lời mở đầu, kết luận chung, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung nghiên cứu của đề án thạc sỹ thực hành pháp luật đƣợc chia thành hai chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Khái quát về quy chế pháp lý của cơ sở đào tạo lái xe ô tô ở Việt Nam Chƣơng 2: Thực trạng thực hiện và áp dụng quy chế pháp lý cơ sở đào tạo lái xe ô tô ở Việt Nam và các kiến nghị thực hành 4 Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ QUY CHẾ PHÁP LÝ CỦA CƠ SỞ ĐÀO TẠO LÁI XE Ô TÔ Ở VIỆT NAM 1. CÁC KHÁI NIỆM VÀ CÁC VẤN ĐỀ PHÁP LÝ ĐẶT RA TỪ VẤN ĐỀ ĐÀO TẠO LÁI XE Ô TÔ 1. Khái niệm đào tạo lái xe ô tô Ô tô là một phƣơng tiện giao thông – vận tải đƣờng bộ chủ yếu và quan trọng nhất trong một quốc gia, chiếm một tỷ trọng rất lớn trong giao thông – vận tải. Ví dụ nhƣ ở nƣớc ta hiện nay cho đến năm 2024 vận tải hàng hóa bằng phƣơng tiện ô tô chiếm 65% tổng sản lƣợng vận tải và vận chuyển hành khách bằng ô tô chiếm khoảng 75-82% tổng số hành khách di chuyển2.
Nhƣ vậy ô tô là một phƣơng tiện giao thông vận tải chiếm ƣu thế và có vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế và trong đời sống xã hội. Hiện nay việc di chuyển bằng ô tô đang ngày càng trở thành một thứ văn hóa cộng đồng và giúp cho chất lƣợng của cuộc sống cao hơn. Hoạt động của ô tô trên các tuyến giao thông không kể trong nội đô, ở miền đồi núi hay trên các xa lộ lớn đều là một nguồn nguy hiểm cao độ. Là một phƣơng tiện giao thông có nhiều yếu tố kỹ thuật, công nghệ phức tạp với tốc độ lớn hơn các phƣơng tiện giao thông đƣờng bộ khác nên khi va chạm có thể gây nên những thiệt hại rất lớn về ngƣời và tài sản.
Do đó việc điều khiển ô tô đòi hỏi ngƣời lái xe phải có hiểu biết khá kỹ lƣỡng về phƣơng tiện này, có kỹ năng, có sức khỏe, có đạo đức và tuân thủ nghiêm chỉnh luật lệ giao thông, vận tải. 2 Transport, Tìm hiểu thực trạng ngành vận tải ô tô, [https://vantaithienphu.com/thuc-trang-nganh-van-tai-o- to.html#:~:text=%C4%90%C6%B0%E1%BB%A3c%20bi%E1%BA%BFt%2C%20s%E1%BA%A3n%20l %C6%B0%E1%BB%A3ng%20v%E1%BA%ADn,chuy%E1%BB%83n%20chi%E1%BA%BFm%2060%2 D65%25. 5 Việc đòi hỏi này do pháp luật quy định từ thực tế đòi hỏi của việc tham gia giao thông của ô tô trên mọi tuyến đƣờng. Vì vậy, đào tạo lái xe ô tô là một quá trình liên tục trong một khoảng thời gian nhất định theo quy định của pháp luật nhằm cung cấp thông tin, kiến thức, văn hóa giao thông và kỹ năng vận hành xe ô tô trong giao thông một cách an toàn, hiệu quả, thông suốt và có đạo đức theo các tiêu chuẩn nhất định.
Giao thông phải đảm bảo tiêu chí là an toàn, nhanh chóng và tiện nghi, nên tiêu chuẩn cơ sở hay ít nhất của một ngƣời lái xe phải đƣợc đào tạo phải bao gồm: + Thứ nhất, về quy tắc giao thông nhƣ về các biển báo giao thông, các thông tin về vạch kẻ đƣờng giao thông và các quy định pháp luật về an toàn giao thông về tốc độ và ƣu tiên trong giao thông; + Thứ hai, về kỹ năng lái xe cơ bản nhƣ các kỹ năng nhƣ khởi động xe; vận hành xe; sử dụng hệ thống ly hợp (côn), phanh và ga; dừng, đỗ xe đúng luật lệ; lùi xe vào, ra nơi đỗ xe một cách an toàn. + Thứ ba, về kỹ năng xử lý tình huống khẩn cấp nhƣ phản ứng nhanh chóng, kịp thời các tình huống bất ngờ hay không mong muốn bao gồm va chạm trong giao thông; cháy, nổ khi đang vận hành hay dừng, đỗ xe; những nguy hiểm khác ở trên đƣờng; thời tiết xấu; cấp cứu ngƣời bị nạn… + Thứ tư, về kỹ năng quan sát và đánh giá tình huống nhƣ nhận diện, dự đoán tình huống trong giao thông; tránh và phòng ngừa, cũng nhƣ đánh giá rủi ro trong giao thông: quan sát các phƣơng tiện tham gia giao thông khác, quan sát ngƣời bộ hành (ví dụ nhƣ bỗng dƣng qua đƣờng không đúng nơi quy định, lao ra tự vẫn…), và quan sát các yếu tố môi trƣờng khác (ví dụ sạt lở đất, động vật lao ra đƣờng, cây hoặc công trình kiến trúc bất ngờ sụp đổ…). 6 + Thứ năm, về kỹ năng điều khiển xe trong các điều kiện giao thông đặc biệt nhƣ lái xe trên đƣờng phố đông đúc; lái xe trong điều kiện thời tiết xấu: mƣa, bão, tuyết rơi, sƣơng mù và trên địa hình đặc biệt phức tạp. + Thứ sáu, kỹ năng sửa chữa cơ bản và bảo trì xe ô tô cũng nhƣ theo dõi, kiểm tra những hoạt động này liên quan tới khi tham gia giao thông trên đƣờng bao gồm: hệ thống cơ khí của xe; thay dầu; kiểm tra lốp xe và bảo dƣỡng định kỳ để đảm bảo xe luôn trong tình trạng an toàn và hoạt động tối ƣu.
+ Thứ bảy, về kỹ năng giao tiếp và ứng xử trong giao thông nhƣ giao tiếp với các các ngƣời điều khiển phƣơng tiện giao thông, vận tải khác, với ngƣời bộ hành để bảo đảm duy trì một môi trƣờng giao thông an toàn, hiệu quả, tiện nghi và có văn hóa. + Thứ tám, về kiến thức pháp luật liên quan đến lái xe nhƣ hiểu biết và tuân thủ các quy định pháp luật về giao thông đƣờng bộ bao gồm cả các quy tắc định vị, giấy phép lái xe, bảo hiểm và các chế tài do vi phạm các quy định pháp luật hay kỹ thuật về giao thông đƣờng bộ. Đây là các tiêu chuẩn liên quan tới xác định lỗi trong việc xác định trách nhiệm dân sự của lái xe khi xảy ra sự kiện gây thiệt hại. Khái niệm và các đặc điểm pháp lý của cơ sở đào tạo lái xe ô tô Cơ sở đào tạo lái xe ô tô là một loại pháp nhân đặc biệt vừa mang tính dân sự, vừa mang tính thƣơng mại, lại vừa mang tính hành chính- kỹ thuật.
Vì vậy khó có thể phân tách riêng biệt các yếu tố trộn lẫn này. Tuy nhiên tất cả các yếu tố khác phải nhằm bảo đảm cho các quan hệ dân sự không bị xâm hại, cụ thể nhất là không làm xâm hại tới sự an toàn tính mạng và sức khỏe của ngƣời thứ ba, tức là làm sao sản phẩm đào tạo (ngƣời lái xe ô tô) của cơ sở đào tạo không đƣợc gây tại nạn khi điều khiển một nguồn nguy hiểm cao độ (ô tô). Vì vậy đối với việc tạo ra quy chế của cơ sở đào tạo lái xe ô tô có tính phòng ngừa rất cao trong giao lƣu dân sự sau này. 7 Với mức thu nhập tăng lên gấp nhiều lần so với thời kỳ đầu “đổi mới” đồng thời với chính sách tín dụng thích hợp, đƣờng xá giao thông đƣợc cải thiện ngày một tốt hơn, kỹ thuật và công nghệ ô tô phát triển và thân thiện hơn với ngƣời điều khiển, số lƣợng các gia đình và cá nhân có nhu cầu mua và sử dụng ô tô trong giao thông thƣờng ngày càng gia tăng đột biến.
Từ đó nhu cầu học lái xe ô tô gia tăng gây áp lực không nhỏ cho các cơ sở đào tạo lái xe. Nếu nhƣ trong thời kỳ chiến tranh và bao cấp việc đào tạo lái xe đều do các trƣờng đào tạo lái xe của Nhà nƣớc thực hiện để cung cấp chủ yếu cho chiến trƣờng, phục vụ chiến trƣờng và phục vụ cho các ngành kinh tế kỹ thuật và nhu cầu đi lại của nhân dân. Nhƣng nay việc đào tạo lái xe do có nhiều thành phần kinh tế tham dự vào để phục vụ cho các nhu cầu rất đa dạng của xã hội. Vấn đề giao thông đƣờng bộ trở nên ngày càng phức tạp, rất đa dạng, có rất nhiều các loại phƣơng tiện giao thông đƣờng bộ là ô tô di chuyển, do đó đòi hỏi đào tạo lái xe phải đáp ứng các yêu cầu cao hơn.
Số lƣợng các cơ sở đào tạo lái xe có chiều hƣớng gia tăng trong những năm qua do nhu cầu học lái xe tăng lên. Do đó việc tham gia của các thành phần kinh tế vào đào tạo lái xe mới có khả năng đáp ứng các nhu cầu gia tăng đó, nhƣng lại vƣớng phải sự khó khăn trong việc quản lý Nhà nƣớc về mọi phƣơng diện, nhất là về bảo đảm chất lƣợng lái xe vì mục đích an toàn, nhanh chóng và điều hòa của giao thông đƣờng bộ. Nhận thức đúng khái niệm cơ sở đào tạo lái xe góp phần quan trọng cho việc đáp ứng nhu cầu của xã hội và quản lý Nhà nƣớc. Tóm lại: Cơ sở đào tạo lái xe ô tô là nơi chuyên cung cấp các khoá đào tạo lái xe ô tô đƣợc tổ chức dƣới một hình thức pháp lý nhất định và đƣợc cơ quan có thẩm quyền của Nhà nƣớc cho phép theo quy định pháp luật.
Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, cơ sở đào tạo lái xe là cơ sở giáo dục nghề nghiệp bao gồm (1) các trung tâm giáo dục nghề nghiệp; (2) các trƣờng trung cấp; và (3) các trƣờng cao đẳng mà các trƣờng lại đƣợc xem nhƣ một bậc học nằm trong hệ thống giáo dục quốc dân nhằm đáp ứng cho nhu cầu về nhân lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, có hai mô hình có thể đào tạo chính quy hoặc đào tạo 8 giáo dục thƣờng xuyên hoặc là công lập, tƣ thục hoặc có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài (100% vốn đầu tƣ nƣớc ngoài hoặc liên doanh). Các cơ sở này cung cấp thông tin, kiến thức và rèn luyện kỹ năng cho ngƣời học lái xe nhƣ trên đã phân tích để ngƣời học tốt nghiệp và có giấy phép lái xe theo tiêu chuẩn của pháp luật quy định. Tất nhiên việc đào tạo lái xe phải đƣợc các cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền cho phép theo yêu cầu của pháp luật. Cơ sở đào tạo lái xe có các đặc điểm pháp lý chủ yếu sau: (1) Đặc điểm thứ nhất, là một thực thể kinh doanh chuyên tiến hành một loại hành vi nghề nghiệp có tính kinh doanh.
Cơ sở đào tạo lái xe cũng đƣợc xem là một cơ sở giáo dục nằm trong hệ thống giáo dục quốc dân. Thông thƣờng những tổ chức giáo dục luôn đƣợc xem là một tổ chức nghề nghiệp mà khó có thể xếp hành vi nghề nghiệp này vào trong các hành vi kinh doanh hay hành vi thƣơng mại vì tính chất đặc biệt của nó không mang tính trao đổi những lợi ích vật chất với nhau giữa bên cung cấp và bên có nhu cầu đƣợc cung cấp dù bên cung cấp có nhận tiền của bên nhận cung cấp.