PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việc bảo đảm quyền con người là một trong những nội dung và cũng là mục đích xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Nghị quyết số 49- NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ chính trị “Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” khẳng định: “Đòi hỏi của công dân và xã hội đối với cơ quan tư pháp ngày càng cao; các cơ quan tư pháp phải thật sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, quyền con người, đồng thời phải là công cụ hữu hiệu bảo vệ pháp luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa, đấu tranh có hiệu quả với các loại tội phạm và vi phạm”. Hoạt động giải quyết vụ án hình sự là nơi quyền lực nhà nước được thể hiện rõ ràng nhất thông qua các biện pháp cưỡng chế và liên quan chặt chẽ với quyền con người; cũng chính là nơi quyền con người dễ bị xâm hại nhất.
Việc đảm bảo cho những người tham gia tố tụng được bình đẳng và được pháp luật bảo vệ và vấn đề cấp thiết cần đặt ra đặc biệt là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Hơn thế phải khẳng định rằng “Họ chưa phải là người có tội”, chính vì vậy việc Nhà nước đảm bảo họ được bình đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ là việc làm hết sức cần thiết. Tuy nhiên việc đảm bảo quyền không có nghĩa là những người này tách khỏi những nghĩa vụ mà họ cần phải thực hiện trong quá trình tham gia tố tụng. Tổng thể những điều đó tập hợp thành một chế định quan trọng trong Luật tố tụng hình sự là chế định quyền và nghĩa vụ của người bị buộc tội nói chung và bị can nói riêng.
Nhưng không phải lúc nào quyền và nghĩa vụ của bị can cũng được thể chế hóa trong Bộ luật tố tụng hình sự cụ thể, đầy đủ như ngày nay. Sự ra đời của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 1988, tiếp theo là Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 và Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã tạo ra những thay đổi rõ rệt về quy định quyền, nghĩa vụ của bị can trong tố tụng hình sự. Nói như vậy không có nghĩa là chế định quyền và nghĩa vụ của bị can theo luật tố tụng hình sự Việt Nam đã hoàn hảo. Bởi lẽ, thực tiễn tố tụng hình sự trong những năm qua cho thấy, có những quyền của bị can được quy định khá rõ ràng và đầy đủ nhưng lại chưa có cơ chế đảm bảo thực hiện, dẫn đến tình trạng sự tồn tại những quyền đó còn mang tính hình thức, chưa thực sự là phương tiện để bảo vệ lợi ích hợp pháp của các chủ thể này.
Chính bởi vậy, chế định quyền và nghĩa vụ của bị can theo luật tố tụng hình sự vẫn luôn được 2 các nhà làm luật, những người nghiên cứu pháp luật, những người áp dụng pháp luật và rất nhiều người dân quan tâm. Để đáp ứng nhu cầu cải cách nền tư pháp, đáp ứng xu hướng bảo vệ quyền con người theo luật pháp quốc tế, cần có một nghiên cứu về quyền và nghĩa vụ pháp lý của bị can theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, có thể thấy chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc về bị can theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam với quy mô là một đề tài độc lập, chuyên biệt. Cho nên, việc nghiên cứu chế định về bị can để làm rõ những vấn đề trên có ý nghĩa quan trọng và cần thiết.
Chính vì lý do đó, chúng tôi chọn đề tài: “Quyền và nghĩa vụ của bị can theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam” làm đề tài luận văn thạc sĩ luật học của mình - với hy vọng có thể góp phần làm sáng tỏ hơn chế định về bị can, góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, đáp ứng nhu cầu cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền trong thời kỳ đổi mới của đất nước. Tình hình nghiên cứu đề tài Quy định về “Quyền và nghĩa vụ của bị can theo Luật tố tụng hình sự” là một quy định quan trọng, có liên quan chặt chẽ và mật thiết với nhiều quy định khác trong luật tố tụng hình sự. Trước hết, quy định này được ghi nhận trong hầu hết Bộ luật tố tụng hình sự của các nước trên thế giới. Ở Việt Nam, từ khi Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 ra đời, cũng được ghi nhận một cách khá đầy đủ và thành một chỉnh thể thống nhất.
Bởi quá trình giải quyết vụ án hình sự đều xoay quanh bị can nhằm làm sáng tỏ sự thật của vụ án. Là người mà quyền và lợi ích hợp pháp của họ phụ thuộc rất nhiều vào việc tuân thủ đúng pháp luật của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Đầu tiên, quy định quyền và nghĩa vụ của bị can được đề cập, phân tích trong một số giáo trình mang hàm lượng khoa học cao như: Giáo trình Luật Tố tụng hình sự (NXB Hồng Đức, 2018) do TS. Võ Thị Kim Oanh chủ biên; Giáo trình Luật tố tụng hình sự (NXB Chính trị quốc gia sự thật, 2016) do TS.
Phạm Mạnh Hùng chủ biên; Giáo trình Luật Tố tụng hình sự (NXB Công an nhân dân, 2010) của trường Đại học Luật Hà Nội do PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên; Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam (Nxb Đại học Quốc gia, 2001) do TS. Nguyễn Ngọc Chí chủ biên;…. Tiếp đến, quyền của bị can thường bị xâm phạm nên có rất nhiều công trình khoa học quan tâm đến vấn đề bảo vệ những quyền này. Đáng chú ý là: cuốn sách 3 Bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội (Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 1999) của Luật sư, PGS.TS Phạm Hồng Hải; cuốn sách Về bảo đảm quyền, lợi ích hợp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009) của TS.
Trần Quang Tiệp; cuốn sách Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt Nam (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003) của TS.Trần Quang Tiệp. Bên cạnh đó, có rất nhiều khía cạnh có liên quan đến quyền của bị can được đề cập đến trong các công trình khoa học khác như: luận án tiến sĩ luật "Thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự" của Hoàng Thị Sơn (Đại học Luật Hà Nội, 2003); luận văn thạc sĩ luật học "Hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự ở nước ta hiện nay" của Hoàng Hải Hùng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2000); Luận án tiến sĩ luật học “Thực hiện pháp luật về quyền, nghĩa vụ của luật sư trong hoạt động tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay” của Lê Minh Đức (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2020)… Ngoài ra, vấn đề quyền và nghĩa vụ của bị can còn được đề cập ở các mức độ khác nhau trong các công trình của một số tác giả khác như: 1) Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự (tạp chí Tòa án nhân dân, số 9/1992) của PGS.TS Trần Văn Độ; 2) Nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự: Khái quát từ góc độ lịch sử nhân loại (tạp chí Tòa án nhân dân, số 7/2009) của tác giả Nguyễn Thành Long; 3) Các giải pháp phòng, chống oan, sai trong tố tụng hình sự nhìn từ góc độ cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay (tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/2010) của tác giả Hồ Sĩ Sơn; 4) Một số ý kiến về việc người đang bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành hình phạt tù xin kết hôn (tạp chí Tòa án nhân dân, số 10/2010) của tác giả Trần Ngọc Tú; 5) Chuẩn mực quốc tế về đảm bảo quyền con người trong tố tụng hình sự (tạp chí Kiểm sát, số 13/2006) của tác giả Tưởng Duy Kiên; 6) Quyền của Luật sư trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự- những hạn chế, bất cập qua thực tiễn áp dụng (tạp chí Tòa án nhân dân, số 4/2009) của tác Vũ Huy Khánh. 4 Nhìn chung các công trình nghiên cứu nêu trên chỉ quan tâm đến vấn đề quyền bào chữa, quyền và lợi ích hợp pháp của bị can mà ít quan tâm đến những quyền còn lại hoặc nghĩa vụ của bị can. Hơn nữa, nhiều vấn đề lý luận - thực tiễn xung quanh chế định quyền và nghĩa vụ của bị can cũng đòi hỏi cần phải được tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện, chuyên khảo và sâu sắc hơn.
Mục đích, đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn và áp dụng pháp luật TTHS về quyền và nghĩa vụ của bị can, đồng thời kế thừa có chọn lọc kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã được công bố; từ đó, có thể chỉ ra được những khó khăn, bất cập khi thực hiện quyền và nghĩa vụ của bị can để kiến một số giải pháp hoàn thiện các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về chế định này. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận về quyền và nghĩa vụ của bị can trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam. Tìm hiểu các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền và nghĩa vụ của bị can qua các thời kỳ lịch sử.
Phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật tố tụng về quyền và nghĩa vụ của bị can, thực tiễn áp dụng, bất cập trong việc áp dụng. Từ đó đưa ra giải pháp hoàn thiện quy định việc áp dụng pháp luật tố tụng 3. Phạm vi nghiên cứu - Về nội dung: Những quy định của pháp luật đã ban hành trước đó và hiện hành về quyền và nghĩa vụ của bị can dưới góc độ Luật TTHS Việt Nam. - Về phạm vi nghiên cứu: Quyền và nghĩa vụ của bị can trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự - Phạm vi nghiên cứu về thời gian: từ năm 2015 đến năm 2019 (5 năm) - Phạm vi nghiên cứu về không gian: nghiên cứu trên cả nước 4.
Phƣơng pháp nghiên cứu Trên cơ sở phương pháp luận khách quan, khoa học, đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau: 5 - Phương pháp nghiên cứu lịch sử: Những quy định của bộ luật TTHS trước đây, đồng thời tập trung nghiên cứu quy định của bộ luật TTHS năm 2015 về quyền và nghĩa vụ của bị can.