Tố cáo hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước theo pháp luật Việt Nam

Tổng hợp quy định pháp luật Việt Nam về tố cáo hành vi tham nhũng của người có chức vụ, quyền hạn. Phân tích trình tự, thủ tục và giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Nguyễn Văn Đẳng
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hành chính – Nhà nước
• Đề tài: Tố cáo hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện theo quy định của pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Công trình nghiên cứu khoa học sinh viên
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của tố cáo hành vi tham nhũng

Tố cáo hành vi tham nhũng là hành động của công dân phản ánh, denunciate các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến tham nhũng của cán bộ, công chức trong cơ quan nhà nước. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, quy định tố cáo tham nhũng được thực hiện để bảo vệ lợi ích công cộng và nâng cao tính liêm chính trong hệ thống quản lý nhà nước. Đây là quyền và nghĩa vụ của mỗi công dân, góp phần xây dựng một hệ thống chính quyền trong sạch, hiệu năng. Ý nghĩa của tố cáo tham nhũng không chỉ giới hạn ở việc phát hiện vi phạm, mà còn tạo hiệu ứng ngăn chặn, phòng ngừa các hành vi lạm dụng quyền lực của cán bộ, công chức.

1.1. Định nghĩa tố cáo tham nhũng trong hệ thống quản lý nhà nước

Tố cáo tham nhũng theo luật phòng chống tham nhũng 2018 được sửa đổi 2020 là hành động công khai hoặc bí mật phản ánh hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức. Đối tượng tố cáo bao gồm các hành vi: lạm dụng chức vụ quyền hạn, tham ô, nhận hối lộ. Quy định pháp luật cho phép mọi tổ chức, cá nhân thực hiện quyền tố cáo này.

1.2. Giá trị và tác động của quy định tố cáo trong phòng chống tham nhũng

Quy định tố cáo tham nhũng phát huy vai trò quan trọng trong phòng chống tham nhũng. Nó tạo cơ chế giám sát từ phía cộng đồng xã hội đối với cán bộ, công chức. Thông qua việc tố cáo hành vi tham nhũng, các vi phạm được phát hiện sớm, xử lý kịp thời, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

II. Chủ thể và đối tượng của quy định tố cáo tham nhũng

Quy định tố cáo tham nhũng xác định rõ người tố cáo và đối tượng bị tố cáo. Theo Luật Tố cáo 2018 sửa đổi 2020, người tố cáo có thể là bất kỳ công dân nào, tổ chức, đơn vị. Đối tượng của tố cáo là cán bộ, công chức có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị nhà nước. Quy định pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích của người tố cáo, đồng thời đảm bảo công bằng cho người bị tố cáo. Việc xác định chính xác chủ thể và đối tượng giúp đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả của quá trình tố cáo hành vi tham nhũng.

2.1. Người tố cáo và yêu cầu đối với quá trình tố cáo

Người tố cáo bao gồm công dân, công chức, lao động, các tổ chức. Quy định pháp luật yêu cầu tố cáo tham nhũng phải cung cấp thông tin rõ ràng, có cơ sở. Quy định bảo vệ bí mật danh tính người tố cáo nếu họ yêu cầu, tránh bị trả thù hoặc phân biệt đối xử.

2.2. Đối tượng bị tố cáo và phạm vi của hành vi tham nhũng

Đối tượng bị tố cáo là cán bộ, công chức lạm dụng chức vụ quyền hạn, tham ô, nhận hối lộ. Hành vi tham nhũng bao gồm lạm dụng chức vụ để hưởng lợi bất chính, tham ô tài sản nhà nước. Quy định pháp luật chi tiết các hành vi cụ thể cấu thành tội tham nhũng.

III. Trình tự thủ tục tố cáo hành vi tham nhũng theo quy định pháp luật

Quy định tố cáo tham nhũng quy định chi tiết trình tự, thủ tục để người tố cáo gửi đơn tố cáo. Theo Thông tư 05/2021/TT-TTCP, quy trình xử lý tố cáo bao gồm các bước: tiếp nhận, đăng ký, phân loại, xử lý. Đơn tố cáo có thể gửi trực tiếp, qua bưu điện, hoặc theo các hình thức hiện đại. Cán bộ tiếp nhận phải cấp biên lai cho người tố cáo. Quy định pháp luật yêu cầu cơ quan xử lý phải giải quyết trong thời hạn quy định, báo cáo kết quả cho người tố cáo nếu đó là tố cáo công khai. Việc tuân thủ thủ tục tố cáo đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

3.1. Các bước thực hiện tố cáo hành vi tham nhũng

Bước 1: Người tố cáo chuẩn bị đơn tố cáo với thông tin rõ ràng về hành vi tham nhũng. Bước 2: Nộp đơn tố cáo tới cơ quan có thẩm quyền. Bước 3: Cơ quan tiếp nhận đăng ký, cấp biên lai. Bước 4: Kiểm tra, xác minh tố cáo. Bước 5: Xử lý và báo cáo kết quả theo quy định pháp luật.

3.2. Quyền lợi và bảo vệ người tố cáo theo quy định

Quy định pháp luật bảo vệ quyền của người tố cáo bao gồm: giữ bí mật danh tính, không bị trả thù, được thông báo kết quả xử lý. Cơ quan xử lý phải lập hồ sơ riêng bảo mật. Người tố cáo có quyền khiếu nại nếu không đồng ý kết quả xử lý.

IV. Thực trạng và giải pháp hoàn thiện quy định tố cáo tham nhũng

Thực trạng tố cáo hành vi tham nhũng ở Việt Nam cho thấy số lượng tố cáo tăng hàng năm, phản ánh sự nâng cao nhận thức của công dân. Tuy nhiên, còn tồn tại những hạn chế như cán bộ, công chức chưa được đào tạo đầy đủ về quy định xử lý tố cáo, cơ chế bảo vệ người tố cáo chưa hiệu quả. Giải pháp hoàn thiện cần tập trung vào: nâng cao nhận thức, hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường đào tạo cán bộ, cải tiến công nghệ xử lý tố cáo. Cần tạo môi trường an toàn để người tố cáo không sợ bị trả thù.

4.1. Những tồn tại hạn chế trong thực hiện quy định tố cáo

Hạn chế bao gồm: cán bộ xử lý tố cáo chưa đủ chuyên nghiệp; người tố cáo lo sợ bị trả thù; cơ chế bảo vệ chưa được áp dụng hiệu quả. Một số cán bộ, công chức chậm chạp trong xác minh, không báo cáo kết quả kịp thời. Quy định pháp luật còn một số điểm chưa rõ ràng cần làm sáng tỏ.

4.2. Hướng hoàn thiện quy định tố cáo tham nhũng

Giải pháp cần: (1) Sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật cho rõ ràng hơn; (2) Tăng cường đào tạo cán bộ xử lý tố cáo; (3) Ứng dụng công nghệ quản lý tố cáo bảo mật; (4) Tuyên truyền quyền tố cáo rộng rãi; (5) Tăng cường bảo vệ người tố cáo thực chất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp lý về tố cáo hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện. Chương 2: Thực trạng tố cáo hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện theo quy định của pháp luật Việt Nam và giải pháp hoàn thiện. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TỐ CÁO HÀNH VI THAM NHŨNG TRONG KHU VỰC NHÀ NƯỚC DO NGƯỜI CÓ CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN TRONG CƠ QUAN, TỔ CHỨC, ĐƠN VỊ KHU VỰC NHÀ NƯỚC THỰC HIỆN 1.1 Những vấn đề lý luận về tố cáo hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện 1.1 Khái niệm tố cáo hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện * Khái niệm tố cáo Tố cáo xuất hiện khi xã hội có phân chia giai cấp và đặc biệt được thừa nhận khi Nhà nước ra đời. Trong mội thời đại, ở mỗi chế độ xã hội khác nhau, khi có hành vi xâm phạm lợi ích của tập thể, của cá nhân thì mọi người đều có quyền đưa vụ việc đó đến cơ quan đại diện cho giai cấp thống trị để yêu cầu giải quyết4.

Bắt đầu từ thời kỳ phong kiến ở nước ta, đã tạo điều kiện để người dân có thể dễ dàng bày tỏ ý kiến của mình đối với các quan lại, triều đình. Các nhà nước phong kiến đã ban hành luật lệ và nhiều bản quy định việc xem xét, giải quyết các khiếu nại, tố cáo của người dân, trong đó phải kể đến bốn bộ luật có quy mô tương đối lớn có nội dung phong phú và đa dạng là: Bộ luật Hình thư ban hành năm 1024; Bộ Quốc triều Hình luật của thời Trần năm 1341; Bộ luật Hồng Đức thời Lê năm 1483 và Bộ Gia long của thời Nguyễn năm 18155. Cụ thể trong Bộ luật Hồng Đức, thuật ngữ tố cáo đã được ghi nhận trong nhiều điều luật khác nhau. Điều 612 Bộ luật Hồng Đức quy định rằng: “Các quan ty vô cớ mà đi riêng ra những trang ngoài Vân Đồn các trấn của quan ải thì xử tội đồ hay tội lưu; thưởng cho người tố cáo, tước một tư”6.

Đồng thời Điều 614 Bộ luật Hồng Đức còn quy định rõ: “Những trang trại ven bờ bể, mà tiếp đón thuyền buôn, ngầm dở hộ hàng hóa lên bờ, thì xử biếm ba tư, phạt phải gấp ba tang vật để sung công, lấy một phần thưởng cho nguồi tố giác. Người chủ trang trại ấy mất chức giám trang”7. 4 Quách Hữu Vinh (2020), Xử lý đơn khiếu nại, đơn tố cáo, đơn kiến nghị, phản ánh của Thanh tra tỉnh – từ thực tiễn thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, tr. 5 Hồ Thị Thu An (2009), Hoàn thiện pháp luật về tố cáo và giải quyết tố cáo ở Việt Nam hiện nay, Luận văn thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.

6 Nguyễn Ngọc Thuận - Nguyễn Tá Nhí (2003), Quốc triểu hình luật, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 7 Nguyễn Ngọc Thuận - Nguyễn Tá Nhí (2003), tlđd (3), tr. 11 Như vậy, tố cáo đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử dân tộc ta dưới nhiều tên gọi, danh xưng khác nhau theo từng thời kỳ như bên mạn, vạch trần,… Nghiên cứu thực tế công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo cho thấy, tố cáo phát sinh khi một người cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức đã bị xâm hại hoặc có thể bị xâm hại và thông báo với cơ quan nhà nước.

Ngày nay, thuật ngữ tố cáo thường xuyên được sử dụng trong các sách, báo, bài viết mang tính thông tin đại chúng, góp phần phổ biến thuật ngữ này đến đông đảo người dân. Từ đó, tạo nên một cách hiểu thống nhất, bao quát về nội hàm của thuật ngữ tố cáo trên phạm vi rộng khắp. Về khái niệm, theo từ điển tiếng Việt tố cáo là “Báo cho mọi người hoặc cơ quan có thẩm quyền biết người hoặc hành động phạm pháp nào đó”; “Vạch trần hành động xấu xa hoặc tội ác cho mọi người biết nhằm lên án, ngăn chặn”8. Theo Đại từ điển tiếng Việt tố cáo được cho là “Vạch rõ tội lỗi của kẻ khác trước cơ quan pháp luật hoặc trước dư luận”9.

Nhìn chung, các khái niệm trên đã làm rõ được bản chất của hành vi tố cáo ở mức đơn giản hóa, song lại chưa thể hiện một cách đầy đủ được hết thuật ngữ tố cáo với sự phức tạp và đa dạng để phù hợp với thời kỳ Việt Nam hiện nay. Nhưng đến cuối cùng, mục tiêu của hành vi tố cáo vẫn nhằm bảo vệ, ngăn chặn mọi hành vi gây bất lợi đến Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của mọi công dân, cơ quan, tổ chức. Trên khía cạnh pháp lý, quyền tố cáo của người dân đã được quy định cụ thể tại Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998, Luật Tố cáo năm 2011, Luật Tố cáo năm 2018. Tố cáo được xem là “việc công dân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức”10.

Trải qua quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam nói chung, Luật Tố cáo nói riêng khái niệm về tố cáo đã có sự chuyển biến theo xu hướng toàn diện hơn so với Luật Tố cáo trước đây. Tố cáo được hiểu là việc cá nhân theo thủ tục quy định của Luật Tố cáo năm 2018 báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, bao gồm: (i) Tố cáo 8 Hoàng Phê (Chủ biên) và các tác giả khác (2003), Từ Điển Tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng – Trung tâm từ điển học, tr. 9 Nguyễn Như Ý (1999), Đại từ điển tiếng Việt, Nxb.

Văn hóa thông tin, tr. 10 Khoản 1 Điều 2 Luật Tố cáo năm 2011. 12 hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ; (ii) Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực. Như vậy, tố cáo là việc công dân báo tin về mọi hành vi vi phạm pháp luật cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết, những tin báo này sẽ được thụ lý, xác minh, kết luận nội dung tố cáo và xử lý kết luận nội dung tố cáo của người giải quyết tố cáo theo trình tự thủ tục theo quy định của pháp luật.

Dưới góc độ so sánh, khái niệm Tố cáo tại Luật Tố cáo năm 2018 bổ sung thêm hai loại tố cáo gắn vào nội dung khái niệm là tố cáo hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ và tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực, chính sự bổ sung này đã hoàn thiện, làm rõ khái niệm tố cáo tránh mơ hồ, thiếu thống nhất khi áp dụng pháp luật. * Khái niệm tham nhũng Tham nhũng là một hiện tượng xã hội mang tính lịch sử, luôn gắn bó chặt chẽ hữu cơ với sự tồn tại và phát triển của bộ máy nhà nước11. Tham nhũng tồn tại ở nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Nó là mối hiểm hoạ tiềm tàng của tất cả các quốc gia trên thế giới, ảnh hưởng đến nhiều mặt của xã hội và lợi ích của nhân dân.

Hiện nay, thuật ngữ tham nhũng vẫn chưa có một quan niệm thống nhất. Có nhiều khái niệm tham nhũng được đưa ra như: Tham nhũng, tiếng Anh gọi là corruption, xuất phát từ tiếng La-tinh corrumpere, có nghĩa là hư hỏng, bại hoại, tiêu huỷ. Trong tiếng Pháp từ Corruption có 2 nghĩa: nghĩa đen là sự thối rữa, sự tự phá huỷ, sự đồi bại, sự mục nát từ trong bản thể; còn nghĩa bóng là một loại tội phạm diễn ra trong việc sử dụng công vụ và quyền lực nhà nước một cách bịp bợm, tàn bạo, cực đoan nhằm thu hút cho bản thân, gây thiệt hại cho nhà nước và công dân12. Từ điển Black Law đã định nghĩa: “Tham nhũng là hành vi cố ý làm trái, lợi dụng công vụ nhằm trục lợi cho cá nhân hoặc cho những kẻ có liên quan tới hành động đó mà trái với quyền lợi của những người khác”13.

11 Bùi Minh Phúc (2017), Pháp luật về phòng, chống tham nhũng – từ thực tiễn tỉnh Gia Lai, luận văn thạc sĩ, tr. Nguyễn Cảnh Hợp (Chủ nhiệm đề tài) và các tác giả khác (2012), Chính sách phòng, chống tham nhũng ở Việt 12 Nam và vấn đề bảo đảm quyền con người, quyền công dân, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường, tr. 30 13 Nguyễn Cảnh Hợp (Chủ nhiệm đề tài) và các tác giả khác (2012), Chính sách phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam và vấn đề bảo đảm quyền con người, quyền công dân, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường, tr. 13 Theo Đại Từ điển Tiếng Việt giải thích, “tham nhũng là hành động lợi dụng quyền hành để tham ô và hạch sách, nhũng nhiễu dân”14.

Theo Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học, “tham nhũng được hiểu là (hành vi) lợi dụng chức vụ, quyền hạn hưởng lợi ích vật chất trái pháp luật, gây thiệt hại cho tài sản của Nhà nước, tập thể, cá nhân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức”.15 Công ước quốc tế về chống tham nhũng của Liên hiệp quốc (2003) đã quan niệm: tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi cho mục đích cá nhân16. Ban Nghiên cứu thuộc Hội đồng châu Âu thì cho rằng “tham nhũng bao gồm hành vi hối lộ và bất kỳ hành vi nào khác của những người được giao thực hiện một trách nhiệm nào đó trong khu vực nhà nước hoặc khu vực tư nhân, nhưng đã vi phạm trách nhiệm được giao để thu bất kỳ một thứ lợi bất hợp pháp nào cho cá nhân hoặc cho người khác”.