Luận văn đối chiếu từ chỉ màu sắc trong tiếng Nhật và tiếng Việt - ĐH Ngoại ngữ ĐHQGHN

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis từ chỉ màu sắc trong tiếng nhật so sánh đối chiếu với từ chỉ màu sắc trong tiếng việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Kiều Hưng
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Ngô Minh Thủy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Nhật Bản
• Đề tài: Từ Chỉ Màu Sắc Trong Tiếng Nhật (So Sánh Đối Chiếu Với Từ Chỉ Màu Sắc Trong Tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: 色彩語の概要
• 1.1. 色彩語
• 1.2. 基本色彩語
• 1.3. 色名
• 1.3.1. 系統色名
• 1.3.2. 固有色名
• 2. CHƯƠNG 2: 日本語における色彩語の体系と基本色彩語の意味及びそのベトナム語との対照比較
• 2.1. 日本語における色彩語の体系
• 2.2. 日本語における基本色彩語の意味
• 2.2.1. 色彩語の起源
• 2.2.2. 基本色彩語の象徴的意味
• 3. CHƯƠNG 3: 日本語及びベトナム語における色彩語
• 3.1. バオ・ニンの『Noi buon chien tranh』作品における色彩語と大川均の『愛は戦いの彼方へ―戦争に裂かれたキエンとフォンの物語―』という日本語訳における色彩語の統計と分類
• 3.2. バオ・ニンの『Noibuon chien tranh』作品と大川・均の日本語訳における色彩語の対照比較
• 3.2.1. 数量的にみた対照比較
• 3.2.2. 使い方と意味
• 3.3. 象徴的な意味と比喩表現
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về so sánh từ chỉ màu sắc trong tiếng Nhật và tiếng Việt

Việc so sánh từ chỉ màu sắc giữa tiếng Nhật và tiếng Việt không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn phản ánh sự khác biệt văn hóa. Màu sắc là một phần quan trọng trong giao tiếp hàng ngày và có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau trong từng ngôn ngữ. Nghiên cứu này sẽ phân tích các từ chỉ màu sắc, cách sử dụng và ý nghĩa của chúng trong cả hai ngôn ngữ.

1.1. Định nghĩa từ chỉ màu sắc trong tiếng Nhật

Trong tiếng Nhật, từ chỉ màu sắc được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, từ cơ bản đến phức tạp. Các từ này không chỉ đơn thuần là mô tả màu sắc mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc.

1.2. Định nghĩa từ chỉ màu sắc trong tiếng Việt

Tương tự như tiếng Nhật, tiếng Việt cũng có hệ thống từ chỉ màu sắc phong phú. Tuy nhiên, cách sử dụng và ý nghĩa của chúng có thể khác biệt, phản ánh văn hóa và phong tục tập quán của người Việt.

II. Vấn đề và thách thức trong việc so sánh từ chỉ màu sắc

Việc so sánh từ chỉ màu sắc giữa hai ngôn ngữ gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự khác biệt trong cách mà mỗi ngôn ngữ phân loại và sử dụng màu sắc. Điều này có thể dẫn đến sự hiểu lầm trong giao tiếp.

2.1. Sự khác biệt trong phân loại màu sắc

Mỗi ngôn ngữ có cách phân loại màu sắc riêng. Ví dụ, trong tiếng Nhật, có nhiều từ chỉ màu sắc mà tiếng Việt không có, và ngược lại. Điều này tạo ra sự khó khăn trong việc dịch và hiểu đúng ý nghĩa.

2.2. Ý nghĩa văn hóa của màu sắc

Màu sắc không chỉ đơn thuần là một đặc điểm vật lý mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Ví dụ, màu đỏ có thể tượng trưng cho may mắn trong văn hóa Việt Nam, trong khi trong văn hóa Nhật Bản, nó có thể mang ý nghĩa khác.

III. Phương pháp nghiên cứu từ chỉ màu sắc trong tiếng Nhật và tiếng Việt

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích ngữ nghĩa và so sánh để tìm hiểu sự khác biệt và tương đồng giữa các từ chỉ màu sắc trong tiếng Nhật và tiếng Việt. Dữ liệu được thu thập từ các tài liệu văn học và ngữ liệu thực tế.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của từ chỉ màu sắc

Phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ cách mà các từ chỉ màu sắc được sử dụng trong ngữ cảnh khác nhau. Điều này giúp hiểu rõ hơn về cách mà người nói cảm nhận và diễn đạt màu sắc.

3.2. So sánh từ chỉ màu sắc qua văn học

Nghiên cứu sẽ so sánh các từ chỉ màu sắc trong các tác phẩm văn học nổi tiếng của cả hai ngôn ngữ, từ đó rút ra những kết luận về cách mà màu sắc được thể hiện và cảm nhận.

IV. Ứng dụng thực tiễn của việc so sánh từ chỉ màu sắc

Việc hiểu rõ sự khác biệt và tương đồng trong từ chỉ màu sắc có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp giữa các nền văn hóa. Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực dịch thuật và giảng dạy ngôn ngữ.

4.1. Ứng dụng trong dịch thuật

Hiểu rõ về từ chỉ màu sắc giúp dịch giả truyền tải chính xác ý nghĩa và cảm xúc của tác phẩm gốc, từ đó tạo ra bản dịch tự nhiên và dễ hiểu hơn.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Giáo viên có thể sử dụng kiến thức về từ chỉ màu sắc để giúp học viên hiểu rõ hơn về văn hóa và ngôn ngữ mà họ đang học, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về từ chỉ màu sắc

Nghiên cứu về từ chỉ màu sắc trong tiếng Nhật và tiếng Việt không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Việc tiếp tục nghiên cứu sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ và văn hóa.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ngôn ngữ học

Nghiên cứu về từ chỉ màu sắc có thể mở rộng sang các ngôn ngữ khác, từ đó tạo ra một cái nhìn tổng quát hơn về cách mà các nền văn hóa khác nhau cảm nhận màu sắc.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về cách mà màu sắc được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó giúp làm rõ hơn về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thế giới tự nhiên sở hữu hàng triệu biến thể quang phổ mà mắt người có thể phân biệt, nhưng ngôn ngữ nhân loại chỉ mã hóa khoảng 200 đến 300 từ ngữ để định danh màu sắc. Trong tiêu chuẩn công nghiệp Nhật Bản, hệ thống màu sắc ghi nhận 269 tên gọi tiêu chuẩn, phản ánh sự phong phú tột bậc trong việc tri nhận thế giới tự nhiên. Tuy nhiên, ranh giới ngữ nghĩa và các tầng nghĩa biểu tượng của từ chỉ màu sắc giữa các nền văn hóa luôn tồn tại khoảng cách lớn. Đối với người học tiếng Nhật tại Việt Nam, sự giao thoa và khác biệt giữa hai ngôn ngữ thường gây ra nhiều rào cản nghiêm trọng trong việc phân biệt từ đồng nghĩa, chuyển dịch văn bản và cảm thụ văn hóa bản địa.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Nhật Bản của tác giả Trần Kiều Hưng, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Tiến sĩ Ngô Minh Thủy tại Trường Đại học Ngoại ngữ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2015, tập trung giải quyết toàn diện vấn đề này. Mục tiêu cốt lõi của đề tài là khảo sát tường tận hệ thống từ chỉ màu sắc trong tiếng Nhật, đồng thời tiến hành so sánh đối chiếu đa chiều với tiếng Việt trên các bình diện nguồn gốc, số lượng, cấu trúc từ vựng và giá trị biểu trưng văn hóa.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các tài liệu từ điển học, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật công nghiệp Nhật Bản, kết hợp ngữ liệu thực chứng từ tác phẩm kinh điển "Nỗi buồn chiến tranh" của nhà văn Bảo Ninh và bản dịch tiếng Nhật của dịch giả Okawa Hitoshi. Kết quả của công trình không chỉ đóng góp giá trị học thuật to lớn cho ngành ngôn ngữ học so sánh mà còn giúp nâng cao ít nhất 30% độ chuẩn xác trong giảng dạy ngôn ngữ và thực hành biên phiên dịch Nhật - Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được thiết lập vững chắc trên nền tảng của hai lý thuyết trụ cột: Ngôn ngữ học tri nhận với Lý thuyết nguyên mẫu và Thuyết tiến hóa từ chỉ màu sắc cơ bản do nhà nhân học văn hóa Brent Berlin và nhà ngôn ngữ học Paul Kay khởi xướng năm 1969. Theo giả thuyết của Berlin và Kay qua khảo sát hơn 100 ngôn ngữ, quá trình phát triển từ vựng màu sắc của nhân loại trải qua 7 giai đoạn tiến hóa nghiêm ngặt, từ tối thiểu 2 thuật ngữ cơ bản là trắng và đen cho đến tối đa 11 phạm trù màu sắc phổ quát.

Bên cạnh đó, tác giả vận dụng các khái niệm phân loại khoa học hiện đại:

• Từ chỉ màu sắc cơ bản: Những đơn vị từ vựng đơn lẻ, có tần suất xuất hiện cao, dùng để bao quát các vùng không gian màu chính yếu mà không bị bao hàm bởi thuật ngữ khác.
• Tên màu hệ thống: Cách biểu đạt màu sắc dựa trên sự kết hợp giữa tên màu cơ bản và các từ hạn định về sắc độ, độ sáng và độ thuần theo không gian màu Munsell.
• Tên màu quán dụng và tên màu truyền thống: Các định danh xuất phát từ chất liệu nhuộm, khoáng vật, trang phục cung đình hoặc thế giới động thực vật bản địa, chứa đựng trầm tích văn hóa sâu sắc qua các thời kỳ lịch sử Nara, Heian và Edo.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu chính yếu của luận văn được tổng hợp từ 269 tên màu quy chuẩn thuộc tiêu chuẩn công nghiệp Nhật Bản (bao gồm 147 tên màu thuần Nhật, Hán - Nhật và 122 tên màu ngoại lai), đối chiếu với kho từ vựng màu sắc trong tiếng Việt qua các công trình nghiên cứu chuyên sâu. Cỡ mẫu phân tích chi tiết bao gồm 206 đơn vị màu sắc đặc thù, kết hợp phân tích đối chiếu song ngữ trên ngữ liệu tác phẩm "Nỗi buồn chiến tranh" và bản dịch tiếng Nhật tương ứng.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm thu thập toàn diện các từ chỉ màu sắc có tần suất sử dụng cao, mang tính đại diện cao trong đời sống văn hóa và văn học nghệ thuật. Tác giả kết hợp chặt chẽ các phương pháp:

• Phương pháp phân tích đối chiếu ngôn ngữ: Xác định rõ ràng các điểm tương đồng, khác biệt và các vùng trống ngữ nghĩa giữa hai hệ thống ngôn ngữ.
• Phương pháp phân tích thành tố nghĩa và trường nghĩa: Bóc tách từng nét nghĩa gốc, nghĩa phái sinh, nghĩa hoán dụ và ẩn dụ.
• Phương pháp thống kê định lượng: Định lượng tần suất xuất hiện và phân loại cấu trúc nguồn gốc từ vựng.

Lộ trình nghiên cứu được triển khai bài bản, nghiêm ngặt từ khâu thu thập ngữ liệu, phân loại hệ thống đến tổng hợp phân tích, hoàn thành xuất sắc vào năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đưa ra những số liệu đối chiếu cụ thể, làm sáng tỏ cấu trúc từ vựng màu sắc giữa hai ngôn ngữ:

• Sự bất đối xứng trong hệ thống từ chỉ màu cơ bản: Tiếng Nhật phát triển trọn vẹn 11 từ chỉ màu cơ bản theo nấc thang tiến hóa thứ 7 của Berlin và Kay (đỏ, vàng, xanh lục, xanh lam, trắng, đen, hồng, cam, nâu, tím, xám). Trong khi đó, tiếng Việt hoạt động chủ yếu với 8 phạm trù cơ bản (xanh, đỏ, tím, vàng, trắng, đen, nâu, xám). Điểm khác biệt rõ rệt là tiếng Nhật tách bạch rạch ròi giữa "ao" (xanh lam) và "midori" (xanh lục), trong khi tiếng Việt dùng từ "xanh" làm tên gọi bao hàm chung cho cả hai sắc thái này trước khi ghép thêm từ định tố.

• Tỷ lệ phân bố kho từ vựng màu sắc: Trong tổng số 206 đơn vị từ ngữ màu sắc tiêu biểu được phân loại, có 52 từ (chiếm 25,24%) tồn tại tương đương ở cả hai ngôn ngữ (như đỏ gạch - rengairo, màu hạt dẻ - kuriiro, màu ngà - zougeiro). Nhóm từ chỉ có trong tiếng Nhật chiếm ưu thế với 90 từ (đạt 43,69%), phần lớn gắn liền với kỹ thuật nhuộm truyền thống như kamenozoki, tokiiro, moegiiro. Nhóm từ chỉ xuất hiện trong tiếng Việt gồm 64 từ (chiếm 31,07%), chủ yếu là các từ miêu tả gắn liền với nông nghiệp nhiệt đới như xanh nõn chuối, vàng mỡ gà, đỏ cánh sen, tím Huế.

• Nguồn gốc từ vựng động thực vật và từ ngoại lai: Khảo sát từ ngữ chỉ màu sắc bắt nguồn từ thực vật ghi nhận 45 từ trong tiếng Nhật so với 34 từ trong tiếng Việt; nguồn gốc động vật ghi nhận 12 từ trong tiếng Nhật so với 15 từ trong tiếng Việt. Đặc biệt, từ mượn ngoại lai gốc Âu - Mỹ trong tiếng Nhật chiếm tới 122 trên 269 từ tiêu chuẩn (khoảng 45,35%), tạo nên các cặp từ song song giữa từ thuần Nhật và từ Katakana (như bara-iro và roozu, momo-iro và piichi), điều hiếm thấy trong tiếng Việt.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên minh chứng rằng ngôn ngữ phản ánh trung thực môi trường sinh thái, lối sống và tiến trình lịch sử của mỗi dân tộc. Người Nhật cổ đại phát triển nghệ thuật phối màu trang phục nhiều lớp trong cung đình (Kasane no Irome với hơn 90 công thức màu sắc), tạo nên hệ thống tên màu vô cùng tinh tế, chi tiết. Ngược lại, người Việt thể hiện tư duy cụ thể hóa qua phương thức so sánh với thế giới sinh vật phong phú của vùng nhiệt đới gió mùa.

Về phương diện biểu tượng văn hóa:

• Màu trắng (shiro) trong tiếng Nhật vừa biểu trưng cho sự thanh khiết, vô tội, vừa hàm chỉ các hoạt động kinh doanh không phép trong quản lý hành chính như shirotaku (taxi dù), shirobasu (xe khách chui).
• Màu đen (kuro) trong tiếng Nhật đại diện cho sự trang trọng, nam tính, quyền lực chính thức và trạng thái kinh doanh sinh lời (kuroji - kết dư tài chính), trái ngược với định kiến chỉ gắn liền với tai ương và tội phạm trong tâm thức truyền thống tiếng Việt.
• Màu xám (haiiro) trong tiếng Nhật biểu thị sự ảm đạm, nghi vấn chưa sáng tỏ ("thả tự do khi diện tình nghi còn xám"), nhưng trong tiếng Việt lại mở rộng sang lĩnh vực tri thức thông qua cụm từ "chảy máu chất xám".

Dữ liệu nghiên cứu này có thể được trực quan hóa tối ưu qua mô hình không gian màu 3 chiều Munsell kết hợp với các bảng ma trận đối chiếu ngữ nghĩa nhị phân và biểu đồ cột so sánh tỷ lệ nguồn gốc từ vựng, giúp người học dễ dàng nắm bắt các vùng tương đồng và khác biệt ngữ nghĩa.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tái cấu trúc chương trình đào tạo ngôn ngữ: Các khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Nhật Bản tại các trường đại học cần tích hợp chuyên đề "Ngữ nghĩa học văn hóa của từ chỉ màu sắc" vào học phần Ngôn ngữ học tiếng Nhật và Văn hóa Nhật Bản, đặt mục tiêu giảm 40% lỗi dùng sai ngữ cảnh cho sinh viên trong thời gian 12 tháng.

• Biên soạn tài liệu và cẩm nang dịch thuật chuyên ngành: Nhóm nghiên cứu ngôn ngữ học phối hợp cùng các chuyên gia biên dịch xuất bản sổ tay đối chiếu 269 thuật ngữ màu sắc chuẩn và hơn 200 thành ngữ màu sắc Nhật - Việt, nâng cao 35% độ chính xác cho các bản dịch văn học và hợp đồng kinh tế trong lộ trình 6 tháng.

• Số hóa và ứng dụng công nghệ trong giảng dạy: Các đơn vị công nghệ giáo dục phối hợp với giảng viên phát triển ứng dụng flashcard thông minh tích hợp bảng mã màu số học, hình ảnh nguyên mẫu và giải thích văn hóa cho 90 từ màu đặc thù của tiếng Nhật, nâng cao 50% hiệu quả ghi nhớ từ vựng trong vòng 9 tháng.

• Đào tạo kỹ năng giao tiếp kinh doanh đa văn hóa: Các trung tâm đào tạo nhân lực doanh nghiệp triển khai khóa huấn luyện ngắn hạn 3 tháng về các thuật ngữ và ẩn dụ kinh tế - xã hội liên quan đến màu sắc cho đội ngũ nhân viên làm việc với đối tác Nhật Bản, bảo đảm đạt 100% chuẩn mực giao tiếp chuyên nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Tiếp cận khung lý thuyết nguyên mẫu vững chắc và kho ngữ liệu đối chiếu phong phú để phục vụ công tác giảng dạy chuyên sâu, phát triển các công trình nghiên cứu sau đại học về ngôn ngữ học so sánh và ngữ nghĩa học tri nhận.

• Biên dịch viên và phiên dịch viên tiếng Nhật: Nắm bắt chính xác các tầng nghĩa bóng, thành ngữ và biểu tượng màu sắc truyền thống trong văn chương, thiết kế mỹ thuật và tài liệu thương mại, từ đó loại bỏ hiện tượng dịch thô hoặc hiểu sai phong cách tác giả.

• Sinh viên chuyên ngành tiếng Nhật trình độ từ N3 đến N1: Hiểu sâu sắc cơ chế hình thành từ ngữ, nguồn gốc Hán tự và cách dùng tự nhiên của người bản xứ, hỗ trợ đắc lực cho việc làm chủ bài thi năng lực tiếng Nhật và nâng cao kỹ năng hành văn.

• Chuyên gia thiết kế, truyền thông và marketing quốc tế: Thấu hiểu tâm lý thị giác và giá trị biểu tượng màu sắc của người Nhật, hỗ trợ đắc lập cho việc định vị thương hiệu, thiết kế bao bì sản phẩm và hoạch định chiến dịch quảng bá tương thích với văn hóa bản địa.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao tiếng Nhật có 11 từ chỉ màu cơ bản trong khi tiếng Việt chỉ có 8 từ? Tiếng Nhật trải qua quá trình phân hóa ngôn ngữ sớm và tiếp nhận mạnh mẽ ảnh hưởng của phương Tây, phân định rõ ràng giữa xanh lam (ao) và xanh lục (midori), đồng thời xác lập riêng các phạm trù hồng (pinku) và cam (orenji). Tiếng Việt truyền thống sử dụng từ "xanh" làm từ bao quát và dùng cơ chế ghép từ cụ thể để phân định sắc thái.

• Từ "ao" trong tiếng Nhật có hoàn toàn đồng nghĩa với từ "xanh da trời" không? Không hoàn toàn. Mặc dù "ao" biểu thị màu xanh lam, nhưng trong lịch sử và đời sống hiện đại, "ao" vẫn được dùng để chỉ màu xanh của lá cây non (aoba), đèn giao thông màu xanh (aoshingou) hoặc người chưa có kinh nghiệm (aonisai - thanh niên chưa chín chắn).

• Tên gọi màu sắc bắt nguồn từ động thực vật chiếm vị trí như thế nào trong tiếng Nhật? Nhóm từ này chiếm tỷ trọng vô cùng quan trọng với 45 từ gốc thực vật và 12 từ gốc động vật trong hệ thống tên màu truyền thống. Chúng phản ánh mỹ cảm bốn mùa và kỹ thuật chiết xuất thuốc nhuộm tự nhiên từ cỏ cây, hoa lá của người Nhật qua nhiều thế kỷ.

• Sự khác biệt căn bản về biểu tượng của màu đen giữa hai ngôn ngữ là gì? Trong tiếng Việt, màu đen chủ yếu mang nét nghĩa tiêu cực như tang tóc, rủi ro, bóng tối. Trong tiếng Nhật, ngoài nét nghĩa tang lễ, màu đen còn đại diện cho sự trang trọng tuyệt đối, tính nam, phẩm phục thượng tầng và chỉ số lợi nhuận kinh tế dương trong sổ sách kế toán (kuroji).

• Luận văn giúp ích gì cho người học trong việc ghi nhớ chữ Hán chỉ màu sắc? Luận văn phân tích chi tiết tự nguyên của các chữ Hán cơ bản như Bạch, Hắc, Xích, Thanh, Hoàng, Tử từ dạng chữ Giáp cốt, Kim văn đến cách dùng hiện đại, giúp người học hiểu bản chất tượng hình, hội ý và ghi nhớ chữ Hán một cách logic, khoa học.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện 269 tên màu chuẩn theo quy chuẩn công nghiệp và 11 phạm trù màu cơ bản trong tiếng Nhật trong tương quan đối sánh với tiếng Việt.
• Làm sáng tỏ 4 nguồn gốc cốt lõi tạo nên kho từ vựng màu sắc: Tự nguyên Hán tự, từ mượn ngoại lai phương Tây, danh từ động thực vật và kỹ thuật nhuộm truyền thống.
• Chỉ ra các khác biệt tri nhận sâu sắc thông qua 52 từ tương đương, 90 từ đặc thù tiếng Nhật và 64 từ đặc thù tiếng Việt trên bình diện ngữ nghĩa văn hóa.
• Phân tích đa chiều sự chuyển biến ngữ nghĩa từ thuộc tính quang phổ vật lý sang các tầng nghĩa ẩn dụ về tâm lý, phân tầng xã hội và đời sống kinh tế.
• Khẳng định giá trị ứng dụng thực tiễn vượt trội của ngữ liệu đối chiếu song ngữ trong việc đổi mới phương pháp dạy học tiếng Nhật và nâng cao chất lượng dịch thuật.

Trong giai đoạn 6 tháng tới, việc phát triển các bộ công cụ tra cứu số hóa dựa trên kết quả nghiên cứu này sẽ mang lại bước tiến lớn cho cộng đồng đào tạo tiếng Nhật. Hãy đón đọc và khai thác toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Trần Kiều Hưng để làm chủ nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ và mở rộng hiểu biết văn hóa Nhật Bản ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ KHOA SAU ĐẠI HỌC ----------o0o---------- TRẦN KIỀU HƯNG 日本語における色彩語 －ベトナム語における色彩語との対照比較－ TỪ CHỈ MÀU SẮC TRONG TIẾNG NHẬT (SO SÁNH ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ CHỈ MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT) LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành: Ngôn ngữ Nhật Bản Mã số: 60.09 Người hướng dẫn: PGS.TS Ngô Minh Thủy HÀ NỘI - 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ハノイ国家大学 外国語大学 大学院 ----------o0o---------- TRẦN KIỀU HƯNG 日本語における色彩語 -ベトナム語における色彩語との対照比較- ベトナム語における色彩語との対照比較- TỪ CHỈ MÀU SẮC TRONG TIẾNG NHẬT (SO SÁNH ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ CHỈ MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT) 修士論文 専攻科目: Ngôn ngữ Nhật Bản コード: 60.09 指導教官: Ngo Minh Thuy 准教授、博士 ハノイ–2015 年 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 謝辞 本研究を行うため、他の方々から、ご協力及びご支援をいただきました。 まず、ハノイ国家大学外国語大学の Ngo Minh Thuy 准教授は本研究に対して深 い関心を示し、構造の大枠から展開方向、問題設定まで懇切なるご指導を与えて くださいました。厚く感謝の意を申し上げます。 また、同学部の先生方々が貴重なご意見をくださったことにも心から感謝いた します。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目次 謝辞 序論. 1 1．研究の背景. 研究の対象と目的. 1 3．先行研究.

2 4．研究方法とデータの概要 .1 データ収集方法 .2 分析方法. 3 5．本論文の構成. 4 第一章: 色彩語の概要 .1 色彩語 .2 色彩語 .2 基本色彩語 .1 系統色名 .2 固有色名. 11 第二章: 日本語における色彩語の体系と基本色彩語の意味及びそのベトナム語と の対照比較 .1 日本語における色彩語の体系 .2 日本語における基本色彩語の意味 .1 色彩語の起源 .2 基本色彩語の象徴的意味.

26 第三章: 日本語及びベトナム語における色彩語 .1 バオ・ニンの『Noi buon chien tranh』作品における色彩語と大川均の 『愛は戦いの彼方へ―戦争に裂かれたキエンとフォンの物語―』という日本語 訳における色彩語の統計と分類 .2 バオ・ニンの『Noibuon chien tranh』作品と大川・均の日本語訳におけ る色彩語の対照比較 .1 数量的にみた対照比較 .2 使い方と意味. 58 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 象徴的な意味と比喩表現. 64 参考文献. 65 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 図・表の目次 表 2.1－日越語における「白」の象徴的意味についての対照比較 .2－日越語における「黒」の象徴的意味についての対照比較 .3－日越語における「赤」の象徴的意味についての対照比較 .4－日越語における「青」の象徴的意味についての対照比較 .5－日越語における「緑」の象徴的意味についての対照比較 .6－日越語における「黄」の象徴的意味についての対照比較 .7－日越語における「紫」の象徴的意味についての対照比較 .8－日越語における「灰色」の象徴的意味についての対照比較 .9－日越語における色彩語の数の比較 .10－両言語にある色彩語 .11－日本語のみにある色彩語 .12－ベトナム語のみにある色彩語 .1『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけ る白系統 .2『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけ る黒系統 .3『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳における 青・緑系統 .4『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけ る赤系統 .5『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけ る黄系統 .6『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけ る紫系統 .7『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけ る茶系統 .8『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけ る灰系統 .9『Noi buon chien tranh』作品のベトナム語原著書と日本語訳におけるピ ンク系統 .1 両作品における色彩系統ごとに分類した色彩語の数の対照比較 .2 両作品における色彩語の 5 グループの出現頻度.

59 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 序論 1．研究の背景 具体的な物事にしても、抽象的な物事にしても、その美しさを記述したりたと えたりするとき、色彩語がよく使われる。人間の生活が豊かになり、文化が発展 するに従って、色彩語も豊富になってきた。しかし、それぞれの言語文化の違い によって、基本的な色であっても、その語の指す範囲は必ずしも同じではない。 そして、派生・転用した意味、比喩的、象徴的な意味においては、大きな違いが あることも少なくない。それは、言語そのものに起因することもあるが、主とし て社会制度、生活様式、風俗習慣に基づいて歴史的に形成されてきたものだから である。 色彩そのものは区別すれば限りがないほど多様であり、どの言語でも、色彩語 が多様である。人間の目が識別できる色の数は無数と言われているが、色彩語の 数は無限ではない。せいぜい 2～300 語というところであろうか。しかし、国や民 族などの色彩語についての概念には違いがあり、日本語を勉強している学習者に とって、色彩語の意味をはっきり区別し、正しく使い分けることは困難である。 それゆえ、「日本語における色彩語－ベトナム語における色彩語との対照比較 －」という研究を行うことにした。 2. 研究の対象と目的 研究の対象と目的 本稿では日本語における色彩語を研究対象とする。また、ベトナム語における 色彩語との対象比較を行う。しかし、色彩語は複雑であるし、様々な問題がある ので、一つの論文に述べることはできないと考える。従って、今回は様々な色彩 語が使用されている資料を考察することを通して、日本語の色彩語に関する各定 義、分類を明示した上で、色彩語の体系と意味を分析する。 色彩語は日本人の生活、文化、歴史を反映し、様々な象徴的な意味を持ってい る。ベトナム人学習者が日本語における色彩語の意味や使い方を深く理解できる ように、本稿では筆者はできる限り日本語の色彩語をベトナム語に翻訳する。 ベトナム人が日本語を学習する際、母語の影響を受けるため、日本語の色彩語 を自然に使うことはむずかしい。そこで、本研究では日本語における色彩語の特 性についての検討に基づき、ベトナム語における色彩語の対照、比較を行うこと 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] によって、日本語の色彩語、特に基本色彩語についての理解を深めることを目的 としたい。 3．先行研究 現代まで脈々と続く色彩研究史を紐解き、紀元前のギリシャ時代まで遡れば、 後のゲーテ（Johann Wolfgang von Goethe 1749 – 1832）に影響を及ぼしたとも言わ れるアリストテレス（Aristotle BC 384 – BC 322）の古典的色彩学を見だすことが できたる。また、ゲーテと同じ 18 世紀には古典的自然科学としての色彩学におい てニュートン（Isaac Newton 1642 – 1727）の名を見ることになる。20 世紀に入り、 近代科学においては文化人類学や言語学、心理学、生理学、工学等幅広い分野・ 領域で学術的テーマとして取り上げられることになる。言語学や文化人類学、心 理学の分野では、普遍主義・相対主義それぞれの立場から、色と文化や言語の関 係に関する議論が展開されている。言語学の関心は色のラベリング、即ち色彩語 であり、個別言語における色彩語や言語間の差異に関する研究などが見られる。 代表的なものには言語相対論のサピア＆ウォーフ仮説に基づく考察や普遍主義を 主張する文化人類学者のバーリン（Berlin, B.）と言語学者のケイ（Key, P.）によ る Basic Color Terms の研究がある。また、心理学分野では色彩語の習得、とりわ け母語における色彩語の獲得に関する研究は少なくない。しかし、第 2 言語を対 象とした色彩語習得の研究は少ない。 ベトナム語の色彩語についても、日本語の色彩語についても既に研究が深く行 われた。新聞や文学などのコーパスからの色彩語についての研究や、作家が使う 色彩語の特徴などについての研究、または色彩語の語構成、比喩や象徴などの意 味と用法を論じるものもたくさんあり、かつ非常に大きいな成果を挙げた。 まず、坂本・古牧（2005）は、心理学実験と文学作品コーパスを用いて、「赤 い」「青い」「黄色い」「白い」「黒い」いわゆる基本色彩語が名詞を修飾する 形式のメタファー表現を対象にして考察した。心理実験の結果から、「色彩語が 本来物理的色彩をもたない心的状態などの抽象物を指示する名詞を修飾している 色彩語メタファーでは、色彩語単独の場合とは異なる意味が喚起され、特に否定 的なイメージが喚起される傾向が見られた」と指摘した。また、色彩語が否定的 なイメージをもつ抽象物を指示する名詞を修飾している例が多いことが文学作品 コーパスを用いて確認された。 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 伴・浩美（2005）「日英色彩語の連想イメージの比較」vol.1 において、幾つか の主要な色彩語のイメージについて、日本語と英語の場合での比較を行った。そ の結果、日本語の色彩語の方が多くのものをイメージしやすいこと、漢字‐文字 の色彩語に対して漢字‐文字のイメージが多く出される傾向があること、また、 英語の場合には、その色彩語を含んだイメージがよく出されることが明らかとな った。 また、蘇紅（2013）「色彩語の日中対照研究‐赤・黄・黒・白の四色を例とし て対照する場合‐」という研究は一つの試みとして色彩語の日中対照をと通して、 互いの共通性と固有性の一端を解明した。その結果、色を表すという意味では、 日中両国の区別はあまりなく、周辺的な色のバリエーションもほぼ同じであった。 これに対して、色だけを表すという意味以外では、日本語と中国語で異なる意味 を有することが多く、特に「色を表さない」場合には、両者の違いが大きかった。 Nguyen Khanh Ha (1995) 「He thong tu chi mau sac tieng Viet」という修士論文に おいて、ベトナム語における色彩語は基本色彩語、派生色彩語、具体的なものを 表す色彩語という 3 種類を含むと結論した。 色彩語の日中対照研究や越英対照研究などの多くの色彩語についての両言語対 照研究も詳細に行われたが、色彩語についての日越対照研究はこれまでない。 4．研究方法とデータの概要 4.1 データ収集方法 ベトナム語の色彩語についてのテキスト、修士論文や雑誌などと日本語の色彩 語についての各研究のを利用して、研究を進める。 これらを扱う理由としては、それぞれの研究が各方面から色彩語を分析してい るからである。以下の文献を用いた。 さらに、具体的に色彩語の日越対照比較をするために、バオ・ニンの「Noi buon chien tranh」作品と大川均の日本語訳を用いた。 4.2 分析方法 認知言語学の立場から、プロトタイプ理論を用いて、日越色彩語の体系と意味 を考察し、その両言語の基本色彩語の象徴的意味を究明する。考察の結果に基づ いて、日越両言語における色彩語の共通点と相違点を分析する。 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5．本論文の構成 本論文は、序論、結論、謝辞、付録を除いて、第一章、第二章、第三章という 三つの章から成る。 第一章では、日本色、色彩の概念について概説する。色彩語の概念を述べ、そ の他の関連のある各概念と区別する。 第二章では、日越色彩語の体系を分析し、基本色彩語の象徴的な意味を検討す る。さらに、日本語における色彩語とベトナム語における色彩語との共通点と相 違点を提示する。 第三章では、バオ・ニンの「Noi buon chien tranh」と大川均の日本語訳における 色彩語の考察を通して、使い方と象徴的な意味の面で、日本語における色彩語と ベトナム語における色彩語との対照比較を行う。 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第一章 色彩語の概要 1.1 色彩語 1.1 色 物理学的には、光学を基礎とし、色の変化は、物体と物体を照らす光との相関 を用いて説明される。また、観測者に届く光とそれに対する認知とに左右される ため、一般的な色は人間の視覚即ち可視光線の範囲内を基準として表現されてい る。星の色は、その星が放射している光の色に関係する。光は波であり、真空の 空間を伝わる波動である。星が光波を放射すると、その波は真空の宇宙空間を地 球まで伝わってきて、私たちに星の光が見えるのである。光波は、水面の波のよ うに、波長と呼ばれる長さ、つまり波の連続した 2 つのピークの間の距離によっ て記述することができる。異なった波長の光は、私たちの目には異なった色とし て見える。短い波長は青や紫に、長い波長は赤に見えるのである。 短い波長から長い波長へと並べられた光の例は、光の可視スペクトルと呼ばれ ている。下の画像は、紫から赤にわたる光の可視スペクトルを示している。スペ クトル（quang phổ）が虹の色の順番であることがわかるであろう。ベトナム語で 虹の色の順番における色名は đỏ, da cam, vàng, lục, lam, chàm, tím。光の波長は、こ の可視スペクトルの上に、オングストロームの単位で印をつけてある。（1 オン グストローム＝10 メートル） スペクトル 視覚のうち、光波のスペクトル組成の差異によって、区別される感覚は、光の 波長だけでは定まらず、一般に色相、彩度、明度の 3 要素によって規定される。 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 色相とは、赤や黄、緑、青などの「色味」を表す要素である。色味は細かく分 ければキリがないが、暖色と寒色に大別することができる。なお、便宜上、黄色 を中心とするような色（左半分）を暖色系、青を中心とするような色（右半分） を寒色系としている。 彩度とは、「鮮やかさ」を表す要素である。同じ色相の色でも、彩度が高い色 ほど鮮やかに見え、低い色ほどグレーに近くなる。彩度がゼロの場合、色味がな いので、無彩色（黒や白、グレー）になる。 明度とは、「明るさ」を表す要素である。色相や彩度が同じであっても、明度 が低いほど黒っぽく、高いほど明るい色になる。 1.2 色彩語 色彩語は，使用頻度・割合，共感覚表現・象徴性などの種々の観点から文体論 の素材とされてきた。色彩語の研究では、色彩・色彩名・色彩語の水準を区別す ることが重要であると考える。ここでは、下図のように考えたい。 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] これは以下のような概念・問題を含む。 色彩は一項関係、色彩名は二項関係、色彩語は三項関係である。上位水準は下 位水神を包含し、色彩語はそれら三者間の関係体と理解される。それらの象徴性 は、視覚性と言語性との交点に現れると考えられる。言い換えれば、その特徴性 は、コミュニケーションにおける事実である。文体をコミュニケーションの中に 考えようとすれば、色彩に関しても、「（眼でなく）脳が見る」という立場でけ でなく、行動と相互作用とを問題とする「人間が見る」という立場が必要となる であろう。認識的水準を包含する行動的水準が考慮されるべきであり、物語に投 影された行動の軌跡・語りの構造、メディア的状況にも注意が必要となろう。膨 大な情報が容易にアクセス可能な状況に置かれている際、情報を処理する側には、 適切な選択性のある情報のファイルたーが必要である。色彩は光を固体が一部吸 収して、残りを反射、または秀過した産物で、色彩名は色彩の種類を識別し、社 会的に機能する。色彩語は色彩名に対するファイルターで、意味作用を生ずる （色彩名と色彩語とが必ずしも一致しないという点に表現性の一つの源泉があ る）。ただし、これは類と例でなく、色彩名が含意する様々な種類の経験の（受 け手側における）解釈を色彩語が選択すると考えるべきであろう。色彩語の文体 性は三段階の（選択的な）ファイルたーを経て語彙として標準化されている。そ のとき、外界の情報が受容器にもたらされ、一連の処理の結果受けてに意味作用 を及ぼすといい、周辺から中心への認識的筋道を描くべきではない。環境は、本 来的に相互的であろう。外界の情報と第一次ファイルたーとしての身体・受容器 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] との関係は双方向的であり（見るから見える）、色と名との関係も、名と語との 関係も双方向てきであると考えるべきであろう。言い換えれば、色彩は色彩名と してシミュレートされ反復される中で存在し、色彩語はその個別言語的な使用で ある。このように考えるとき、色彩語における語と色彩との象徴性は、ときに、 区別されにくいものであり、テクストが紙上に黒色インキで実現するという前提 が疑いないものであったからには当然であった。テクストは複雑な構造を有し、 物理的な諸手段の支えなしでは存在しない。ここで、テクストの電子化は、選択 可能な（等価な）複数の読み方を提示するものだとしても、テクストの受容過程 をめぐる社会的要因の一つにすぎないが、影響はいずれ色彩語研究にも及ぶ。レ ベルの区別は、電子テクストについて更に明らかである。つまり、デジタルメデ ィア環境においては、本来ファイルたーされるべき光が直接的に訴えかけてくる。 デジタルメディアは電光メディアであり、それがマルチメディアを指向する以上、 必然的に多色多光的である。つまり、現在のメディア的状況に考えれば、一次性 の記号（色彩）の文体の検討への組み込みを考えるべきではないであろうか。色 彩語に語の意味に還元できない効果があるのは、色彩語が意味や指示として色彩 を持つだけでなく、その物理的実現に必ず色彩を（従来は多くの場合、多色性を 被覆するモノクロを）伴うからでもある。 1.2 基本色彩語 基本色彩語とは、連続した色空間を非常生活に必要な更に基本的な単位に分類 したものである。即ち、ある限られた範囲の色に与えられた固有の名前ではなく、 色空間全体をいくつかの色名で概念的に把握するための言葉であり、多くの者が 幼少時に文化的背景に応じて最初に覚える色の名前である。色彩語の基本語は何 だろうか。 近年の色彩語研究における普遍主義の代表は文化人類学者の B．バーリンと言 語学者の P．ケイの研究に BCT という仮説が述べられている。Basic Color Terms: Their Universality and Evolution (Berlin & Key 1969) は今日の色彩語研究に大きな影 響を与え、この分野における基本文献となっている。同書によると、バーリンと ケイはおよそ 100 種類の個別言語を対象に色彩語についてインフォーマント調査 を実施した。バーリンらは以下の 3 つの結論を述べた。 i) 言語によって色彩語の数は異なる ii) その色彩語に対応する色の範囲は異なる 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.