ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lí do chọn đề tài Thực hiện tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”, phát triển phẩm chất và năng lực cho người học, các cơ sở giáo dục đã xây dựng mô hình “Trường học gắn với cuộc sống”. Một trong những hoạt động góp phần thực hiện tốt mô hình này hiệu quả là tổ chức hoạt động dạy học gắn với di sản văn hóa địa phương. Dân tộc Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước.
Quá trình đó đã tích lũy được một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ, phong phú và mang nhiều giá trị. Luật di sản văn hóa Việt Nam đã khẳng định: “Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và một bộ phận của văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta” - là nguồn tri thức phong phú và vô tận để học tập suốt đời. Di sản không chỉ được coi là tài sản có giá trị giáo dục truyền thống, giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ, mà còn là một nguồn lực to lớn góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Bảo tồn và phát huy giá trị của các di sản có ý nghĩa to lớn trong quá trình phát triển của mỗi địa phương, mỗi dân tộc.
Để hiện thực hóa điều đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch đã ban hành Hướng dẫn số 73/HD- BGDĐT-BVHTTDL của liên Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ VHTTDL ngày 16/01/2013 về hướng dẫn sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm Giáo dục thường xuyên (GDTX). Mục đích là: “Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm GDTX nhằm hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị của di sản văn hóa; rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập và rèn luyện; góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tài năng của học sinh”. Trong chương trình Địa lí THPT, bên cạnh kiến thức chuyên sâu, Địa lí còn chú trọng tích hợp, thực hành, gắn nội dung của môn học với thực tiễn nhằm rèn luyện cho học sinh kĩ năng vận dụng kiến thức bộ môn vào việc tìm hiểu và giải quyết một số vấn đề thực tiễn đặt ra. Đây là môn học có vai trò quan trọng trong việc giúp HS lĩnh hội kiến thức và rèn luyện kỹ năng sống, nhận thức được giá trị của những di sản xung quanh, từ đó có thái độ hành vi đúng đắn, có ý thức gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị của di sản.
Chính vì vậy, tích hợp di sản văn hóa địa phương (DSVHĐP) vào môn học là phù hợp và cần thiết. Hiện nay dạy học tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy học ở nhà trường phổ thông. Dạy học tích hợp di sản văn hóa giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa, lịch sử của quê hương. Điều này góp phần xây dựng tình cảm yêu thương quê hương, khơi nguồn động viên để các em theo đuổi sự nghiệp trong tương lai; giúp tạo ra môi trường học tập phong 1 phú, hứng thú và tò mò.
Việc hiểu rõ về di sản văn hóa giúp học sinh phát triển tư duy phê phán, nhận thức về giá trị xã hội và phẩm chất đạo đức, từ đó xây dựng một nhân cách đầy đủ và tích cực. Dạy học tích hợp sẽ giúp phát triển các năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên có ý nghĩa hơn với HS so với việc các môn học, các mặt giáo dục được thực hiện riêng rẽ. Anh Sơn là một vùng đất giàu truyền thống của tỉnh Nghệ An. Lớp lớp con cháu Anh Sơn, từ đời này qua đời khác luôn ý thức rõ việc giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp của quê hương, đất nước.
Để phát huy niềm tự hào và ý thức giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống - trong những năm qua, các trường phổ thông trên địa bàn huyện Anh Sơn đã chú ý tích hợp di sản vào dạy học để giáo dục truyền thống cho học sinh nhưng hiệu quả chưa cao, số lượng các trường học tổ chức được các buổi học trải nghiệm tại nơi có di sản không nhiều. Là giáo viên giảng dạy môn Địa lí ở trường THPT, chúng tôi nhận thấy công tác giảng dạy tích hợp di sản muốn hiệu quả hơn cần có sự chung tay từ nhiều phía và cần có những thay đổi trong việc tiếp cận về giáo dục truyền thống cho học sinh bằng tích hợp di sản văn hóa địa phương vào nội dung giảng dạy. Với những lí do trên, chúng tôi nhận thấy tích hợp di sản văn hóa địa phương vào dạy học môn Địa lí ở Trường THPT Anh Sơn 2 là vấn đề rất cấp thiết hiện nay. Nó mang lại một cơ hội tuyệt vời để nâng cao chất lượng giáo dục và góp phần vào sự phát triển toàn diện của học sinh tại Trường THPT Anh Sơn 2.
Bởi vậy, chúng tôi đã mạnh dạn chọn đề tài Nâng cao hiệu quả giáo dục các giá trị truyền thống cho học sinh Trường THPT Anh Sơn 2 thông qua tích hợp di sản văn hoá địa phương trong dạy học chuyên đề “Một số vấn đề về du lịch thế giới” – Địa lý 11 - để nghiên cứu, đúc rút kinh nghiệm và đề xuất một số biện pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả công tác dạy học với mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào hoạt động giáo dục truyền thống cho học sinh, tạo ra môi trường học tập sinh động và gần gũi với thực tế. Học sinh sẽ có cơ hội thực hành, trải nghiệm và ứng dụng kiến thức một cách sâu sắc, hình thành, phát triển hơn về kĩ năng học tập, kỹ năng sống và tư duy độc lập, phát triển trí tuệ và nhân cách để các em ngày càng trưởng thành, đóng góp tích cực vào việc dựng xây quê hương đất nước ngày càng giàu mạnh. Mục đích nghiên cứu của đề tài Làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng giáo dục giá trị truyền thống cho học sinh ở Trường THPT Anh Sơn 2. Xác định nội dung và phương pháp tích hợp di sản văn hóa địa phương trong dạy học chuyên đề “ Một số vấn đề về du lịch thế giới”.
Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu - Học sinh Trường THPT Anh Sơn 2, đội ngũ GV, BGH, Phụ huynh HS, cộng đồng địa phương có liên quan đến di sản văn hoá. 2 - Vấn đề sử dụng di sản văn hóa địa phương (di sản văn hóa của huyện Anh Sơn). - Phạm vi: Trường THPT Anh Sơn 2. Nhiệm vụ nghiên cứu.
- Nghiên cứu lý luận, thực tiễn, các văn bản chỉ đạo, tài liệu về dạy học tích hợp di sản văn hóa địa phương. - Tìm hiểu tình hình giáo dục giá trị truyền thống và ảnh hưởng của nó đối với học sinh. Đề xuất các biện pháp xây dựng và tổ chức dạy học tích hợp di sản văn hóa địa phương trong dạy học chuyên đề “ Một số vấn đề về du lịch thế giới” 5. Phương pháp nghiên cứu - Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết: thu thập thông tin, tra cứu và phân tích tài liệu; nghiên cứu các văn bản pháp quy về dạy học tích hợp di sản văn hoá địa phương.
- Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát, Điều tra, khảo sát, phân tích, thống kê, so sánh; đánh giá và phản hồi; thực nghiệm để rút kinh nghiệm. - Quy trình nghiên cứu: Từ tháng 9/2023 đến tháng 4/ 2024 6. Tính mới - Về mặt lí luận, đề tài đã đưa ra được cơ sở lí luận tương đối đầy đủ và logic về dạy học tích hợp di sản văn hóa địa phương và giáo dục giá trị truyền thống cho học sinh. - Sử dụng phương pháp học tập dựa trên dự án để tạo cơ hội cho học sinh tham gia vào những nhiệm vụ thực tế liên quan đến di sản văn hóa địa phương, khuyến khích sự tò mò và sáng tạo, đồng thời giúp học sinh áp dụng kiến thức vào các tình huống thực tế.
- Kết hợp giáo dục nền tảng (cơ bản) với giáo dục ứng dụng (thực tế) để cung cấp kiến thức chuyên sâu về địa lý thế giới và văn hóa địa phương. - Sử dụng công nghệ và phương tiện truyền thông để làm phong phú và hấp dẫn hơn quá trình học.Tận dụng các tài nguyên trực tuyến, video, ảnh, và các ứng dụng khác để trình bày và thảo luận về di sản văn hóa địa phương và các vấn đề du lịch thế giới. - Tập trung vào phát triển kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm, và giải quyết vấn đề thông qua các hoạt động thực hành và dự án. Tạo cơ hội cho học sinh phát triển tư duy toàn cầu và sự nhạy bén đối với các vấn đề du lịch toàn cầu.
- Khuyến khích tư duy phê phán bằng cách thách thức học sinh đặt ra những câu hỏi và suy luận về các vấn đề du lịch thế giới và di sản văn hóa. Hỗ trợ học sinh phát triển khả năng tự học thông qua việc tự quản lý nhiệm vụ và đặt mục tiêu học tập. 3 - Tạo liên kết chặt chẽ với cộng đồng địa phương để hỗ trợ quá trình học tập và nghiên cứu. Gia đình có thể được liên kết vào quá trình giáo dục để tạo ra sự hỗ trợ và thấu hiểu về giáo dục của học sinh.
- Sử dụng hệ thống đánh giá đa chiều để đo lường hiệu quả của quá trình giáo dục tích hợp di sản văn hóa. Tính mới của đề tài còn thể hiện sự đổi mới trong quá trình giảng dạy và học tập, tạo ra một môi trường học tập tích cực và kích thích sự quan tâm của học sinh đối với di sản văn hóa và vấn đề du lịch thế giới. Đóng góp của đề tài Đề tài đóng góp vào lĩnh vực giáo dục và cộng đồng trong nhiều khía cạnh: - Đề tài có thể làm tăng cường ý thức văn hóa và nhận thức lịch sử của học sinh về di sản văn hóa địa phương, từ đó đề xuất cách giáo dục có thể trở thành cầu nối giữa các thế hệ và bảo tồn di sản văn hóa.