Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ TRƯỞNG KHOA TRƯỜNG/KHOA ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài 1. Các nghiên cứu về phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường học Thực hiện đề tài, trước tiên, chúng tôi đã tiếp cận với một số công trình của các tác giả nước ngoài nghiên cứu về công tác quản lý giáo dục và đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục như: Những vấn đề quản lý trường học (P.I Xaxêđôtốp); Cơ sở lí luận của khoa học quản lý giáo dục (M.
Kôđakốp); Quản lý giáo dục quốc dân trên địa bàn huyện (M.V Khuđômixki); Con người trong quản lý trường của Afanaxev (1979); “Về công tác hiệu trưởng” của P.Khuđôminxky (1982); Cơ sở lý luận của khoa học quản lý giáo dục của M.Kônđacốp (1984); Quản lý hiệu quả trường học của K.Everard (2009)… Tuy nhiên, các công trình này chỉ tập trung bàn về công tác quản lý trường học nói chung. Vị trí, vai trò, nhiệm vụ, phương pháp làm việc của đội ngũ cán bộ quản lý trường học (hiệu trưởng và phó hiệu trưởng) đã được đề cập đến (đặc biệt trong bài viết “Về công tác hiệu trưởng” của P.Khuđôminxky (1982) và Quản lý hiệu quả trường học của K.Everard (2009)) nhưng vẫn còn sơ lược.Dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, các nghiên cứu ở nước ngoài tập trung vào các vấn đề như: Phương pháp và cách thức tuyển chọn, bổ nhiệm cán bộ quản lý; Chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý phải được phát triển và cập nhật như thế nào để đáp ứng với sự phát triển của khoa học - công nghệ trong xu thế hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa; Những kỹ năng, phong cách lãnh đạo hoặc những năng lực mà người cán bộ quản lý giáo dục cần có để đảm bảo thực hiện 11 tốt chức trách, nhiệm vụ; Xây dựng các chuẩn đào tạo cán bộ quản lý trong điều kiện hiện nay. Ngoài ra còn có nhiều nghiên cứu về phát triển giáo dục, quản lý giáo dục có đề cập đến vai trò, chức trách, nhiệm vụ và hoạt động nghề nghiệp của cán bộ quản lý. Mục tiêu của các nghiên cứu nêu trên là tìm cách nâng cao chất lượng của nhà quản lý giáo dục để đáp ứng yêu cầu quản lý trường học, đảm bảo cho nhà trường thực thi tốt sứ mạng đào tạo nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh - quốc phòng của các quốc gia.
Một xu thế đã và đang diễn ra trong quá trình cải cách giáo dục tại các quốc gia là thực hiện quản lý dựa trên chuẩn. Về chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý, Đại học Nam Florida đã quy định Chuẩn chương trình đào tạo cho nhà quản lý giáo dục, quản lý trường học là chương trình tích hợp gồm mười một vùng kiến thức kỹ năng theo bốn lĩnh vực lớn: 1/Lãnh đạo chiến lược; 2/Lãnh đạo tổ chức; 3/Lãnh đạo; 4/ Lãnh đạo chính trị và cộng đồng. Chương trình đào tạo và lãnh đạo trường học theo các nhóm năng lực: năng lực sư phạm, năng lực giáo dục và thiết lập; năng lực kiểm soát; năng lực lãnh đạo; năng lực tổ chức; năng lực tư vấn. Chương trình đào tạo nhà lãnh đạo, quản lý giáo dục đặt yêu cầu người học phải đạt được các năng lực: năng lực lãnh đạo, năng lực xã hội, năng lực cá nhân, năng lực giáo dục, năng lực phát triển trường học, năng lực tổ chức quản lý; Chuẩn chương trình đào tạo cán bộ quản lý giáo dục cung cấp cho những người chuẩn bị làm lãnh đạo các năng lực thiết yếu.
Tại Cộng hòa Séc, để đón trước cơ hội và thúc đẩy hội nhập thành công vào Liên minh châu Âu (EU), Séc đã xây dựng và hoàn thành Chiến lược phát triển giáo dục đại học, đáng chú ý có chiến lược phổ cập tiếng Anh, chiến lược cải thiện nhân lực hành chính công, chiến lược phát triển giáo dục đại học - cao đẳng và liên kết với hoạt động nghiên cứu, chiến lược phát triển đội ngũ giáo viên, đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, chiến lược phát triển học suốt đời. 12 Ở Châu Á, Nhật Bản đã đặc biệt chú trọng tới giáo dục, đào tạo bậc đại học, thực sự coi đây là quốc sách hàng đầu. Theo đó, đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục bậc đại học phải được đào tạo bài bản, chuyên sâu cả về chuyên môn và nghiệp vụ quản lý. Ngoại ngữ và công nghệ là hai yêu cầu bắt buộc đối với các nhà quản lý, lãnh đạo một khoa ngành trong trường đại học.
Sự tận tụy và tính kỷ luật là yêu cầu đầu tiên trong hệ thống phẩm chất mà người cán bộ quản lý giáo dục phải có. Đại học Melbourne (Úc) đã cụ thể hóa các tiêu chí của đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục như: + Trình độ: phải đạt trình độ sau đại học phù hợp với chuyên ngành giảng dạy và quản lý; hoàn thành một bằng cấp hoặc chứng nhận công việc có liên quan. + Tùy vào từng vị trí công việc để đề cao các đặc điểm ở cán bộ quản lý cấp khoa như tính linh hoạt sáng tạo, tính chuyên nghiệp, tính toàn vẹn, tính độc lập… + Các kĩ năng cần có ở cán bộ quản lý giáo dục như kĩ năng đàm phán, kĩ năng lãnh đạo, kĩ năng xây dựng đội nhóm, kĩ năng quản lý dự án… + Về kiến thức: hiểu biết thấu đáo về giáo dục đại học, lĩnh vực mình giảng dạy; nắm được tri thức cơ bản về lĩnh vực mình quản lý. Ở các trường đại học Trung Quốc, việc xác định đội ngũ cán bộ lãnh đạo cấp khoa sẽ tác động trực tiếp đến hiệu quả đào tạo nên ngay từ đầu, họ đã đề xuất những điều kiện tiêu chuẩn để chọn lựa các vị trí lãnh đạo trong trường cụ thể.
Điểm đáng lưu ý là các công trình nghiên cứu và chính sách của các cơ sở giáo dục đại học trên thế giới bên cạnh việc khẳng định vai trò của người quản lý trong việc quyết định hiệu quả hoạt động của cơ sở giáo dục đều hướng đến việc xây dựng hình mẫu người quản lý giỏi ở thế kỷ XXI. Đây sẽ cung cấp những kinh nghiệm và gợi ý quý báu đối với chúng tôi trong quá trình đề xuất các tiêu chí mới về đội ngũ cán bộ quản lý trường đại học và xây dựng các giải pháp phát triển đội ngũ. Các nghiên cứu về phát triển đội ngũ trưởng khoa trong trường đại học 13 Vấn đề phát triển cán bộ quản lý của trường đại học nói chung và đội ngũ cán bộ quản lý cấp khoa nói riêng được đề cập trong tài liệu của Sanyal Bikas.C năm 1995 Inovation in University Management, Paris, UNESCO/International Insstitute for educational planning. Theo tác giả, muốn phát triển đội ngũ quản lý giáo dục tại các trường đại học thì cần lưu ý về giới tính, cơ cấu độ tuổi, trình độ chuyên ngành và vị trí công việc cụ thể mà họ đảm nhiệm.
Tuy nhiên, công trình chưa đề cập cụ thể đến đội ngũ quản lý cấp khoa và những yêu cầu về trình độ, năng lực tương ứng vị trí công việc của họ. Bài viết Management competencies for the development of heads of department in the higher education context: a literature overview của Ingrid Potgieter, Johan Basson và Melinde Coetzee (Đại học Môi trường Nam Phi) đã khẳng định: Sự thay đổi đối với các tổ chức giáo dục đại học ở thế kỷ 21 đã có một tác động đáng kể đến vai trò và trách nhiệm của người đứng đầu bộ phận (HODs) và đặt ra yêu cầu phát triển năng lực quản lý HOD cốt lõi. Mục đích của nghiên cứu này là để xác định các năng lực quản lý được coi là cần thiết cho HOD hoạt động hiệu quả trong bối cảnh giáo dục đại học. Một phân tích dữ liệu định tính cho thấy bốn mươi năng lực quản lý cụ thể đã được nhóm lại 18 nhóm lớn.
Trong đó, tác giả khẳng định năng lực lãnh đạo, quản lý tài chính và quản lý dự án là những năng lực quan trọng nhất để các HOD hoạt động hiệu quả trong vai trò của họ. Thông tin thu được trong nghiên cứu này có khả năng đóng vai trò là nền tảng cho sự phát triển của một chương trình đào tạo HOD trong giáo dục đại học. Bài viết Role of dean của trường đại học Missouri đăng trên https://provost.edu đã xác định cụ thể vai trò, trách nhiệm của người trưởng khoa trường đại học như sau: + “Thu hút giảng viên, nhân viên và sinh viên thảo luận về tất cả các vấn đề quan trọng của trường đại học và đảm bảo một môi trường làm việc tích cực, chất lượng cao. 14 + Triệu tập các cuộc thảo luận trí tuệ chiến lược về định hướng học tập trong tương lai của các khoa, trung tâm, chương trình và chính trường đại học.
+ Vận động cho trường đại học, đặc biệt là bằng cách tham gia các quy trình toàn trường về hoạch định chiến lược, ngân sách, lập kế hoạch cơ sở vật chất và hành động chính trị, để định vị trường đại học thuận lợi trong quy hoạch rộng hơn của mạng lưới đại học. + Đóng vai trò giám sát quan trọng trong kiểm định, đánh giá chương trình và các quy trình khác rất quan trọng để cải thiện liên tục các hoạt động của trường đại học. + Tham gia với Hội đồng trưởng khoa trong các cuộc thảo luận chính về hoạch định thể chế, chính sách, hành động chính trị và các hoạt động quan trọng khác, để thể hiện lợi ích của trường đại học một cách hiệu quả. + Đảm bảo sự phối hợp của tất cả các thành phần của trường: các khoa, trung tâm, chương trình học thuật (bao gồm đại học, sau đại học và chuyên nghiệp), các hoạt động phát triển kinh tế, dịch vụ công cộng và các hoạt động khác của đơn vị.
+ Là người tham gia vào một loạt các cuộc thảo luận về thể chế và ra quyết định, trưởng khoa phải duy trì quan điểm về toàn bộ phạm vi giáo dục và nghiên cứu.”[96] Từ đó, bài viết khẳng định một “the dean of the faculty” cần phải có tố chất tổng hợp của một nhà quản lý, nhà giáo dục, nhà tâm lý, nhà kinh tế và nhà hoạt động xã hội. Bài viết About the office of the dean of the faculty trên http://www.edu của Kevin McLaughlin đã xác định đúng đắn vai trò, nhiệm vụ của người trưởng khoa trong trường đại học. Tác giả nhấn mạnh “người trưởng khoa là một thành viên cao cấp của quản lý trường đại học và trực tiếp chịu trách nhiệm về mọi hoạt động nghiên cứu khoa học và đào tạo trong khoa” [87].