Chương 1: Một số vấn đề lý luận về quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội Chương 2: Quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội theo Luật hình sự Việt Nam; So sánh với các quy định của Pháp luật hình sự một số nƣớc liên quan đến quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội Chương 3: Thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 về quyết định hình phạt trong trƣờng hợp; các giải pháp nâng cao hiệu quả quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội 7 z Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT TRONG TRƢỜNG HỢP PHẠM NHIỀU TỘI Quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội là trƣờng hợp quyết định hình phạt đặc biệt bởi đƣợc đặt ra đối với ngƣời thực hiện hại tội phạm trở lên và các tội đƣợc đƣa ra xét xử cùng một lần, trong khi các quy định về tội phạm cụ thể và hình phạt tƣơng ứng của Bộ luật hình sự là quy định về tội phạm riêng lẻ. Do đó, về phƣơng diện lý luận, quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội chứa đựng nhiều yếu tố đặc thù, phức tạp hơn so với quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm tội đơn lẻ. Vì vậy, để có thể xây dựng, hoàn thiện và áp dụng thống nhất các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm tội này đòi hỏi phải làm rõ các vấn đề cơ bản nhƣ: khái niệm, các nguyên tắc, cách thức tổng hợp hình phạt, so sánh quyết định hình phạt trong trƣờng hợp pham tội đơn lẻ và trƣờng hợp phạm nhiều tội. Khái niệm quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội Quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội là một trong những thuật ngữ đƣợc sử dụng phổ biến trong cả khoa học luật hình sự và thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự.
Khái niệm này đƣợc kết hợp bằng hai thuật ngữ chính là “quyết định hình phạt’ và phạm nhiều tội. Do vậy, trƣớc khi đƣa ra khái niệm “quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội”, ngƣời viết sẽ đồng thời làm rõ hai khái niệm “quyết định hình phạt” và “phạm nhiều tội”. Thứ nhất, quyết định hình phạt là một trong những chế định cơ bản và đóng vai trò quan trọng trong Bộ luật hình sự qua nhiều năm, theo đó, thuật ngữ quyết định hình phạt đã trở nên rất quen thuộc và đƣợc sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực luật hình sự, luật tố tụng hình sự và luật thi hành án hình sự. 8 z Tuy nhiên, chƣa có Bộ luật Hình sự hay văn bản dƣới luật nào ghi nhận một các chính thống khái niệm này.
Vậy, việc nghiên cứu, phân tích phải nhờ tới những định nghĩa của các nhà khoa học luật hình sự đƣa ra trong các sản phẩm khoa học nhƣ giáo trình, bài báo, sách chuyên khảo, luận văn, luận án,. Trong cuốn giáo trình của trƣờng Đại học Luật Hà Nội, quyết định hình phạt đƣợc hiểu “là việc Toà án lựa chọn một loại và mức hình phạt cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội” [16,tr.255] , hoặc theo một cách hiểu khác, “quyết định hình phạt là việc tòa án lựa chọn loại hình phạt cụ thể (bao gồm hình phạt chính và có thể cả hình phạt bổ sung) với mức độ cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng cho người phạm tội” [17, tr. Tóm lại, quyết định hình phạt gồm hai nội dung cơ bản là: (1) Hiến pháp năm 2013 trao quyền xét xử cho Tòa án, hay nói cách khác chỉ có Toà án mới có quyền quyết định hình phạt, Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung 2017 cũng đã ghi quy định tƣơng tự. Toà án nhân danh Nhà nƣớc, căn cứ vào quy định của BLHS tuyên bố áp dụng hình phạt đối với ngƣời phạm tội; (2) bản chất của quyết định hình phạt là lựa chọn loại và mức hình phạt cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với ngƣời phạm tội.
Khi lựa chọn loại và mức hình phạt, Toà án phải tuân thủ các căn cứ đƣợc quy định của Bộ luật hình sự. Thứ hai, phạm nhiều tội cũng là một trong những thuật ngữ bộ luật hình sự chƣa ghi nhận, theo tìm hiểu, phạm nhiều tội từng đƣợc định nghĩa tại (1) Từ điển Luật học là “Chủ thể có nhiều hành vi phạm tội độc lập hoặc chỉ có một hành vi mà hành vi đã thực hiện đó thỏa mãn cấu thành tội phạm khác nhau thì phạm nhiều tội [18, tr. Dƣới góc độ là cuốn từ điển chuyên ngành luật, định nghĩa này đƣa ra một cái nhìn cơ bản nhất, dễ hiểu nhất về phạm nhiều tội, có ý nghĩa tham khảo với đông đảo độc giả. Tuy vậy, để xét về mức độ đầy đủ nội dung, chúng ta cần tham chiếu tới định nghĩa phạm 9 z nhiều tội trong các tài liệu khác; (2) Giáo trình Đại học Luật Hà Nội cho rằng “Phạm nhiều tội là trƣờng hợp ngƣời có nhiều hành vi phạm tội hoặc chỉ có một hành vi phạm tội nhƣng đã thỏa mãn nhiều cấu thành tội phạm khác nhau và bị đƣa ra xét xử cùng một lần về các tội phạm đó” [16, tr.
285]; Theo giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Học viện Tƣ pháp: phạm nhiều tội là trƣờng hợp một ngƣời đã thực hiện nhiều tội khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định mà trong thời gian phạm các tội đó, họ chƣa bị xét xử và kết án nay trong thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự bị đƣa ra xét xử về các hành vi phạm tội đã thực hiện [19, tr. 185]; (3) Giáo trình Khoa Luật – Đại học Khoa học xã hội và nhân văn cho rằng “phạm nhiều tội là trƣờng hợp ngƣời phạm tội đã phạm những tội khác nhau đƣợc quy định trong luật hình sự và những tội đó cùng đƣợc đƣa ra xét xử một lần. Trong chế định đa tội phạm, cần thiết nắm rõ một số nội dung cơ bản của phạm nhiều tội: Các dấu hiệu của phạm nhiều tội: (1) ngƣời phạm tội phạm từ hai tội trở lên. Từ “nhiều” trong cụm từ “phạm nhiều tội” đã thể hiện nội dung về số lƣợng tội phạm phạm phải là từ hai tội trở lên; (2) các tội đó chƣa bị đƣa ra xét xử lần nào.
Tội phạm và hình phạt phải đƣợc quyết định bằng bản án thông qua quá trình xét xử của Tòa án, nhƣ vậy, các tội của ngƣời phạm nhiều tội phải là những tội chƣa từng bị Tòa án xét xử đối với ngƣời đó; (3) các tội đó chƣa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, không thuộc trƣờng hợp miễn trách nhiệm hình sự; (4) các tội bị đƣa ra xét xử cùng một lần. Một ngƣời có thể phạm nhiều tội nhƣng các tội bị xét xử ở các thời điểm khác nhau thì cũng không đƣợc coi là phạm nhiều tội theo luật hình sự Việt Nam. Các trường hợp phạm nhiều tội bao gồm: (1) ngƣời phạm tội thực hiện một hành vi phạm tội nhƣng hành vi đó thỏa mãn cấu thành của nhiều tội trong Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, nhằm tạo thuận lợi trong quá trình xét xử, tùy vào 10 z trƣờng hợp khác nhau, nếu tính chất nghiêm trọng của tội mà hành vi cấu thành ngang nhau thì phải xử về nhiều tội.
Ngƣợc lại, nếu có tội ít nghiêm trọng hơn hẳn so với tội khác thì xử về một tội và coi những tội ít nghiêm trọng khác là tình tiết tăng nặng; (2) một hành vi phạm tội đồng thời thỏa mãn cấu thành tội phạm đồng phạm của nhiều tội đƣợc quy định trong bộ luật hình sự; (3) một hành vi phạm tội vừa thỏa mãn cấu thành tội phạm cụ thể vừa thỏa mãn cấu thành tội phạm đồng phạm của tội cụ thể khác. Qua hai khái niệm về “quyết định hình phạt” và “phạm tội nhiều lần” cùng một số nội dung phân tích sâu về phạm nhiều tội, ngƣời viết mạnh dạn đƣa ra khái niệm: “quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội được hiểu là khi xét xử cùng một lần một người phạm nhiều tội, Tòa án quyết định hình phạt đối với từng tội và tổng hợp hình phạt”. Trong khi quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội cũng chƣa đƣợc quy định chính thức trong luật hình sự hay văn bản dƣới luật, nhƣng khái niệm này cơ bản phù hợp với những tri thức về thuật ngữ này. Ngoài ra, theo các tài liệu tham khảo, trong khoa học luật hình sự tồn tại hai cách hiểu về quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội ở hai phạm vi là rộng và hẹp, cụ thể: Theo nghĩa hẹp, quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội đƣợc hiểu là việc Toà án lựa chọn loại và mức hình phạt chính và hình phạt bổ sung trong phạm vi luật định để áp dụng đối với ngƣời phạm nhiều tội.
Hay nói cách khác, quyết định hình phạt theo nghĩa này là quyết định hình phạt chính và hình phạt bổ sung. Theo nghĩa rộng, quyết định hình phạt trong trƣờng hợp phạm nhiều tội là việc tòa án lựa chọn loại và mức hình phạt chính, hình phạt bổ sung, quyết định biện pháp chấp hành hình phạt, các biện pháp tƣ pháp (trong trƣờng hợp thay thế hoặc hỗ trợ hình phạt) áp dụng với ngƣời phạm nhiều tội. Nhƣ vậy, 11 z cách hiểu này bao gồm cách hiểu theo nghĩa hẹp và cộng thêm việc quyết định cả biện pháp chấp hành hình phạt và biện pháp tƣ pháp của Tòa án. Tùy thuộc vào mục đích và phạm vi nghiên cứu mà các nhà khoa học luật hình sự sử dụng phạm vi khái niệm, tuy nhiên, để đầy đủ hơn nữa, Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 tại Điều 55 còn đƣa ra nội dung cụ thể về tổng hợp hình phạt sau khi Tòa án lựa chọn đƣợc mức và loại hình phạt áp dụng với từng tội phạm ngƣời phạm nhiều tội phạm phải.
Các nguyên tắc quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội Kết quả của quá trình quyết định hình phạt là một bản án đƣợc tuyên với ngƣời phạm tội, Bản án hình sự khi đƣợc ban hành và có hiệu lực pháp luật thì những quyết định trong bản án đƣa đến những hậu quả pháp lý rất lớn, ảnh hƣởng trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của ngƣời bị buộc tội và chủ thể khác liên quan. Do đó, khi quyết định hình phạt, Tòa án cần phải tuân thủ nghiêm chỉnh một số nguyên tắc. Dựa vào các định nghĩa do các nhà khoa học luật hình sự đƣa ra, nhƣ PGS.