CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Kỹ năng là gì? Kỹ năng (tiếng Anh: skill) là khả năng thực hiện một hành động với kết quả được xác định thường trong một khoảng thời gian cùng năng lượng nhất định hoặc cả hai. Các kỹ năng thường có thể được chia thành các kỹ năng chung và chuyên biệt.
Kỹ năng thường đòi hỏi các kích thích và tình huống môi trường nhất định để đánh giá mức độ kỹ năng được thể hiện và sử dụng. Lắng nghe là gì? Lắng nghe là một hành động tinh thần, một trạng thái tập trung và thấu hiểu những gì đang diễn ra xung quanh. Mặc dù việc ngồi im có thể giúp chúng ta tập trung hơn vào người nói, nhưng phải trong một trạng thái tư duy mở để nhận thông tin một cách chân thành, sẵn lòng thấu hiểu và đáp ứng. Lắng nghe tích cực là cách mà chúng ta lắng nghe để thấu hiểu những gì mà người khác đang nói.
Khi lắng nghe chủ động, bạn sẽ hoàn toàn tập trung vào những gì đối phương đang nói thay vì lên kế hoạch trong đầu về những gì cần đáp lại như khi tranh luận hoặc trò chuyện. Phản biện là gì? Tư duy phản biện là quá trình tư duy phân tích đưa ra những đánh giá hợp lý, lập luận logic và được cân nhắc kỹ lưỡng thông qua khả năng đặt những câu hỏi như tại sao, làm thế nào, bằng cách gì, như thế nào,. về những gì được đọc, nghe, nói hoặc viết. Tư duy phản biện được xây dựng dựa trên những lý tưởng trí tuệ phổ quát, bao gồm: sự rõ ràng, đúng đắn, chính xác, nhất quán, phù hợp, bằng chứng vững chắc, lập luận xuất sắc, sâu sắc và công bằng.
Điều này đòi hỏi phải xem xét lại những yếu tố tư duy tiềm ẩn trong mọi lập luận: vấn đề, mục đích, giả định, hậu quả và ý nghĩa, hệ quy chiếu… d. Phân biệt nghe và lắng nghe, tranh cãi và phản biện *Nghe và lắng nghe: Merriam-Webster định nghĩa “nghe” là “quá trình, chức năng hoặc sức mạnh của việc cảm nhận âm thanh; cụ thể là: cảm giác đặc biệt mà tiếng ồn và âm sắc được tiếp nhận như là tác nhân kích thích. " Nghe là một hành động thể chất thụ động đòi hỏi một giác quan và liên quan đến nhận thức âm thanh. Còn lắng nghe nghĩa là chúng ta phải tiếp nhận từ phía người nói không chỉ phần ngôn ngữ mà còn cả phần cảm xúc của họ, chúng ta không chỉ nghe bằng giác quan thính giác, mà chúng ta còn nghe bằng cả trái tim chân thành, bằng sự cầu thị, cầu tiến, bằng sự đồng cảm, thấu hiểu.
*Tranh cãi và phản biện: phản biện là hình thức sử dụng lý luận để diễn giải ý 4 nói của mình và khi phản biện thì dù lý luận của mình kém hơn những người khác thì bản thân có thể hiểu và chấp nhận lý luận được cho là tốt hơn của người đó. Hình thức này sẽ luôn có sự hiểu sâu hơn và lựa chọn theo cái đúng tạo nên mục đích chung để cùng hướng tới không tồn tại về thắng thua. Mà tại đây chỉ đẩy mạnh về điểm mạnh và giảm bớt về các điểm yếu tạo nên tập thể vững mạnh nhất. Tranh cãi có thể hiểu đơn giản là sử dụng lý luận chỉ để bảo vệ cho cái tôi của bản thân, đề cao hơn về cái gọi là “bản ngã” luôn nhắm tới sự hơn thua.
Tranh cãi là nhắm tới những điểm yếu, kém của người khác để tạo sự phản biện và không hề có sự để ý tới điểm tốt, điểm có thể cải thiện của người tranh cãi với mình. Qua đó chúng ta có thể thấy một điều rất dễ dàng: tranh biện sẽ giúp chúng ta tiến bộ hơn, có tư duy mới, tạo nên sự gắn kết còn tranh cãi sẽ dẫn tới sự yếu kém, tụi lùi và xa lánh hơn với tập thể. Vai trò của lắng nghe và phản biện trong đời sống Trong học tập và làm việc, lắng nghe giúp chúng ta học hỏi được những kinh nghiệm hữu ích từ bạn bè, đồng nghiệp, đối tác,… từ đó tạo sự hiệu quả, chất lượng công việc một cách tốt nhất. Trong cuộc sống, lắng nghe giúp con người thêm gần gũi, thân thiết, gắn bó, tin tưởng nhau hơn.
Lắng nghe cũng là cách hóa giải các xung đột, mâu thuẫn lớn nhỏ trong đời sống, xã hội. Nếu chúng ta biết lắng nghe, mọi khúc mắc, khó khăn ắt sẽ được tháo gỡ, giải quyết một cách nhẹ nhàng, thông suốt. Không chỉ biết lắng nghe người khác nói, chúng ta còn phải biết lắng nghe những điều nhỏ bé quanh mình. Lắng nghe cũng là cách để hiểu mình, biết mình, từ đó biết yêu thương, trân trọng chính mình, không ngừng hoàn thiện bản thân.
Shakespeare từng nói: “Cái đáng sợ nhất là căn bệnh không chịu lắng nghe, đó là một tệ nạn hết sức phổ biến”. Tư duy phản biện có vai trò to lớn trong đời sống xã hội: giúp con người vượt ra khỏi cách suy nghĩ theo khuôn mẫu, thói quen có sẵn; hướng đến cái mới, thoát ra khỏi những rào cản của định kiến; tìm hiểu, phát hiện những ý tưởng, giá trị mới của vấn đề; tạo tâm thế sẵn sàng tiếp nhận cái mới, cái tiến bộ trong suy nghĩ và hành động; có ý thức nhìn nhận mọi vấn đề dưới góc nhìn mới, đưa lại kết quả mới, kích thích khả năng sáng tạo. Tư duy phản biện giúp con người suy nghĩ một vấn đề theo nhiều hướng khác nhau với những cách giải quyết khác nhau; khắc phục tình trạng nhìn nhận vấn đề một chiều, phiến diện, chủ quan, duy ý chí, tư duy phản biện giúp con người có phương pháp tư duy độc lập, nhìn ra những hạn chế, sai lầm dễ mắc phải trong quá trình tư duy của mình, từ đó đưa ra những nhận định, phán đoán tối ưu, có suy nghĩ tích cực, tư duy phản biện, hơn nữa, còn trở thành một động lực phát triển xã hội, có giá trị rất lớn quyết định tới sự thành bại của tổ chức xã hội và sự tiến bộ của loài người. Tư duy phản biện giúp con người cải biến nhận thức và hành động trong thực tiễn, rèn luyện phương pháp tư duy biện chứng.
Nguyên tắc rèn luyện kỹ năng lắng nghe và kỹ năng phản biện *5 nguyên tắc rèn luyện kỹ năng lắng nghe: Tập trung và chủ động: Tập trung trong cuộc trò chuyện sẽ giúp bạn hiểu nhanh và rõ ràng nhất đối phương đang nói gì. Lúc này, bạn sẽ dễ dàng hơn trong việc 5 trả lời hay đưa ra lời khuyên đúng nhất. Tuyệt đối không ngắt lời: Chủ động hỏi chuyện hay tiếp lời khác hoàn toàn với việc ngắt lời. Đây là hành động khá mất lịch sự trong giao tiếp, thậm chí là vô duyên mà bạn tuyệt đối không được mắc phải.
Hạn chế thể hiện cái tôi: Là không áp đặt suy nghĩ của mình cho người khác, chỉ biết nói chứ không quan tâm đối phương đang nói cái gì hoặc có nghe mình hay không. Đặt câu hỏi đúng lúc và đúng cách: Người thông minh trong giao tiếp là người biết cách đặt câu hỏi và đặt câu hỏi đúng lúc. Đây là yếu tố quan trọng trong kỹ năng lắng nghe giúp cuộc giao tiếp thành công. Đưa ra ý kiến cá nhân và diễn giải đúng cách: Một chìa khóa vàng để thể hiện bạn là một người có kỹ năng lắng nghe đó là đưa ra các quan điểm cá nhân hay nói cách khác là có sự tương tác qua lại.
*7 nguyên tắc rèn luyện kỹ năng phản biện: Đánh giá sự việc theo chiều hướng khách quan nhất: Điều đó có nghĩa là bạn đánh giá sự việc không chỉ bằng góc nhìn của mình. Mà còn thông qua nhiều góc nhìn khác. Khi đó, bạn sẽ thấy vấn đề một cách toàn diện hơn. Từ đó mở ra nhiều hướng giải quyết hơn.
Hệ thống hóa cụ thể các vấn đề: Hệ thống này giúp chúng ta tự sáng tạo, lựa chọn. Việc phân tích, hệ thống hóa vấn đề sẽ giúp ta không bỏ sót bất cứ chi tiết nào của vấn đề. Đặt câu hỏi 5W1H cho vấn đề: Được sử dụng hầu hết trong các trường hợp cần phân tích một sự việc. Những câu hỏi đó là: What, why, when, where, who và how (cái gì? tại sao? bao giờ? ở đâu? ai? thế nào?).
Khi bạn đặt được 6 câu hỏi này cho một vấn đề, bạn sẽ không bị bỏ sót bất cứ khía cạnh nào tác động đến vấn đề. Đưa ra các câu hỏi giả định ở khía cạnh khác cho một vấn đề: Để rèn luyện theo cách này, bạn có thể tập đưa ra những câu hỏi giả định cho một vấn đề. Có rất nhiều vấn đề sẽ được khai phá khi bạn đặt câu hỏi giả định. Đồng thời, việc đặt câu hỏi giả định cũng kích thích khả năng phân tích và lập luận của bạn.
Suy nghĩ về vấn đề ở chiều hướng ngược lại: Khi đối diện với một vấn đề, để mở rộng khả năng nhìn nhận và đánh giá vấn đề thì đặt câu hỏi, suy nghĩ theo hướng đối lập cũng là một cách hiệu quả, sau đó đánh giá sự đảo ngược đó có đúng hay không, có ưu điểm, nhược điểm gì không, từ đó mở rộng góc nhìn của mình. Tập phân tích kết quả do người khác đưa ra trước khi công nhận: Một trong những “kẻ thù” của tư duy phản biện là chấp nhận kết quả của người khác ngay lập tức. Dù với kết quả trái chiều hay ngược chiều, bạn cũng nên kiểm chứng lại. Sử dụng số liệu dẫn chứng: Nếu không có bằng chứng thực tế, cụ thể thì mọi 6 lập luận của bạn đều không đáng tin.
Nhất là khi bạn cố khai thác vấn đề ở khía cạnh khác. Cơ sở thực tiễn 1. Kết quả khảo sát Để xác định cơ sở thực tiễn của đề tài tôi đã tiến hành thiết kế phiếu điều tra đối với GV và HS về các vấn đề liên quan đến dạy học phần nói - nghe trong trong môn Ngữ văn trên địa bàn huyện Diễn Châu. Trong đó tôi đã sử dụng Google Forms và phiếu khảo sát để khảo sát 10 GV Ngữ văn và 80 HS (lớp 11A8, 11A13) của trường THPT Diễn Châu 4.
*Về phía GV: Hình thức khảo sát: Google Forms (bảng hỏi 2, phụ lục 1) Đối tượng khảo sát: 10 GV Ngữ văn; Link khảo sát: https://docs.com/forms/d/e/1FAIpQLScIE4UTerW57hZU3qOkD3TXknHrR3Lp rH3VoNPsE8DT_BkQ/viewform?usp=sf_link Kết quả như sau: Bảng 1.