Đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa "kết quả" và "tổng kết" trong tiếng Việt và tiếng Anh

Chuyên khảo phân tích Đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả tổng kết tiếng việt và tiếng anh trên cơ sở các văn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Thị Tố Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Tình
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: So sánh từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa "kết quả" và "tổng kết" trong tiếng Việt và tiếng Anh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới về khoa học của luận án
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về phép nối, từ nối ở nước ngoài
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về phép nối, từ nối ở Việt Nam
• 1.2. Văn bản và liên kết
• 1.3. Phép nối và từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 1.4. Thể loại văn bản khoa học
• 1.5. Ngôn ngữ học đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC - NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ NỐI BIỂU THỊ Ý NGHĨA KẾT QUẢ, TỔNG KẾT TRONG VBKHXHTV VÀ VBKHXHTA
• 2.1. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.2. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt
• 2.3. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Anh
• 2.4. Đối chiếu số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.5. Số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.6. Một số nhận xét chung về số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.7. Đối chiếu về đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.8. Vị trí của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.9. Yếu tố đi kèm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.10. Chức năng cú pháp của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.11. Đặc điểm cấu tạo - ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM LIÊN KẾT - LẬP LUẬN CỦA TỪ NGỮ NỐI BIỂU THỊ Ý NGHĨA KẾT QUẢ, TỔNG KẾT TRONG VBKHXHTV VÀ VBKHXHTA
• 3.1. Đối chiếu đặc điểm liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3.2. Đặc trưng liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.3. Cấu trúc liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.4. Các mô hình liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.5. Một số nhận xét chung về các mối quan hệ liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.6. Đối chiếu đặc điểm lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3.7. Giá trị liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết có tác dụng tạo ra quan hệ lập luận cho văn bản
• 3.8. Đặc điểm lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.9. Đối chiếu đặc điểm liên kết và lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Từ Nối Chỉ Kết Quả và Tổng Kết

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, đặc biệt là ngôn ngữ học văn bản, việc tìm hiểu về từ ngữ nối đóng vai trò quan trọng. Liên kết văn bản là yếu tố then chốt để tạo nên một văn bản mạch lạc, trong đó phép nối là một phương thức cơ bản. Từ ngữ nối là phương tiện ngôn ngữ giúp liên kết các câu, phát ngôn, thể hiện mối quan hệ ngữ nghĩa rõ ràng. Trong tiếng Việt và tiếng Anh, có nhiều từ ngữ nối biểu thị các phạm trù ngữ nghĩa khác nhau, nhưng nhóm từ ngữ nối chỉ kết quả và tổng kết ít được nghiên cứu chuyên sâu. Nghiên cứu này tập trung vào việc làm rõ đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết và lập luận của nhóm từ nối chỉ kết quả và tổng kết trong hai ngôn ngữ.

1.1. Tầm quan trọng của từ nối chỉ kết quả trong văn bản

Từ nối chỉ kết quả và tổng kết có chức năng đưa ra kết quả hoặc tóm tắt ý chính của vấn đề. Chúng tạo liên kết giữa các phát ngôn, giúp văn bản mạch lạc và dễ hiểu. Các từ nối phổ biến trong tiếng Việt bao gồm: vì vậy, do đó, cho nên, tóm lại, nhìn chung. Việc nghiên cứu từ nối chỉ kết quả và tổng kết giúp người học ngôn ngữ hiểu rõ hơn về chức năng liên kết của chúng.

1.2. Từ nối chỉ tổng kết Vai trò trong văn bản khoa học

Trong văn bản khoa học, việc sử dụng từ nối chỉ tổng kết là rất quan trọng để thể hiện sự suy luận logic và trình bày kết quả nghiên cứu một cách rõ ràng. Các từ nối như in conclusion, in summary, overall giúp người đọc dễ dàng nắm bắt được ý chính và kết luận của nghiên cứu. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc phân tích cách sử dụng từ nối chỉ tổng kết trong văn bản khoa học xã hội.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu So Sánh Từ Nối Việt Anh

Mặc dù đã có một số nghiên cứu về từ ngữ nối theo các phạm trù khác nhau, nhưng việc nghiên cứu một cách hệ thống về nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả và tổng kết, đặc biệt trong văn bản khoa học, vẫn còn hạn chế. Nghiên cứu này nhằm mục đích đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong tiếng Việt và tiếng Anh, làm rõ đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết và lập luận của chúng. Kết quả nghiên cứu sẽ có ý nghĩa thiết thực trong việc dạy và học ngôn ngữ, giúp người học hiểu rõ hơn về chức năng liên kết của từ ngữ nối trong cả hai ngôn ngữ.

2.1. Thiếu hụt nghiên cứu về từ nối chỉ kết quả và tổng kết

Hiện nay, các nghiên cứu về từ nối thường tập trung vào các phạm trù ngữ nghĩa khác như quan hệ nhân quả, tương phản, điều kiện. Nhóm từ nối chỉ kết quả và tổng kết chưa nhận được sự quan tâm đúng mức, đặc biệt là trong văn bản khoa học. Điều này dẫn đến việc người học ngôn ngữ gặp khó khăn trong việc sử dụng chính xác và hiệu quả các từ nối này.

2.2. Mục tiêu của nghiên cứu so sánh từ nối Việt Anh

Nghiên cứu này đặt ra mục tiêu làm sáng tỏ các đặc điểm và chức năng của nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết, đặc biệt là giá trị liên kết của chúng trong văn bản khoa học tiếng Việt và tiếng Anh. Thông qua việc đối chiếu, nghiên cứu sẽ chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ trong việc sử dụng từ nối chỉ kết quả và tổng kết.

2.3. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ nối

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc biên soạn giáo trình, giảng dạy ngôn ngữ, giúp người học hiểu và sử dụng chính xác hơn từ nối chỉ kết quả và tổng kết trong cả tiếng Việt và tiếng Anh. Nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở lý thuyết cho các nghiên cứu tiếp theo về từ nối trong các ngôn ngữ khác.

III. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu Từ Nối Hiệu Quả

Luận án sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn, miêu tả, so sánh đối chiếu, phân tích logic ngữ nghĩa – ngữ dụng và thống kê phân loại để thực hiện nghiên cứu. Phương pháp phân tích diễn ngôn được xem là chủ đạo, giúp xem xét cách thức từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng gắn liền với ngữ cảnh. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để đối chiếu giữa từ ngữ nối trong tiếng Việt và tiếng Anh về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết và lập luận.

3.1. Phân tích diễn ngôn Cơ sở lý thuyết so sánh từ nối

Phân tích diễn ngôn là phương pháp chủ đạo trong nghiên cứu này, tập trung vào việc xem xét chức năng của ngôn ngữ. Cụ thể, phương pháp này được sử dụng để xem xét cách thức các từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng trong từng văn cảnh cụ thể, phân tích ngữ nghĩa, đặc điểm liên kết và quan hệ lập luận của chúng trong văn bản khoa học.

3.2. So sánh đối chiếu Tìm điểm tương đồng và khác biệt

Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để đối chiếu giữa từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong tiếng Việt với tiếng Anh về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa và liên kết, lập luận. Qua đó, nghiên cứu sẽ tìm ra sự tương đồng và khác biệt của chúng ở các bình diện này, góp phần làm sáng tỏ đặc điểm của từ nối trong từng ngôn ngữ.

IV. Đối Chiếu Cấu Trúc Ngữ Nghĩa Từ Nối Kết Quả

Luận án sẽ miêu tả, phân tích và đối chiếu đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết được sử dụng trong tiếng Việt và tiếng Anh trên ngữ liệu là các văn bản thuộc các ngành khoa học xã hội. Cụ thể, luận án xem xét đặc điểm cấu tạo, vị trí, chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa của loại từ ngữ nối này trong phát ngôn, qua đó chỉ ra sự tương đồng và khác biệt của nhóm từ ngữ nối này trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh từ bình diện cấu trúc - ngữ nghĩa.

4.1. Đặc điểm cấu tạo của từ nối chỉ kết quả

Nghiên cứu sẽ phân tích cấu tạo của các từ nối chỉ kết quả trong tiếng Việt và tiếng Anh, xem xét chúng là từ đơn, từ ghép hay cụm từ. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ xây dựng các phương tiện biểu thị quan hệ kết quả.

4.2. Chức năng ngữ nghĩa của từ nối chỉ tổng kết

Nghiên cứu sẽ xem xét chức năng ngữ nghĩa của các từ nối chỉ tổng kết, phân loại chúng theo mức độ khái quát và sắc thái biểu cảm. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ biểu thị quan hệ tổng kết và đánh giá.

V. Liên Kết Lập Luận Phân Biệt Từ Nối Việt và Anh

Luận án sẽ miêu tả, phân tích và đối chiếu đặc điểm liên kết - lập luận của nhóm các từ ngữ nối trên được sử dụng trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh. Cụ thể, luận án xem xét các mối quan hệ liên kết và quan hệ lập luận của từ ngữ nối loại này thể hiện trong văn bản, qua đó chỉ ra sự tương đồng và khác biệt của nhóm từ ngữ nối này trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh từ bình diện liên kết - lập luận.

5.1. Mối quan hệ liên kết của từ nối chỉ kết quả

Nghiên cứu sẽ phân tích các mối quan hệ liên kết mà từ nối chỉ kết quả tạo ra trong văn bản, xem xét chúng liên kết các câu, đoạn văn hay các phần lớn hơn của văn bản. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về vai trò của từ nối trong việc tạo nên sự mạch lạc của văn bản.

5.2. Giá trị lập luận của từ nối chỉ tổng kết

Nghiên cứu sẽ xem xét giá trị lập luận của từ nối chỉ tổng kết, phân tích cách chúng được sử dụng để củng cố luận điểm và thuyết phục người đọc. Việc phân tích này giúp hiểu rõ hơn về vai trò của từ nối trong việc tạo nên tính thuyết phục của văn bản.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Từ Nối Tương Lai

Luận án là công trình đối chiếu chuyên sâu khá toàn diện và hệ thống về một mối quan hệ ngữ nghĩa cụ thể của từ ngữ nối trên phương diện cấu trúc, ngữ nghĩa và liên kết, lập luận trong phạm vi nguồn ngữ liệu là các văn bản khoa học xã hội. Luận án miêu tả, phân tích và làm rõ các đặc điểm về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt trong sự so sánh, đối chiếu với tiếng Anh. Thông qua việc tìm hiểu giá trị lập luận mà từ ngữ nối này thể hiện trong các văn bản khoa học xã hội, luận án cho thấy giá trị liên kết cũng như khả năng tạo giá trị biểu đạt của các từ ngữ nối loại này.

6.1. Đóng góp của luận án về nghiên cứu từ nối

Luận án góp phần làm phong phú thêm lý thuyết về các phép liên kết và phương tiện liên kết trong tiếng Việt và tiếng Anh, đồng thời góp phần làm phong phú thêm nguồn dữ liệu chuyên ngành ngôn ngữ học so sánh đối chiếu nói chung và đối chiếu tiếng Việt - tiếng Anh nói riêng.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về từ nối

Các kết quả nghiên cứu, ở chừng mực nào đó, đã tạo tiền đề cho việc so sánh đối chiếu giữa các ngôn ngữ về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa, liên kết, lập luận ở các phạm vi nghiên cứu cụ thể. Nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích từ nối trong các loại văn bản khác nhau hoặc so sánh từ nối trong nhiều ngôn ngữ hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong sự phát triển của ngôn ngữ học hiện đại, Ngôn ngữ học văn bản (Text Linguistics) và Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) đã chuyển dịch trọng tâm từ việc phân tích các cấu trúc câu cô lập, tĩnh tại sang khảo sát các đơn vị trên câu trong hoạt động hành chức xã hội. Trong hệ thống các phương thức liên kết văn bản, phép nối (conjunction) giữ vị trí trung tâm nhằm thiết lập mối quan hệ ngữ nghĩa - logic tường minh giữa các phát ngôn. Tuy nhiên, các công trình trước đây phần lớn mới dừng lại ở việc phân loại khái quát các phương thức liên kết hoặc khảo sát trên ngữ liệu văn học, báo chí thông thường. Nghiên cứu của NCS. Nguyễn Thị Tố Hoa với đề tài "Đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa 'kết quả', 'tổng kết' tiếng Việt và tiếng Anh (trên cơ sở các văn bản khoa học xã hội)" (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9 22 20 24, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2021; người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Tình) đã giải quyết triệt để khoảng trống học thuật này bằng cách thiết lập một công trình đối chiếu liên ngôn ngữ chuyên sâu, đa bình diện trên thể loại diễn ngôn học thuật đặc thù.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap): Mặc dù các khung lý thuyết kinh điển của Halliday & Hasan (1976) hay Trần Ngọc Thêm (1985) đã chỉ ra các kiểu quan hệ liên kết vĩ mô, việc phân lập vi mô và đối chiếu nhóm từ ngữ nối (TNN) mang ý nghĩa chuyên biệt "kết quả" (resultive) và "tổng kết/tóm tắt" (summative) trong văn bản khoa học xã hội (VBKHXH) giữa một ngôn ngữ đơn lập (isolating language) như tiếng Việt và một ngôn ngữ hòa kết (inflectional language) như tiếng Anh vẫn bị bỏ ngỏ.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học:

• RQ1: Các tiêu chí nhận diện và đặc điểm cấu tạo - ngữ pháp - ngữ nghĩa của TNN biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXH tiếng Việt và tiếng Anh biểu hiện như thế nào?
• RQ2: Các mô hình liên kết và mối quan hệ giữa chủ ngôn (A), kết ngôn (B) và phương tiện nối (r) diễn ra theo quy luật nào trong hai ngôn ngữ?
• RQ3: Nhóm TNN này đóng vai trò gì trong việc tạo lập giá trị lập luận (argumentative value) và định hình tính mạch lạc của diễn ngôn khoa học xã hội?

Hệ giả thuyết tương ứng:

• H1: TNN chỉ kết quả, tổng kết tiếng Anh thiên về sử dụng các đơn vị từ đơn/trạng từ liên kết chuyên dụng, trong khi tiếng Việt ưu tiên các tổ hợp cụm từ và cấu trúc cố định hóa mang tính phân tích tính cao.
• H2: Trong cả hai ngôn ngữ, vị trí khởi đầu phát ngôn của TNN chiếm ưu thế tuyệt đối nhằm tối ưu hóa chức năng định hướng ngữ nghĩa và duy trì dòng thông báo kế thừa.
• H3: TNN kết quả, tổng kết không thuần túy là phương tiện liên kết bề mặt mà là các tác tử lập luận (argumentative operators) điều khiển hành vi suy luận logic và xác lập tính khách quan khoa học.

Khung lý thuyết: Tích hợp Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Grammar) của Halliday (1998), Lý thuyết liên kết văn bản của Halliday & Hasan (1976), Martin (1992), Lý thuyết phân tích diễn ngôn của Brown & Yule (1983), Diệp Quang Ban (2009) và Lý thuyết ngữ pháp văn bản tiếng Việt của Trần Ngọc Thêm (1985).

Phạm vi và quy mô ngữ liệu: Khảo sát định lượng và định tính toàn diện trên 110 bài báo khoa học chuyên ngành KHXH xuất bản từ năm 2010 đến 2018 (gồm 60 VB tiếng Việt với tổng dung lượng xấp xỉ 360.000 từ từ Tạp chí KHXH Việt Nam, Tạp chí KHXH và Nhân văn, Tạp chí Nhân lực KHXH; và 50 VB tiếng Anh với tổng dung lượng xấp xỉ 350.000 từ từ International Journal of Humanities and Social Sciences, International Journal of Cognitive Research in Science). Công trình đã nhận diện, trích xuất và lập danh mục phân tích 115 TNN tiếng Việt và 136 TNN tiếng Anh.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về liên kết văn bản và phép nối ghi nhận hai luồng tiếp cận chính: ngữ pháp cấu trúc hình thức và ngữ pháp chức năng diễn ngôn. Trên trường quốc tế, công trình kinh điển Cohesion in English của Halliday & Hasan (1976) đã đặt nền móng khi định nghĩa: "Văn bản - một đơn vị của ngôn ngữ - được xác định không phải dựa vào độ dài ngắn, dạng nói hay viết, bao gồm một động từ hay nhiều… mà dựa vào tính chỉnh thể, thống nhất về nội dung ngữ nghĩa của nó". Các tác giả phân chia phép nối thành 4 quan hệ nghĩa cơ bản: bổ sung (additive), nghịch đối (adversative), nhân quả (causal) và thời gian (temporal). Kế thừa khung lý thuyết này, Halliday (1998) mở rộng thành 3 phạm trù khái quát: chi tiết hoá (elaboration), mở rộng (extension) và tăng cường (enhancement). Martin (1992) trong English Text - System and Structure đã có bước đột phá khi đề xuất phân biệt cấp độ vĩ mô: nối bên trong (internal conjunction - dựa trên phóng chiếu diễn ngôn) và nối bên ngoài (external conjunction - dựa trên quan hệ thực tại khách quan).

Tại Việt Nam, Trần Ngọc Thêm (1985) trong Hệ thống liên kết trong văn bản tiếng Việt đã khẳng định: "Tính liên kết chính là nhân tố quan trọng nhất có tác dụng biến một chuỗi câu trở thành văn bản", đồng thời đề xuất phân loại phép nối thành nối lỏng (dựa trên liên kết hợp nghĩa) và nối chặt (dựa trên ngữ trực thuộc), mô hình hóa cấu trúc liên kết dạng ArB. Diệp Quang Ban (2006, 2009) tiếp tục bổ sung quan hệ mục đích và điều kiện, nhấn mạnh: "Liên kết là kiểu quan hệ nghĩa giữa hai yếu tố ngôn ngữ nằm trong hai câu mà muốn hiểu nghĩa cụ thể của yếu tố này thì phải tham khảo nghĩa của yếu tố kia, và trên cơ sở đó hai câu (mệnh đề) chứa chúng liên kết được với nhau". Phạm Văn Tình (1983, 2002) và Nguyễn Thiện Giáp (2007) đã phân lập các phạm trù TNN theo hướng dụng học và chỉ rõ khả năng hồi chỉ (anaphora), khứ chỉ (cataphora) của phương tiện nối.

Tranh luận học thuật cốt lõi: Tồn tại hai quan điểm trái chiều về mối quan hệ giữa văn bản (text) và diễn ngôn (discourse). Nhóm nghiên cứu cấu trúc luận (Cook, 1990; Widdowson, 1984) tách biệt rạch ròi văn bản (thuộc ngôn ngữ viết, tĩnh, ngoài ngữ cảnh) và diễn ngôn (thuộc ngôn ngữ nói, động, gắn với ngữ cảnh). Ngược lại, luận án lựa chọn quan điểm tích hợp của Brown & Yule (1983), Nguyễn Hòa (2008) và Phạm Văn Tình (2002), xác định văn bản là sản phẩm hoàn chỉnh của hành vi phát ngôn được ghi lại bằng chữ viết, và việc khảo sát chức năng liên kết của TNN chính là khảo sát sự hành chức của ngôn ngữ trong bối cảnh học thuật.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với công trình của Halliday & Hasan (1976): Vốn chỉ khảo sát tiếng Anh đơn ngữ và xếp TNN vào các nhóm rộng, luận án đã đi sâu phân lập vi mô hai tiểu nhóm chức năng cao cấp là "kết quả" (causal-resultive) và "tổng kết" (summative-generalising), đồng thời thiết lập hệ thống đối chiếu song song với một ngôn ngữ không biến hình (tiếng Việt).
• So với nghiên cứu của Yuwei Liu (2016) về cách sử dụng từ nối của sinh viên Trung Quốc học tiếng Anh: Nghiên cứu của Liu chỉ giới hạn ở việc thống kê lỗi bề mặt trong văn nghị luận/miêu tả của người học, trong khi luận án của Nguyễn Thị Tố Hoa khảo sát diễn ngôn học thuật chuyên nghiệp của các nhà khoa học trên các tạp chí bình duyệt quốc tế và quốc gia, kết hợp phân tích logic lập luận chuyên sâu.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm sâu sắc thêm lý thuyết liên kết văn bản của Halliday & Hasan (1976) và ngữ pháp văn bản của Trần Ngọc Thêm (1985) thông qua việc hệ thống hóa định nghĩa làm việc có tính toàn diện: "Từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết là một tiểu nhóm thuộc từ ngữ nối có hình thức là từ, cụm từ và mệnh đề được dùng để liên kết giữa các phát ngôn, các đoạn văn trong văn bản với chức năng nêu ra kết quả trực tiếp của sự việc hoặc nguyên nhân vừa được nói đến trước đó; tổng kết lại những ý chính, những điều cơ bản, chủ yếu của những nội dung cụ thể mà các phát ngôn trước đã đề cập đến hoặc đưa ra những nhận định chung, khái quát".

Các mệnh đề lý thuyết được xác lập:

• Proposition 1 (P1): Giá trị liên kết của TNN kết quả, tổng kết tỷ lệ thuận với phạm vi quy chiếu ngữ nghĩa; TNN tổng kết có bán kính hồi chỉ rộng hơn (thường liên kết đoạn/liên đoạn) so với TNN kết quả (thường liên kết phát ngôn trực tiếp).
• Proposition 2 (P2): Sự chuyển hóa chức năng cú pháp thành chỉ dẫn lập luận: TNN không đóng vai trò thành phần câu nòng cốt mà hoạt động như một khung định vị tình thái nhận thức (epistemic modality framework), ấn định giá trị chân lý cho kết ngôn (B).
• Proposition 3 (P3): Tính bất đối xứng hình thái học quyết định chiến lược liên kết: tiếng Anh tận dụng tính đa chức năng của hư từ/trạng từ (adverbial connectors), trong khi tiếng Việt phát triển các kết cấu cú pháp định hình hoá (formulaic clause structures).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trục tiếp cận:

1. Trục Cấu trúc - Hình thức: Khảo sát dạng thức tồn tại của TNN dưới 3 cấp độ: Từ (từ đơn, từ ghép, từ phái sinh), Cụm từ (cụm giới từ, cụm danh từ, ngữ cố định), và Mệnh đề (cấu trúc C-V hóa thạch, mệnh đề vô nhân xưng).
2. Trục Ngữ nghĩa - Dụng học: Phân định ranh giới giữa nghĩa miêu tả (descriptive meaning - sự tình khách quan) và nghĩa tình thái (modal meaning - sự đánh giá chủ quan của tác giả).
3. Trục Liên kết - Lập luận: Vận dụng mô hình liên kết $A - r - B$ (trong đó $A$ là chủ ngôn/luận cứ, $r$ là phương tiện nối, $B$ là kết ngôn/kết luận), đánh giá năng lực tạo lập lập luận đồng hướng (co-oriented) hoặc kết luận tổng thể.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho diễn ngôn khoa học xã hội dạng viết (văn bản học thuật chuẩn mực), loại trừ các biến thể ngữ dụng tự do trong hội thoại thường nhật hoặc cấu trúc phi chuẩn trong văn học nghệ thuật.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận Hiện thực phản tư (Critical Realism) kết hợp Chủ nghĩa thực chứng chức năng (Functional Positivism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp định lượng thống kê (quantitative corpus-based analysis) để xác định tần suất, phân bố hình thái, và định tính diễn ngôn (qualitative discourse analysis) để mổ xẻ cơ chế tạo nghĩa và lập luận trong ngữ cảnh thực tế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu (Sampling Strategy): Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling). Tiêu chí bao hàm (inclusion criteria): Các bài báo nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn công bố trong giai đoạn 2010–2018 trên các tạp chí có chỉ số khoa học uy tín, có độ dài chuẩn mực (5.000–7.000 từ/bài), chứa cấu trúc lập luận hoàn chỉnh. Tiêu chí loại trừ (exclusion criteria): Các bài tổng thuật sách ngắn, bài điểm tin, văn bản dịch thuật (để tránh hiện tượng giao thoa ngôn ngữ - language transfer).
• Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu: Thiết lập công cụ mã hóa dữ liệu theo cấu trúc: [Mã VB] - [Phát ngôn A] - [TNN r] - [Phát ngôn B] - [Vị trí] - [Dạng cấu tạo] - [Kiểu quan hệ nghĩa].
• Độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Sử dụng kỹ thuật tam giác giác hóa lý thuyết (theoretical triangulation) kết hợp kiểm định chéo giữa các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu để đảm bảo tính chuẩn xác trong việc gán nhãn TNN.

Data và phân tích

Ngữ liệu được chuẩn hóa và xử lý thống kê mô tả nhằm phân tích tần số xuất hiện (raw frequency) và tỷ lệ phần trăm phân bố cấu trúc cú pháp của từng nhóm từ nối:

Bình diện khảo sát	Văn bản Tiếng Việt (VBKHXHTV)	Văn bản Tiếng Anh (VBKHXHTA)	Ý nghĩa thống kê & Đặc trưng
Quy mô ngữ liệu khảo sát	60 bài báo (~360.000 từ)	50 bài báo (~350.000 từ)	Tương đương về dung lượng văn bản
Số lượng TNN nhận diện	115 đơn vị	136 đơn vị	Tiếng Anh đa dạng hơn về biến thể từ vựng
Dạng tồn tại: Từ đơn/ghép	Tần suất trung bình; chủ yếu từ ghép Hán-Việt (do đó, vì vậy)	Tần suất rất cao; chủ yếu trạng từ liên kết (therefore, thus, hence)	Tiếng Anh ưu tiên từ vựng hóa cô đọng
Dạng tồn tại: Cụm từ	Chiếm tỷ trọng lớn (kết quả là, tóm lại là, nhìn chung)	Chiếm tỷ trọng cao (as a result, in conclusion, in short)	Cả hai đều tận dụng cụm giới từ/quán ngữ
Dạng tồn tại: Mệnh đề	Tần suất xuất hiện đáng kể (như vậy có thể thấy rằng...)	Tần suất thấp hơn, mang tính trang trọng (it follows that...)	Tiếng Việt có xu hướng mở rộng vị ngữ
Vị trí: Đầu phát ngôn	> 87.5%	> 85.2%	Giữ vị trí chi phối tuyệt đối trong diễn ngôn
Vị trí: Giữa/Cuối phát ngôn	< 12.5%	< 14.8%	Phân bố bổ trợ nhằm thay đổi nhịp điệu câu

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc và chức năng của TNN kết quả, tổng kết:

1. Sự tương đồng về ưu tiên phân bổ vị trí cú pháp: Trong cả hai ngôn ngữ, TNN mang nghĩa kết quả, tổng kết xuất hiện ở vị trí đầu phát ngôn với tỷ lệ áp đảo (>85%). Hiện tượng này chứng minh quy luật phổ quát của diễn ngôn học thuật: người viết luôn có nhu cầu đặt phương tiện chỉ dẫn logic ở vị trí tiền tiêu (thematic position) để định hướng người đọc kích hoạt thao tác suy luận trước khi tiếp nhận nội dung mệnh đề mới.
2. Sự khác biệt về cơ chế cấu tạo hình thái - ngữ pháp: Tiếng Anh sở hữu hệ thống từ nối đơn/trạng từ chuyên biệt hóa cao độ (therefore, thus, hence, consequently, accordingly), phản ánh đặc trưng của ngôn ngữ hòa kết với sự phân loại từ loại chặt chẽ. Ngược lại, tiếng Việt - với bản chất là ngôn ngữ đơn lập - tận dụng tối đa phương thức ngữ pháp hóa (grammaticalization) các cụm từ và mệnh đề tự do thành các tổ hợp liên kết cố định (kết quả là, nói tóm lại, như vậy là, nhìn một cách tổng quát).
3. Sự phân hóa chức năng liên kết vi mô và vĩ mô:
   • Nhóm TNN "kết quả" (vì vậy, do đó, therefore, as a result) chủ yếu thực hiện chức năng liên kết tuyến tính giữa 2 phát ngôn kế cận mang mối quan hệ nhân quả khách quan.
   • Nhóm TNN "tổng kết" (tóm lại, nhìn chung, in conclusion, overall) thực hiện chức năng liên kết vĩ mô, gom cụm (clustering) ngữ nghĩa của nhiều đoạn văn hoặc toàn bộ phân đoạn diễn ngôn trước đó để đưa ra phán đoán mang tính khái quát.
4. Giá trị lập luận định hướng chân lý: TNN không thuần túy là chất kết dính bề mặt mà đóng vai trò là "chỉ dẫn lập luận" (argumentative connectives). Khi $r$ xuất hiện, nó hợp thức hóa kết ngôn $B$ trở thành hệ quả tất yếu từ tiền đề $A$, triệt tiêu khả năng phản biện của người đọc và xác lập độ tin cậy khoa học (scientific validity).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung luận cứ thực nghiệm vững chắc cho lý thuyết phân tích diễn ngôn đối chiếu, làm sáng tỏ cách thức mà hai loại hình ngôn ngữ khác biệt (đơn lập vs. hòa kết) cùng thực hiện một chức năng nhận thức phổ quát (cognitive universality).
• Về phương pháp luận: Thiết lập khung đối chiếu một chiều (Tertium comparationis) chuẩn mực, có thể chuyển giao áp dụng cho các phạm trù liên kết khác như tương phản - nhượng bộ, điều kiện - giả thiết.
• Về thực tiễn giảng dạy ngôn ngữ học thuật (EAP/ESP): Cung cấp hệ thống ngữ liệu đối chiếu trực quan giúp giảng viên đại học và học viên cao học nắm vững cách sử dụng TNN chuẩn xác, tránh lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer) như lạm dụng liên từ nối tiếng Việt khi viết luận văn, bài báo quốc tế bằng tiếng Anh.
• Về ứng dụng dịch thuật và Công nghệ ngôn ngữ (NLP/AI): Cung cấp tập dữ liệu quy chuẩn phục vụ việc tinh chỉnh (fine-tuning) các mô hình dịch máy nơ-ron (NMT) và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), giúp bảo toàn cấu trúc lập luận và tính liên kết logic khi tự động dịch thuật các văn bản khoa học.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả toàn diện, luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về thể loại văn bản: Ngữ liệu chỉ tập trung vào bài báo nghiên cứu thuộc khối ngành Khoa học Xã hội (văn học, ngôn ngữ, lịch sử, kinh tế, luật), chưa mở rộng sang khối ngành Khoa học Tự nhiên và Kỹ thuật - nơi cấu trúc lập luận diễn ngôn có thể mang các đặc trưng hình thức hóa cao hơn.
2. Giới hạn về phương thức truyền tải: Công trình chỉ khảo sát văn bản viết (written discourse), chưa đối chiếu với diễn ngôn khoa học dạng nói (spoken academic discourse như thuyết trình hội thảo khoa học, bài giảng chuyên khảo).
3. Giới hạn về quy mô ngữ liệu: Dung lượng 110 bài báo khoa học tuy đáp ứng tốt độ sâu phân tích định tính nhưng cần được mở rộng quy mô lớn hơn với sự hỗ trợ của các công cụ ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) chuyên sâu.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích đối chiếu sang thể loại văn bản Khoa học Tự nhiên và Y sinh để kiểm tra tính biến thiên thể loại (genre variation).
• Khảo sát sự tương tác giữa TNN với các phương tiện ngôn ngữ biểu thị tính rào đón (hedging) và khẳng định (boosting) trong diễn ngôn học thuật.
• Ứng dụng kỹ thuật khai phá văn bản (text mining) và học sâu (deep learning) để tự động nhận diện và đánh giá chất lượng liên kết logic trong văn bản học thuật song ngữ.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng trong lĩnh vực Ngôn ngữ học văn bản và Phân tích diễn ngôn đối chiếu tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu vi mô kết hợp cấu trúc cú pháp với ngữ dụng học lập luận.
• Ảnh hưởng đến giáo dục đại học: Ứng dụng trực tiếp vào việc đổi mới giáo trình giảng dạy kỹ năng viết học thuật (Academic Writing) và phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học tại các cơ sở đào tạo sau đại học.
• Tác động công nghệ và xuất bản: Đóng góp bộ tiêu chí định lượng chuẩn xác giúp các nhà biên tập tạp chí khoa học đánh giá tính mạch lạc của bản thảo, đồng thời hỗ trợ phát triển các công cụ kiểm tra văn phong học thuật tự động.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên Cao học: Nắm bắt chính xác cơ chế liên kết và lập luận để nâng cao chất lượng công bố công trình nghiên cứu trên các tạp chí quốc tế (Scopus/WoS).
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ: Có thêm nguồn ngữ liệu đối chiếu mẫu mực và khung lý thuyết hoàn chỉnh phục vụ nghiên cứu và giảng dạy chuyên ngành.
• Biên dịch viên học thuật: Hiểu sâu sắc sự tương đương chức năng giữa các cấu trúc liên kết Việt - Anh, loại bỏ hiện tượng dịch thô cứng hoặc sai lệch logic văn bản.
• Kỹ sư Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP Engineers): Tiếp cận bộ khung tri thức ngôn ngữ học vững chắc để phát triển các thuật toán phân tích diễn ngôn và tóm tắt văn bản tự động.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã dung hợp thành công Lý thuyết liên kết văn bản của Halliday & Hasan (1976) với Lý thuyết lập luận ngữ dụng (Argumentation Theory), chuyển hóa cách nhìn nhận về TNN từ một "phương tiện nối hình thức bề mặt" thành một "tác tử điều khiển lập luận". Luận án đã mở rộng mô hình liên kết $ArB$ của Trần Ngọc Thêm (1985) bằng cách chứng minh rằng $r$ (phương tiện nối kết quả/tổng kết) không chỉ đơn thuần liên kết phát ngôn $A$ và $B$ về mặt cấu trúc, mà còn thiết lập một cam kết ngữ dụng (pragmatic commitment), ấn định rằng kết ngôn $B$ mang giá trị chân lý tất yếu được rút ra từ luận cứ $A$.

2. Đột phá về phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình đi trước?

So với các nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu đơn ngữ của Võ Thị Hường, 2017 hay nghiên cứu đối chiếu chung của Ngô Thị Bảo Châu, 2009), luận án đã thiết lập quy trình đối chiếu một chiều dựa trên Tertium Comparationis (Cơ sở so sánh trung gian) với ngữ liệu đồng nhất tuyệt đối về thể loại (VBKHXH) và khung thời gian (2010–2018). Việc cân bằng dung lượng ngữ liệu (~360.000 từ tiếng Việt vs. ~350.000 từ tiếng Anh) và áp dụng tiêu chí phân loại đa tầng (Từ - Cụm từ - Mệnh đề) đã loại bỏ tính chủ quan, đảm bảo tính chặt chẽ khoa học cao nhất.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự tương phản về tỷ lệ hóa thạch cấu trúc mệnh đề: Trong tiếng Việt, các cấu trúc vốn có nguồn gốc là mệnh đề hoàn chỉnh (như vậy có thể thấy rằng, điều này chứng minh rằng, kết quả nghiên cứu cho thấy) đã trải qua quá trình ngữ pháp hóa mạnh mẽ để hành chức như một TNN đơn vị với tần suất cao, trong khi hiện tượng này trong tiếng Anh học thuật xuất hiện với tần suất thấp hơn đáng kể do xu hướng ưu tiên danh từ hóa (nominalization) và sử dụng trạng từ liên kết độc lập.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án đã công bố tường minh: (1) Danh mục 110 văn bản nguồn trích xuất từ 5 tạp chí khoa học định danh; (2) Bộ tiêu chí 4 bước để nhận diện và lọc TNN; (3) Bảng phân loại chi tiết 115 TNN tiếng Việt và 136 TNN tiếng Anh kèm ngữ cảnh phát ngôn mẫu. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng chính xác khung giao thức này để tái lập hoặc mở rộng nghiên cứu trên tập ngữ liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo từ công trình này là gì?

Chương trình nghiên cứu dài hạn bao gồm: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ liệu học thuật song ngữ Anh - Việt quy mô 10 triệu từ (Bilingual Academic Corpus); (2) Phát triển ontology diễn ngôn học thuật phục vụ AI; (3) Biên soạn cẩm nang chuẩn quốc gia về liên kết và lập luận trong văn bản khoa học dành cho các nhà nghiên cứu Việt Nam hội nhập quốc tế.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Tố Hoa là một công trình nghiên cứu công phu, chuẩn mực và có giá trị khoa học vượt trội, thể hiện qua 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận toàn diện về phép nối và nhóm TNN biểu thị ý nghĩa "kết quả", "tổng kết" dưới góc nhìn phân tích diễn ngôn hiện đại.
2. Xây dựng bộ tiêu chí nhận diện tường minh, phân lập thành công 115 TNN tiếng Việt và 136 TNN tiếng Anh trong diễn ngôn khoa học xã hội.
3. Làm sáng tỏ quy luật cấu tạo hình thái - cú pháp và chứng minh xu hướng ưu tiên tuyệt đối (>85%) vị trí đầu phát ngôn của nhóm TNN này trong cả hai ngôn ngữ.
4. Mô hình hóa thành công cấu trúc liên kết - lập luận $ArB$, chỉ rõ cơ chế mà TNN chuyển hóa thông tin miêu tả thành luận điểm thuyết phục khoa học.
5. Chỉ ra các điểm tương đồng phổ quát và khác biệt loại hình sâu sắc giữa tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập, thiên về phân tích tính và cụm từ ngữ pháp hóa) và tiếng Anh (ngôn ngữ hòa kết, thiên về từ vựng hóa cô đọng).
6. Mở ra các ứng dụng thực tiễn mang tính liên ngành trong giảng dạy ngoại ngữ học thuật, biên phiên dịch chuyên ngành và phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Với những kết quả xuất sắc cả về lý luận và thực tiễn, luận án đã khẳng định vị thế tiên phong, đóng góp một di sản học thuật quan trọng cho sự phát triển của Ngôn ngữ học văn bản và Ngôn ngữ học đối chiếu tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng chữ cái viết hoa và kết thúc bằng một số loại dấu câu nhất định. Văn bản và diễn ngôn. Phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn a. Văn bản và diễn ngôn Sự phát triển của ngôn ngữ học hiện đại đã đƣa phân tích ngữ pháp không chỉ giới hạn ở câu truyền thống mà còn hƣớng đến khảo sát cấu trúc trên câu, đặc biệt là xem xét mối quan hệ giữa các câu trong cả văn bản.

Đây chính là cơ sở cho sự ra đời của một ngành mới: ngôn ngữ học văn bản (text linguistics, textual linguistics) mà giai đoạn sau các nhà nghiên cứu gọi là phân tích diễn ngôn (discourse analysis). Trong ngôn ngữ học VB hay phân tích diễn ngôn, ngoài khái niệm phát ngôn còn có hai khái niệm khác luôn song hành, đó là diễn ngôn (discourse) và văn bản (text). Đây đƣợc xem là hai khái niệm cơ bản, nền tảng của ngôn ngữ học VB và 13 phân tích diễn ngôn. Vì vậy, hai khái niệm này đƣợc hầu hết các nhà nghiên cứu ở trong và ngoài lĩnh vực này đề cập tới, chẳng hạn nhƣ: Halliday & Hasan (1976), Brown & Yule (1983), Cook (1989), Nunan (1993), Asher (1994), Trần Ngọc Thêm (1985), Hồ Lê (1996), Nguyễn Thị Việt Thanh (1999), Phạm Văn Tình (2002), Nguyễn Hoà (2008), Diệp Quang Ban (1998 & 2009), Nguyễn Thiện Giáp (2009).

Theo tổng kết của Diệp Quang Ban (2009), cùng với quá trình phát triển của ngôn ngữ học, khái niệm VB và diễn ngôn cũng đƣợc hiểu theo những cách khác nhau. Ở giai đoạn đầu, do trọng tâm của các nhà nghiên cứu tập trung vào sự kiện nói bằng chữ viết cho nên tên gọi văn bản đƣợc sử dụng để chỉ những sự kiện nói (tức là những sản phẩm của ngôn ngữ) bằng chữ viết và nói miệng có mạch lạc và liên kết. Nghĩa là VB thời kì này đƣợc dùng để chỉ các sản phẩm của cả hoạt động viết và nói, tức giao tiếp nói chung. Tiêu biểu cho quan niệm thời kì đầu này là định nghĩa về VB của Halliday & Hasan (1976): “Văn bản - một đơn vị của ngôn ngữ - được xác định không phải dựa vào độ dài ngắn, dạng nói hay viết, bao gồm một động từ hay nhiều… mà dựa vào tính chỉnh thể, thống nhất về nội dung ngữ nghĩa của nó”.

“Văn bản là một thuật ngữ ngôn ngữ học được dùng để chỉ bất kì một đoạn văn nào, dù là dạng nói hay viết, dù là dài hay ngắn, nhưng phải là một chỉnh thể thống nhất, hoàn chỉnh”. Và: “Văn bản là một đơn vị của ngôn ngữ tồn tại trong quá trình sử dụng - giao tiếp hay tư duy” [123: 1-2]. Đồng thời, Halliday cũng chỉ rõ việc xác định VB phải gắn liền với ngữ cảnh, nghĩa là VB phải đƣợc xác định tuỳ thuộc vào văn cảnh và nội dung, ý nghĩa của các câu đi trƣớc và sau nó mà không thể xác định một cách tách rời các thành phần (câu, chuỗi câu) nào cấu tạo nên VB. Nhƣ vậy, Halliday rất chú trọng đến các mối quan hệ về nghĩa giữa các phát ngôn trong VB.

Tƣơng tự, Crystal (1992) quan niệm: “Văn bản là một sản phẩm diễn ngôn xuất hiện một cách tự nhiên dưới dạng nói, viết hoặc biểu hiện bằng cử chỉ, được nhận dạng về những mục đích phân tích. Nó thường là một chỉnh thể ngôn ngữ với chức năng giao tiếp có thể xác định được, ví dụ như một cuộc thoại, một tờ áp phích. Nhƣ vậy, VB không chỉ là sản phẩm của hoạt động viết mà còn là sản phẩm của hoạt động nói, nghĩa là VB còn luôn đƣợc đặt trong bối cảnh giao tiếp. Giai đoạn về sau, do ngôn ngữ nói đƣợc quan tâm nhiều hơn nên đã tạo thế cân bằng với ngôn ngữ viết: xuất hiện tên gọi thứ hai, đó là diễn ngôn.

Do đó, ở thời kì 14 này các nhà nghiên cứu có xu hƣớng phân biệt, đối lập rạch ròi về nội hàm khái niệm giữa hai tên gọi này. VB dùng để chỉ sản phẩm ngôn ngữ dƣới dạng viết (chữ viết), còn diễn ngôn chỉ sản phẩm ngôn ngữ nói (nói miệng). Chẳng hạn, Hồ Lê (1996) phân biệt "Văn bản là chỉnh thể của một sản phẩm - viết để diễn đạt trọn vẹn một ý kiến về một vấn đề hoặc một hệ thống vấn đề. Ngôn bản là chỉnh thể của một sản phẩm - nói để diễn đạt trọn vẹn ý kiến về một vấn đề hoặc hệ thống vấn đề” [58: 55].

Một số tác giả khác cũng đề cập đến sự phân biệt VB và diễn ngôn ở những khía cạnh khác nhau nhƣ Brown & Yule (1983), Widdowson (1984), Cook (1989), Nunan (1993). Chẳng hạn, theo Cook (1990), sự khác biệt giữa diễn ngôn và VB là sự khác biệt giữa chức năng và hình thức: VB là ―một chuỗi ngôn ngữ được hiểu một cách hình thức, bên ngoài ngữ cảnh‖, còn diễn ngôn là ―các chuỗi ngôn ngữ được cảm nhận như có ý nghĩa, thống nhất và có mục đích‖ [114: 158]. Nhƣ vậy, với quan niệm VB thuộc về ngôn ngữ viết còn diễn ngôn là thuộc về lời nói thì theo cách hiểu này, diễn ngôn sẽ là một chuỗi phát ngôn đƣợc thực hiện trong quá trình giao tiếp bằng lời nói (thể hiện dƣới dạng âm thanh) và hàm ý có ngƣời nghe trực tiếp. Tuy nhiên, việc cố gắng phân biệt rạch ròi hai khái niệm này trong thực tế là vô cùng khó khăn, bởi vì thực tế cho thấy sản phẩm của diễn ngôn cũng thƣờng đƣợc ghi lại bằng chữ viết, nghĩa là bằng VB hiện hữu hay còn gọi là ―văn bản hoá‖.

Mặc dù các tác giả trên cố gắng phân biệt diễn ngôn và VB nhƣng cách định nghĩa cho thấy họ chƣa làm rõ bản chất của sự khác biệt giữa hai khái niệm này, thậm chí là chúng hoà trộn vào nhau, rất khó phân biệt. Chẳng hạn, Crystal (1992) phân biệt diễn ngôn “là một chuỗi ngôn ngữ (đặc biệt là ngôn ngữ nói) liên tục lớn hơn câu, thường tạo nên một đơn vị có mạch lạc, như bài truyền giáo, một lý lẽ, một câu chuyện tiếu lâm hay truyện kể”. Còn văn bản “là một đoạn diễn ngôn xuất hiện dưới dạng nói, viết hoặc ở dạng kí hiệu bằng cử chỉ sử dụng tự nhiên, được xác định để phân tích. Nó thường là một chỉnh thể ngôn ngữ với chức năng giao tiếp có thể xác định được, ví dụ như một cuộc thoại, một tờ áp phích‖ [116: 25].

Nhƣ vậy, Crystal cuối cùng vẫn không thể phân biệt rõ đƣợc hai khái niệm này vì cuối cùng ông vẫn coi VB ―là một đoạn diễn ngôn xuất hiện dƣới dạng nói, viết hoặc ở dạng kí hiệu‖. Cũng phản ánh thực tế này, Phạm Văn Tình (2002) thấy rằng trong nhiều VB, các nhân tố hội thoại và đơn thoại nhiều khi đƣợc hòa trộn vào nhau [98: 30]. Lý giải điều này, Nguyễn Hòa 15 (2008: 33-34) cho rằng: trong văn bản sẽ có cái diễn ngôn, trong diễn ngôn sẽ có cái VB cho nên sự phân biệt trên chỉ mang tính tƣơng đối. Đây không phải là hai thực thể tách biệt mà chỉ là một thực thể biểu hiện của ngôn ngữ hành chức trong bối cảnh giao tiếp xã hội.

Do vậy, việc sử dụng hai khái niệm này thay thế lẫn nhau là một điều dễ hiểu. Tuy nhiên, mặc dù trong thực tế sử dụng, ta không phân biệt giữa diễn ngôn và VB nhƣng khi muốn nhấn mạnh tới mặt hành chức hay mặt hình thức của ngôn ngữ thì vẫn có sự phân biệt. Nhƣ vậy, xuất phát từ góc nhìn cũng nhƣ quan điểm khác nhau nên mỗi nhà nghiên cứu đã đƣa ra các khái niệm VB cũng khác nhau. Mặc dù về cơ bản khái niệm VB và diễn ngôn là đồng nhất nhƣng đi sâu vào chi tiết cho thấy thuật ngữ VB vẫn có ngoại diên rộng hơn phạm vi diễn ngôn.

Luận án này đi theo xu hƣớng: xem xét từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết (từ bình diện cấu trúc - ngữ nghĩa và liên kết – lập luận) đƣợc sử dụng trong các phát ngôn. Đồng thời, luận án cũng khảo sát các phát ngôn chứa từ ngữ nối mang nghĩa kết quả, tổng kết đƣợc sử dụng trong các văn cảnh nhƣng lại đƣợc định dạng bằng VB hiện hữu (ghi lại bằng chữ viết). Vì vậy, để có một khái niệm VB làm việc, luận án tán thành với nhận định của Phạm Văn Tình (2002): Văn bản phải được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ bó hẹp là đặc thù của ngôn ngữ viết - loại hình văn bản được xây dựng theo những định hướng về chủ đề và bố cục nhất định, thoát ly khỏi các bối cảnh giao tiếp bằng lời - mà nó còn là sản phẩm hoàn chỉnh của hành vi phát ngôn và được ghi lại bằng chữ viết [98: 29]. Phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn Khi nói đến phân tích VB và phân tích diễn ngôn cũng là đề cập đến hai giai đoạn nghiên cứu của cùng một đối tƣợng: ngôn ngữ học VB.

Giai đoạn đầu, để phân tích VB ngƣời ta căn cứ vào đơn vị tối thiểu là câu, và do VB đƣợc hiểu nhƣ tập hợp câu nên các nhà nghiên cứu sử dụng các phƣơng pháp và lý thuyết của câu theo quan điểm cấu trúc hình thức vào việc nghiên cứu VB và gắn liền với tên gọi ―ngữ pháp văn bản‖. Giai đoạn sau đánh dấu sự chuyển đổi đối tƣợng từ câu sang diễn ngôn, nghĩa là VB đƣợc hiểu nhƣ đơn vị của nghĩa không phải là đơn vị của ngữ pháp nên tên gọi diễn ngôn đƣợc sử dụng nhiều hơn và ―phân tích diễn ngôn‖ đƣợc chọn thay thế cho ―ngữ pháp văn bản‖. Tuy vậy, thuật ngữ ―văn bản‖ vẫn đƣợc dùng khi phân tích bề mặt từ ngữ của sự kiện nói trong phân tích diễn ngôn. Việc giải thích các từ 16 ngữ bằng mối quan hệ của chúng với ngữ cảnh tình huống và ý định của ngƣời nói thuộc về diễn ngôn là một phần quan trọng trong phân tích diễn ngôn, nghĩa là phân tích diễn ngôn là phân tích ngôn ngữ trong hành chức.

Việc hình thành tên gọi và xác định đối tƣợng, phƣơng pháp tiếp cận của ―phân tích văn bản‖ và ―phân tích diễn ngôn‖ đã đƣợc đề cập trong các công trình của Brown và Yule (1983), Guy Cook (1989) và Lyons (1995) về cách hiểu VB (mặt từ ngữ lý giải đƣợc có thể đƣợc diễn đạt bằng chữ viết hoặc âm thanh của một tài liệu ngôn ngữ) và diễn ngôn (nghĩa- logic và chức năng gắn liền với ngữ cảnh hành chức).