan điểm khác nhau nên mỗi nhà nghiên cứu đã đƣa ra các khái niệm VB cũng khác nhau. Mặc dù về cơ bản khái niệm VB và diễn ngôn là đồng nhất nhƣng đi sâu vào chi tiết cho thấy thuật ngữ VB vẫn có ngoại diên rộng hơn phạm vi diễn ngôn.

Luận án này đi theo xu hƣớng: xem xét từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết (từ bình diện cấu trúc - ngữ nghĩa và liên kết – lập luận) đƣợc sử dụng trong các phát ngôn. Đồng thời, luận án cũng khảo sát các phát ngôn chứa từ ngữ nối mang nghĩa kết quả, tổng kết đƣợc sử dụng trong các văn cảnh nhƣng lại đƣợc định dạng bằng VB hiện hữu (ghi lại bằng chữ viết). Vì vậy, để có một khái niệm VB làm việc, luận án tán thành với nhận định của Phạm Văn Tình (2002): Văn bản phải được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ bó hẹp là đặc thù của ngôn ngữ viết - loại hình văn bản được xây dựng theo những định hướng về chủ đề và bố cục nhất định, thoát ly khỏi các bối cảnh giao tiếp bằng lời - mà nó còn là sản phẩm hoàn chỉnh của hành vi phát ngôn và được ghi lại bằng chữ viết [98: 29]. Phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn Khi nói đến phân tích VB và phân tích diễn ngôn cũng là đề cập đến hai giai đoạn nghiên cứu của cùng một đối tƣợng: ngôn ngữ học VB.

Giai đoạn đầu, để phân tích VB ngƣời ta căn cứ vào đơn vị tối thiểu là câu, và do VB đƣợc hiểu nhƣ tập hợp câu nên các nhà nghiên cứu sử dụng các phƣơng pháp và lý thuyết của câu theo quan điểm cấu trúc hình thức vào việc nghiên cứu VB và gắn liền với tên gọi ―ngữ pháp văn bản‖. Giai đoạn sau đánh dấu sự chuyển đổi đối tƣợng từ câu sang diễn ngôn, nghĩa là VB đƣợc hiểu nhƣ đơn vị của nghĩa không phải là đơn vị của ngữ pháp nên tên gọi diễn ngôn đƣợc sử dụng nhiều hơn và ―phân tích diễn ngôn‖ đƣợc chọn thay thế cho ―ngữ pháp văn bản‖. Tuy vậy, thuật ngữ ―văn bản‖ vẫn đƣợc dùng khi phân tích bề mặt từ ngữ của sự kiện nói trong phân tích diễn ngôn. Việc giải thích các từ 16 ngữ bằng mối quan hệ của chúng với ngữ cảnh tình huống và ý định của ngƣời nói thuộc về diễn ngôn là một phần quan trọng trong phân tích diễn ngôn, nghĩa là phân tích diễn ngôn là phân tích ngôn ngữ trong hành chức.

Việc hình thành tên gọi và xác định đối tƣợng, phƣơng pháp tiếp cận của ―phân tích văn bản‖ và ―phân tích diễn ngôn‖ đã đƣợc đề cập trong các công trình của Brown và Yule (1983), Guy Cook (1989) và Lyons (1995) về cách hiểu VB (mặt từ ngữ lý giải đƣợc có thể đƣợc diễn đạt bằng chữ viết hoặc âm thanh của một tài liệu ngôn ngữ) và diễn ngôn (nghĩa- logic và chức năng gắn liền với ngữ cảnh hành chức).