MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Phần lớn chúng ta được sinh ra và lớn lên dưới mái ấm gia đình, có đủ cha mẹ, anh chị em. Tuy nhiên, vẫn có nhiều trẻ em thiếu đi may mắn đó. Năm 2007, Bộ LĐ-TBXH ước tính có trên 2,6 triệu trẻ em Việt Nam sống trong hoàn cảnh “đặc biệt”, chiếm 9% trong tổng số 30,2 triệu trẻ em.
Con số này bao gồm 1,2 triệu trẻ khuyết tật; 168.000 trẻ mồ côi và trẻ bị cha mẹ bỏ rơi, 27.000 trẻ phải làm việc và 3.000 trẻ em đường phố. Bộ LĐ-TBXH báo cáo thống kê có khoảng trên 14.000 trẻ sống trong các cơ sở bảo trợ của Nhà nước. Một phần trong số các em được nuôi dưỡng trong cơ sở bảo trợ xã hội. [6] Nghiên cứu của các tác giả trên thế giới chỉ ra rằng, trẻ em sống trong cơ sở bảo trợ xã hội có nguy cơ rối loạn cảm xúc và hành vi.
Suzuki và Tomoda (2015) nhận định, trẻ em sống trong các cơ sở bảo trợ xã hội là những trẻ dễ bị tổn thương bởi các em đã trải qua nhiều tình huống căng thẳng trước khi vào sống trong cơ sở bảo trợ. Những căng thẳng trước đó được xác định là những yếu tố nguy cơ khiến cho trẻ gặp những khó khăn về cảm xúc và hành vi trong thời điểm hiện tại và tương lai. Nghiên cứu của Jozefiak và cộng sự (2016); Schmid, Goldbeck, Nuetzel, và Fegert (2008) đã chỉ ra tỷ lệ và nguy cơ mắc phải những rối loạn cảm xúc và hành vi ở trẻ em và trẻ vị thành niên sống trong các cơ sở bảo trợ xã hội. Ở Việt Nam, trong những năm qua, đã có một số nhà nghiên cứu quan tâm đến trẻ em có hoàn cảnh khó khăn được chăm sóc, nuôi dưỡng trong các cơ sở bảo trợ xã hội, kết quả nghiên cứu của họ chỉ ra rằng, trẻ em sống trong các cơ sở bảo trợ xã hội có nguy cơ rối nhiễu tâm lý cao hơn sơ với trẻ em sống cùng gia đình tại cộng đồng (Hoàng Tú Anh và cộng sự, 2014); có sự khách biệt nhất định trong việc tự đánh giá giữa trẻ em sống ở các trung tâm bảo trợ xã hội và nhóm trẻ em sống cùng gia đình (Bùi Hồng Quân, 2014).
Mặc dù đã có những tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu về trẻ em sống trong cơ sở bảo trợ xã hội, nhưng những khoảng trống trong nghiên cứu về hành vi 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ứng xử, rối loạn cảm xúc, hành vi, sang chấn tâm lý của trẻ,… cần được nghiên cứu để mang lại sự hiểu biết cho chúng ta về nhóm trẻ này. Thực tiễn cho thấy, trong công tác chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và bảo vệ trẻ em sống trong các cơ sở bảo trợ xã hội gặp không ít khó khăn. Các cán bộ bảo mẫu, chăm sóc, giáo dục chưa thực sự hiểu và lý giải được những hành vi ứng xử của trẻ, khiến cho mối quan hệ giữa cán bộ bảo mẫu, chăm sóc, giáo dục và trẻ trở nên căng thẳng và xa cách. Trước bối cảnh như vậy, việc nghiên cứu sâu, có tính hệ thống và được thực hiện một cách bài bản về tâm lý, hành vi ứng xử và cuộc sống của trẻ em sống trong cơ sở bảo trợ xã hội là rất cần thiết, mang lại sự hiểu biết về trẻ, góp phần cải thiện công tác chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ tại các cơ sở bảo trợ xã hội.
Vì vậy, vấn đề: “Rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội” được chúng tôi lựa chọn làm đề tài luận văn thạc sĩ. Mục đích nghiên cứu Mục đích của nghiên cứu là khảo sát thực trạng rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội nhằm chỉ ra mức độ và các yếu tố liên quan làm tăng hoặc giảm rối loạn này. Từ đó đề xuất những kiến nghị phòng ngừa rối loạn hành vi, góp phần nâng cao hiệu quả công tác chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em có hoàn cảnh khó khăn sống trong các cở sở bảo trợ xã hội. Nhiệm vụ nghiên cứu Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận Tổng quan một số nghiên cứu liên quan của các tác giả trong và ngoài nước về rối loạn hành vi ở trẻ em đang được nuôi dưỡng trong các cơ sở bảo trợ xã hội.
Xây dựng cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên đang được nuôi dưỡng trong các cơ sở bảo trợ xã hội: khái niệm rối loạn hành vi, biểu hiện rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xác định các yếu tố ảnh hưởng góp phần làm tăng, giảm nhẹ rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội. Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn Khảo sát thực trạng rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên đang được nuôi dưỡng trong các cơ sở bảo trợ xã hội hiện nay. Đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao công tác phòng ngừa, can thiệp rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội.
Đối tƣợng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là mức độ và các hình thức biểu hiện rối loạn hành vi; các yếu tố ảnh hưởng góp phần làm tăng và các yếu tố bảo vệ góp phần làm giảm rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội. Giới hạn nghiên cứu 5. Giới hạn về nội dung nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu một số nội dung sau: (1) Đặc điểm và hình thức biểu hiện rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đang sống trong các cơ sở bảo trợ xã hội; (2) Các yếu tố nguy cơ như hành vi bắt nạt, tâm trạng buồn chán, cảm nhận tiêu cực về gia đình, khó khăn trong giao tiếp của trẻ góp phần làm tăng rối loạn hành vi; (3) Các yếu tố bảo vệ như sự tương trợ lẫn nhau, mối liên hệ với gia đình gốc, số bạn bè thân, các hoạt động văn thể diễn ra trong cơ sở làm giảm rối loạn hành vi ở trẻ. Giới hạn về địa bàn nghiên cứu Địa bàn nghiên cứu gồm có: Làng trẻ em SOS Hà Nội, thuộc hệ thống Làng SOS Việt Nam có chức năng chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ em mồ côi – mất nguồn nuôi dưỡng; Làng trẻ em Birla Hà Nội trực thuộc sở Lao động, Thương bình và Xã hội Hà Nội.
Làng trẻ em Birla có chức năng đón và nuôi dưỡng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn của thành phố Hà Nội. Giới hạn về khách thể nghiên cứu 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khách thể nghiên cứu là 149 trẻ vị thành niên, trong đó 78 em đang được nuôi dưỡng tại Làng trẻ em SOS Hà Nội, 71 em đang được nuôi dưỡng tại Làng trẻ em Birla Hà Nội trực thuộc Sở Lao động – Thương binh – Xã hội của thành phố Hà Nội. Câu hỏi nghiên cứu Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung trả lời một số câu hỏi sau đây: (1) Có hay không rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên đang sống trong cơ sở bảo trợ xã hội? (2) Những biểu hiện rối loạn hành vi nổi bật nhất xét trên từng khía cạnh: hành vi gây hấn và hành vi sai phạm ở nhóm trẻ vị thành niên đang sống trong cơ sở bảo trợ xã hội? (3) Những yếu tố ảnh hưởng nào tham gia vào việc làm tăng và giảm mức độ rối loạn hành vi ở vị thành niên đang sống trong cơ sở bảo trợ xã hội? 7. Giả thiết nghiên cứu (1) Trẻ vị thành niên đang sống trong cơ sở bảo trợ xã hội có biểu hiện rối loạn hành vi thể hiện trên khía cạnh hành vi gây hấn và hành vi sai phạm.
(2) Biểu hiện rối loạn hành vi nổi bật nhất ở trẻ vị thành niên đang sống trong cơ sở bảo trợ xã hội là: nói tục, chửi bậy, cãi cọ, cáu giận. (3) Các yếu tố ảnh hưởng góp phần làm tăng rối loạn hành vi ở trẻ vị thành niên đang sống trong cơ sở bảo trợ xã hội là sự thiếu hụt về kỹ năng giao tiếp, tâm trạng buồn chán, cảm nhận và suy nghĩ tiêu cực về hoàn cảnh gia đình, hiện tượng bắt nạt lẫn nhau, trong đó tâm trạng buồn chán là yếu tố nổi bật nhất. Mặt khác, sự tương trợ lẫn nhau, số bạn thân, số lần chơi với bạn thân trong một tuần, hoạt động đoàn thể trong cơ sở bảo trợ, việc liên hệ với gia đình là yếu tố bảo vệ giúp giảm rối loạn hành vi của trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội với yếu tố sự tương trợ lẫn nhau là nổi bật hơn cả. Phƣơng pháp nghiên cứu 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu (xem thêm ở chương II).
Phương pháp nghiên cứu tài liệu Phương pháp này được sử dụng nhằm khái quát hóa những tài liệu, công trình nghiên cứu liên quan, phục vụ cho việc xây dựng cơ sở lý luận của đề tài và hệ thống hóa lý thuyết và xây dựng khung lý thuyết cho vấn đề nghiên cứu. Phương pháp quan sát Mục đích của quan sát là tìm hiểu biểu hiện của (rối loạn) hành vi. Các số liệu thu được được xem như nguồn tài liệu bổ trợ cho phương pháp điều tra bảng hỏi. Nhóm nghiên cứu tiến hành quan sát hoạt động vui chơi trong Làng, hoạt động học tập, làm công việc nhà của trẻ.
Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, thang đo Phương pháp này sẽ chỉ ra các biểu hiện, mức độ của hành vi sai phạm và hành vi gây hấn, từ đó tìm ra các yếu tố ảnh hưởng dẫn đến rối loạn hành vi và các yếu tố bảo vệ giúp giảm rối loạn hành vi ở trẻ. Phương pháp phỏng vấn sâu Chúng tôi thực hiện phỏng vấn sâu một số trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội để thu thập thêm thông tin, phục vụ cho nghiên cứu. Phương pháp thảo luận nhóm Thảo luận với nhóm trẻ vị thành niên và nhóm các mẹ, các dì; mỗi nhóm khoảng 15 người. Mục đích của phương pháp này là tìm hiểu các khó khăn trẻ gặp phải và các biểu hiện hành vi của trẻ vị thành niên sống trong cơ sở bảo trợ xã hội.
Phương pháp phân tích, thống kê (toán học) Xử lý thang đo: độ tin cậy, độ hiệu lực, phân tích nhân tố và xử lý kết quả nghiên cứu.