phần mở đầu tác phẩm: “Tư cách một người cách mạng”, Người chỉ rõ những yêu cầu về đạo đức đối với người cán bộ. Người còn chỉ rõ người cán bộ phải xử lý đúng các mối quan hệ: Đối với mình, đối với đồng chí mình, đối với công việc, đối với nhân dân, đối với đoàn thể phải như thế nào? Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh, đối với người cán bộ, đạo đức là: “Quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng, cho dân tộc; Ra sức làm việc cho Đảng, giữ vững kỷ luật Đảng, thực hiện tốt đường lối chính sách của 14 15 Đảng; Đặt lợi ích của Đảng và nhân dân lao động lên trên, lên trước lợi ích riêng của cá nhân mình. Hết lòng hết sức phục vụ nhân dân. Vì Đảng, vì dân mà đấu tranh quên mình, gương mẫu trong mọi công việc; Ra sức học tập chủ nghĩa Mác – Lênin, luôn luôn dùng tự phê bình và phê bình để nâng cao tư tưởng cải tiến công tác của mình và cùng đồng chí mình tiến bộ” [60, tr.
Theo Hồ Chí Minh, rèn luyện đạo đức không chỉ là thực hiện tốt những nguyên tắc đạo đức cách mạng mà còn phải đấu tranh chống lại những biểu hiện phi đạo đức. Đó là địa phương chủ nghĩa, óc bè phái, óc quân phiệt quan liêu, óc hẹp hòi, ham chuộng hình thức, làm việc lối bàn giấy, vô kỷ luật, kỷ luật không nghiêm, ích kỷ, hủ hoá, bệnh tham lam, bệnh lười biếng, bệnh kêu ngạo, bệnh hiếu danh, bệnh hữu danh vô thực, kéo bè kéo cánh, bệnh “cận thị”, bệnh xu nịnh, a dua, bệnh khai hội, bệnh nể nang, bệnh quan liêu, mệnh lệnh, tham ô, lãng phí,… Hồ Chí Minh cho rằng tất cả những căn bệnh trên có nguồn gốc từ “chủ nghĩa cá nhân”. Chủ nghĩa cá nhân là một thứ vi trùng rất độc, đẻ ra hàng trăm thứ bệnh và nhiều cái xấu, thiên hình vạn trạng. Chủ nghĩa cá nhân là giặc nội xâm, bạn đồng minh của các kẻ địch khác.
Nói tóm lại, muốn trở thành người cách mạng, thành người cộng sản, người cán bộ cách mạng chân chính thì phải quét sạch chủ nghĩa cá nhân. Người cán bộ phải có năng lực lãnh đạo Cách mạng muốn thành công phải có Đảng lãnh đạo, đường lối đúng đắn của Đảng là nhân tố quyết định hàng đầu cho thắng lợi của cách mạng. Nhưng cách mạng chỉ thực sự thắng lợi khi mà Nghị quyết của Đảng thực sự đi vào quần chúng nhân dân biến thành hành động cách mạng. Để cho Nghị quyết của Đảng thật sự đến với nhân dân, thì phải cần có cán bộ tốt.
Cán bộ tốt ở đây chính là năng lực lãnh đạo và tổ chức vận động quần chúng của cán bộ. Bởi vì, cán bộ chính là cầu nối là người đem chủ trương của Đảng đến với nhân dân và đem tiếng nói của nhân dân đến với Đảng. 15 16 Trước hết, để lãnh đạo được quần chúng, người cán bộ phải gần dân chúng, phải hiểu được tâm tư nguyện vọng của dân, nói được tiếng nói cuộc sống của dân, có như vậy, người cán bộ mới hiểu được nổi khổ của dân, vì dân mà phục vụ. Để làm được điều đó, cán bộ phải không chỉ là người lãnh đạo mà còn là học trò của dân chúng.
“Chẳng những lãnh đạo quần chúng mà lại phải học hỏi quần chúng”. Bởi “không học hỏi dân thì không lãnh đạo được dân. Có biết làm học trò dân thì mới biết làm được thầy học dân” [55, tr. Hồ Chí Minh thường nhắc nhở: “Dân chúng rất khôn khéo, rất hăng hái, rất anh hùng” [54, tr.
“Dân chúng biết giải quyết nhiều vấn đề một cách đơn giản, mau chóng, đầy đủ, mà những người tài giỏi, những đoàn thể to lớn nghĩ mãi không ra” [54, tr. Người cán bộ thật sự có năng lực, theo Hồ Chí Minh phải là người giải quyết mọi vấn đề một cách đúng đắn, tổ chức công việc thật sự chặt chẽ và tổ chức kiểm tra công việc cẩn thận. Muốn làm được đầy đủ những việc đó thì nhất định phải có sự giúp đỡ của dân chúng. Nhưng đồng thời, Hồ Chí Minh cũng phê phán những cán bộ theo đuôi dân chúng.
Biết lắng nghe dân chúng, nhưng cũng phải biết phân biệt cái đúng, cái sai, cái chưa thật sự chính xác. Có như vậy, người cán bộ mới thật sự là chỗ dựa của nhân dân, không để cho nhân dân bị oan ức. Cốt lõi của năng lực cán bộ chính là làm cho dân hiểu và thực hiện chủ trương của Đảng, đồng thời vận động được nhân dân nói lên những vấn đề còn hạn chế mà khắc phục. Lãnh đạo chính là quá trình từ dân chúng mà ra và trở lại chính dân chúng.
Muốn thực hiện được điều đó phải tẩy sạch bệnh quan liêu. Nguyên nhân chủ yếu của bệnh quan liêu là do xa dân, sợ dân, khinh dân, không tin nhân dân, không hiểu biết dân và không thương yêu nhân dân. Những cán bộ chỉ biết dùng mệnh lệnh, chỉ biết họp hội, chỉ biết ngồi bàn giấy, nói một đường làm một nẻo, chỉ biết cho mình mà không quan tâm tới những điều kiện thiết thực của nhân dân, lại còn đòi hỏi nhân dân phục vụ 16 17 mình. Những cán bộ đó là những cán bộ không tốt, những cán bộ không có năng lực lãnh đạo, là những con sâu mọt đục khoét tài sản nhân dân.
Như vậy, sẽ làm cho chủ trương của Đảng không đến được nhân dân, không biến thành hành động cách mạng và phản ánh sai thực tế. Đó chính là nguy cơ cho xã hội. Để trở thành người cán bộ tốt và tránh được bệnh quan liêu, mỗi cán bộ phải: “Luôn luôn gần gũi nhân dân. Ra sức nghe ngóng và hiểu biết nhân dân.
Học hỏi nhân dân. Lãnh đạo nhân dân bằng cách giải thích, tuyên truyền, cổ động, giáo dục, tổ chức nhân dân, dựa vào nhân dân để thực hiện nguyện vọng chính đáng của nhân dân” [55, tr. Như vậy, để làm người cán bộ tốt, có năng lực lãnh đạo, thì đòi hỏi người cán bộ phải luôn đặt và coi lợi ích của nhân dân lên trên lợi ích của chính bản thân mình và gia đình mình. Muốn đạt được điều đó, cán bộ, đảng viên phải không chỉ rèn luyện đạo đức, gần gũi nhân dân mà đòi hỏi cần có một trình độ tri thức để nhận thức được đúng đắn vấn đề và có trình độ lý luận để giữ vững được lập trường, lý tưởng của một người cán bộ cách mạng chân chính.
Người cán bộ phải có trình độ lý luận Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nhắc nhở: Lý luận phải gắn liền với thực tiễn. Lý luận mà không được thực tiễn soi rọi là lý luận suông, thực tiễn mà không có lý luận định hướng là thực tiễn mù quáng. Để giải quyết được nhiệm vụ cách mạng và tình hình thực tế của Đảng, để Đảng hoàn thành được sứ mệnh lịch sử là lãnh đạo nhân dân giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, thì Đảng phải có lý luận tiền phong dẫn đường và mỗi cán bộ đảng viên phải được trang bị lý luận tiền phong đó một cách đúng đắn. Trong các căn bệnh của cán bộ Hồ Chí Minh cho rằng bệnh chủ quan là do kém lý luận, khinh lý luận và lý luận suông.
Để nâng cao trình độ lý luận, người cán bộ phải hiểu lý luận là gì, chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng “lý luận là đem thực tế trong lịch sử, trong kinh nghiệm, trong các cuộc tranh đấu, xem xét, so sánh thật kỹ lưỡng rõ ràng, làm 17 18 thành kết luận. Rồi lại đem nó chứng minh với thực tế. Đó là lý luận chân chính” [54, tr. Lý luận là những tri thức của loài người được tổng kết trong lịch sử, nó như cái kim chỉ Nam chỉ phương hướng cho chúng ta trong hành động.
Người kém lý luận là những người thường bị bế tắc trong công việc. Khi đối mặt với công việc thường không nhận xét rõ ràng, không nhận ra được quy luật vận động khách quan, chỉ dựa vào suy nghĩ chủ quan mà tiến hành công việc. Kết quả thường thất bại. Người khinh lý luận thường đề cao chủ nghĩa kinh nghiệm.
Trong thực tế có những người nhờ kinh nghiệm và thành công trong một số công việc nhất định và luôn tự mãn coi đó như là chân lý và luôn áp dụng cho mọi công việc. Đó chỉ là những công việc thường nhật, còn trong cách mạng người cán bộ phải đối mặt với những vấn đề hết sức lớn lao cần phải có lý luận thì mới có thể đánh bại được kẻ thù. Những người lý luận suông là những người chỉ biết nói lý luận hoàn toàn không áp dụng vào thực tế hoặc không có khả năng trong hoạt động thực tiễn. Và như vậy, họ như là một cái hòm đựng sách.
Vì vậy, mỗi cán bộ đảng viên phải học tập lý luận, đem lý luận áp dụng vào thực tế. Cán bộ, đảng viên phải coi việc học tập lý luận như là một nhiệm vụ quan trọng trong sự nghiệp lãnh đạo nhân dân của mình. Để nâng cao trình độ lý luận, trước hết phải nâng cao khả năng tổng kết thực tiễn, phải đem thực tiễn cụ thể của đơn vị mình mà xem xét, so sánh với những gì xảy ra xung quanh, để từ đó đúc kết thành kinh nghiệm. Thực tế cho thấy bất cứ ai không có khả năng tổng kết kinh nghiệm, tổng kết thực tiễn thì sẽ không có lý luận chân chính.
Để nâng cao trình độ lý luận thì phải học chủ nghĩa Mác – Lênin, bởi vì chủ nghĩa Mác – Lênin chính là cơ sở là phương pháp để cán bộ đảng viên hành động và tổng kết thực tiễn. Học tập chủ nghĩa Mác – Lênin là học cái gì, 18 19 Hồ Chí Minh thường nhắc nhở, học chủ nghĩa Mác – Lênin là học cái tinh thần, cái phương pháp, trong quá trình hoạt động phải luôn nhìn nhận xem xét và vận dụng tinh thần đó thật linh hoạt và sáng tạo. Nâng cao trình độ lý luận không có nghĩa là cán bộ đảng viên học thuộc lòng rồi đưa những gì được học vào đúng trong thực tiễn, mà là phải vận dụng thật linh hoạt để trên cơ sở đó mà tổng kết thành những cái mới để áp dụng vào lĩnh vực mới phù hợp hơn. Muốn nâng cao trình độ lý luận phải có thái độ học tập cho đúng, mà trước hết là nêu cao tinh thần khiêm tốn, thật thà.
Kiêu ngạo, tự phụ, tự mãn. Không thể tự xưng mình là giỏi lý luận. Cái gì biết thì nói là biết, cái gì không biết thì nói không biết.
