CHƯƠNG 1. GIỚI THUYẾT VỀ KĨ NĂNG CHỨNG MINH TRONG KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC VÀ ĐƯA VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC VÀO ĐỀ THI HỌC SINH GIỎI 1. Giới thuyết về kĩ năng chứng minh trong kiểu bài văn nghị luận 1. Khái niệm văn nghị luận Con người có ba phương pháp tư duy bao gồm: tư duy logic, tư duy hình tượng và tư duy linh cảm.
Văn nghị luận là kết tinh của việc vận dụng hình thức tư duy logic. Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn nghị luận và cách phân loại văn nghị luận. Nguyễn Đăng Mạnh trong công trình Muốn viết được bài văn hay cho rằng: “văn nghị luận nói chung là dùng lí lẽ, lập luận, bàn bạc làm sáng tỏ một vấn đề nào đó để thuyết phục người đọc, người nghe” và Đối tượng của bài văn nghị luận văn học phải là các vấn đề trong phạm vi tác phẩm văn học như: tác phẩm, tác giả, trào lưu, xu hướng, giai đoạn văn học, chức năng, nhiệm vụ của văn học”, “Đối tượng của nghị luận văn học 1 là tất cả các vấn đề văn học có nghĩa là rất phong phú và đa dạng. Đỗ Ngọc Thống trong Tài liệu tham khảo hướng dẫn giảng dạy Tập làm văn cấp 3 phổ thông nhấn mạnh: “Văn nghị luận là một thể loại văn học dùng lí luận (bao gồm lí lẽ và dẫn chứng) để làm sáng tỏ những vấn đề thuộc về chân lý cuộc sống nhằm làm cho người đọc, người nghe thấu hiểu và tin vấn đề đó để họ có nhận thức đúng, có thái độ 2 đúng và có hành động đúng” và đưa ra định nghĩa trong sách làm văn: “Văn nghị luận là loại văn trong đó người viết đưa ra những lí lẽ, dẫn chứng về một vấn đề nào đó và thông qua cách thức bàn luận mà làm cho người đọc hiểu, tin và tán đồng những ý kiến của 3 mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất” Nguyễn Văn Siêu, trong “Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông” khẳng định: “Văn nghị luận là loại văn chương nghị sự, luận chứng, phân tích lí lẽ.
Nó là tên gọi chung một thể loại văn nhật dụng các hình thức tư duy logic như khái niệm, phán đoán, suy lí và thông qua việc nêu sự thực, trình bày lí lẽ, phân biệt đúng sai để tiến hành phân tích luận chứng 1 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (1998), Muốn viết được bài văn hay, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.21 2 Nguyễn Lộc, Nguyễn Quốc Túy (1980), Tài liệu tham khảo hướng dẫn giảng, dạy tập làm văn cấp 3 phổ thông, tập 1), Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.5 3 Đỗ Ngọc Thống (Chủ biên) (2007), Làm văn, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, tr.7 8 khoa học đối với khách quan và quy luật bản chất của sự vật, từ đó nhằm biểu đạt tư 4 tưởng, chủ trương, ý kiến, quan điểm của tác giả”. Từ những cách định nghĩa trên, chúng tôi tán thành ý kiến của Nguyễn Văn Siêu và xét trong việc rèn kĩ năng chứng minh trong kiểu bài nghị luận về một vấn đề lí luận văn học thì nghị luận văn học là dùng lí lẽ, lập luận, bàn bạc làm sáng tỏ vấn đề để thuyết phục người đọc, người nghe về một vấn đề lí luận văn học như vấn đề nội dung và hình của tác phẩm văn học, chức năng của văn học, phong cách nghệ thuật cá nhân của nhà văn, quá trình sáng tạo của nhà văn và quá trình tiêp nhận tác phẩm của người đọc… Như vậy, kiểu bài văn nghị luận là kiểu bài mà người viết đưa ra được minh chứng, dùng lí lẽ để phân tích minh chứng nhằm chứng minh cho nhận định của mình. Không có thao tác lập luận nào trong bài văn nghị luận mà không nhằm mục đích chứng minh cho một quan điểm, một nhận định nào đó của người viết. Do đó, kĩ năng chứng minh là kĩ năng quan trọng, thường xuyên phải vận dụng trong quá trình viết văn nghị luận.
Trong chuyên đề này, chúng tôi sẽ tổng hợp lại lý thuyết về văn nghị luận, về một số vấn đề cơ bản về lí luận văn học liên quan đến đề thi tuyển chọn học sinh giỏi quốc gia mười năm trở lại đây để làm cơ sở cho việc tiến hành nghiên cứu, chỉ ra các bước rèn luyện kĩ năng chứng minh trong kiểu bài nghị luận về một vấn đề lí luận văn học cho học sinh tham gia đội tuyển học sinh giỏi Quốc gia. Phân loại văn nghị luận Có thể phân biệt văn nghị luận từ những góc độ khác nhau: Phân loại theo nội dung phản ánh: chính luận, tư tưởng bình luận, văn nghệ bình luận, học thuật luận văn, quân sự bình luận, kinh tế bình luận, thời sự bình luận… Phân loại theo hình thức biểu hiện: tạp văn, tiểu luận, đoản bình, chuyên luận… Phân loại theo góc độ phát biểu như: xã luận, bài viết của bình luận viên, ban biên tập, tuyên ngôn… Tuy nhiên trong chuyên đề này, chúng tôi chỉ quan tâm đến bài văn nghị luận văn học của học sinh THPT. Bởi vậy, căn cứ để phân loại văn nghị luận có thể tham khảo ý kiến của Nguyễn Đăng Mạnh khi trong công trình kể trên trên, ông đã chia nghị luận văn học thành ba loại: Loại yêu cầu hiểu và cảm thụ tác phẩm văn học Loại yêu cầu nắm được một vấn đề văn học sử Loại yêu cầu hiểu được một vấn đề lí luận văn học 4 Nguyễn Văn Siêu (2001), Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.7 9 Dựa trên thực tế ra đề thi của một số trường THTP Chuyên trong những năm gần đây có thể quy văn nghị luận về một số loại như sau: Nghị luận về một bài thơ hoặc đoạn thơ Nghị luận về một tác phẩm hoặc đoạn trích văn xuôi Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học Ở loại nghị luận về một ý kiến bàn về văn học, ý kiến có thể bàn về vấn đề văn học sử, có thể bàn về một vấn đề lí luận văn học, trong chuyên đề này chúng tôi thừa nhận cách phân chia của Nguyễn Đăng Mạnh và tập trung vào loại thứ ba mà ông đã phân chia, đó là loại yêu cầu hiểu được một vấn đề lí luận văn học. Để tiện cho việc nghiên cứu, chúng tôi định danh là văn nghị luận bàn về một vấn đề lí luận văn học.
Đặc trưng của văn nghị luận Như đã nói ở trên, nghị luận văn học là một nhánh của văn nghị luận, như vậy văn nghị luận ngoài việc cần đảm bảo lập luận chặt chẽ, lí lẽ đanh thép, dẫn chứng xác thực, nó bao hàm những đặc trưng chung của văn nghị luận và có những đặc trưng riêng như sau: Tính lập luận chặt chẽ Tính thuyết phục cao Tính trang trọng, công khai Tính truyền cảm Tính cá thể hóa 1. Kĩ năng chứng minh Theo Nguyễn Văn Siêu trong “Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông” thì “Chứng minh là một phương pháp sử dụng những lí do đầy đủ và sự thực đáng tin cậy để chứng thực luận điểm. Về mặt logic học, mọi phương pháp luận chững đều có thể quy nạp vào chứng 5 minh”. Chúng tôi khi viết chuyên đề này cũng hoàn toàn nhất trí với Nguyễn Văn Siêu.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng bày tỏ sự đồng tình với Nguyễn Đức Dân khi trong tác phẩm “Muôn màu lập luận”, sau khi khảo sát sách giáo khoa Ngữ văn THPT hiện hành cả chương trình Nâng cao và Cơ bản ông đã đi đến kết luận việc dùng các khái niệm phương pháp lập luận ở hai bộ sách chưa có sự thống nhất. Chứng minh là một kỹ năng cần thiết bao gồm các bước nhất định để học sinh giỏi có thể luyện tập để thuần thục trong việc chọn dẫn chứng, đưa ra lập luận bao gồm các lí lẽ để thuyết phục người tin vào một nhận định, một đánh giá của người viết về một vấn đề lí luận văn học. Trên thực tế, một vấn đề lí luận văn học đã được các nhà khoa học chứng minh, đã được đưa vào giảng dạy trong chương 5 Nguyễn Văn Siêu (2001), Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội. 10 trình sách giáo khoa trung học phổ thông, thường học sinh sẽ tiếp nhận như là chân lí và việc đưa ra nhận định, đánh giá, thường là đồng tình với chân lí được nêu trong sách giáo khoa.
Với những vấn đề lí luận nêu ra trong đề thi không có trong chương trình học, thường học sinh sẽ tiếp thu và có phản biện để đưa ra nhận định. Do đó, dù gặp đề thi liên quan đến một vấn đề lí luận văn học thì thí sinh đều phải vận dụng thao tác chứng minh. Chúng tôi dẫn Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Đức dân như đã nói ở trên chỉ nhằm nhấn mạnh: chứng minh là một kĩ năng quan trọng bậc nhất trong làm kiểu bài văn nghị luận về một vấn đề lí luận văn học. Nó có quan hệ mật thiết với các thao tác lập luận khác.
Dù vận dụng thao tác lập luận nào trong bài văn nghị luận, mục đích của nó vẫn là nhằm mục đích chứng mình để thuyết phục người đọc tin theo một luận điểm mà người viết đưa ra. Chứng minh, do vậy, trở thành một thao tác xuất hiện liên tục trong quá trình tạo lập văn bản bài văn nghị luận về một vấn đề lí luận văn học. Phương pháp chứng minh có nhiều, học sinh có thông thường vận dụng bốn loại sau: 1. Luận chứng ví dụ chứng minh Phương pháp này đòi hòi người viết phải nêu ra một loạt ví dụ, bày ra nhiều sự thực để chứng minh cho một luận điểm.
Luận chứng dẫn chứng Phương pháp này đòi hỏi người viết phải nêu ra ý kiến của người khác, sử dụng ý kiến, nhận định, đánh giá mang tính học thuật của người khác để tăng sức thuyết phục cho luận điểm của mình. Cách này, học sinh thường dùng trong viết kiểu bài nghị luận. Tuy nhiên, việc dẫn những ý kiến của học giả đi trước đồng tình với mình cũng có thể đi tới sai lầm. Cách làm đúng là cần phải chứng minh ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước trái ngược với quan điểm của mình là sai sau đó mới nêu ý kiến mà mình đồng tình thì hiệu quả thuyết phục sẽ cao hơn.
Luận chứng nhân quả Đây là phương pháp luận chứng dùng nguyên nhân để chứng minh cho kết quả. Luận chứng ví dụ so sánh Bằng cách lấy ví dụ để so sánh, người viết sẽ chứng minh cho phương pháp của mình là một phương pháp đúng đắn. Từ đó, khẳng định luận điểm của mình đưa ra cũng đúng đắn.