Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI CỔ PHẦN 1. KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÕ CỦA QUẢN TRỊ NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI CỔ PHẦN 1. Khái niệm ngân hàng thƣơng mại cổ phần Việc định nghĩa và phân loại các loại hình ngân hàng sẽ là cơ sở để hiểu đưa ra khái niệm về hoạt động quản trị trong các ngân hàng. Ngân hàng là một loại hình tổ chức có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế.
Có nhiều khái niệm khác nhau về NHTM ở các nước trên thế giới. Ở Mỹ, NHTM là một loại hình tổ chức tín dụng cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng tiết kiệm và dịch vụ thanh toán - và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. Còn ở Pháp, NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở nào thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ đang cho chính họ vào nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng hay dịch vụ tài chính [34, tr. 13-14] Hay ở Ấn Độ, NHTM là các cơ sở nhận các khoản ký thác để cho vay hay tài trợ đầu tư.
Như vậy, có thể thấy NHTM được định nghĩa thông qua hoạt động nghiệp vụ chủ yếu của nó. Với những nghiệp vụ nhiều rủi ro và mang tính ảnh hưởng lớn đến cả một nền kinh tế, các ngân hàng đòi hỏi phải có sự quản lý, giám sát chặt chẽ của nhà nước trong hoạt động. Bởi vì, nếu một ngân hàng kinh doanh thua lỗ hay bị sụp đổ, sẽ kéo theo hàng loạt những hệ quả và ảnh hưởng nặng nề khác, đặc biệt ảnh hưởng lớn đến dân chúng gửi tiền. Trên thế giới vẫn xảy ra những tranh chấp trong việc định nghĩa ngân hàng là gì.
Các ngân hàng có thể được định nghĩa qua chức năng (các dịch vụ) được thực hiện trong nền kinh 7 tế. Tuy nhiên, vấn đề là không chỉ chức năng của các ngân hàng đang thay đổi mà chức năng của các đối thủ cạnh tranh chính sách của ngân hàng cũng không ngừng thay đổi [34]. Đối thủ cạnh tranh chính sách của ngân hàng ở đây bao gồm các tổ chức tài chính phi ngân hàng, công ty chứng khoán, công ty tài chính, công ty bảo hiểm đều đang cố gắng cung cấp các dịch vụ của ngân hàng. Do đó, ngân hàng cũng đối phó với các đối thủ cạnh tranh này bằng cách mở rộng phạm vi cung cấp dịch vụ, hướng về lĩnh vực bất động sản và môi giới chứng khoán, tham gia hoạt động bảo hiểm, và thực hiện nhiều dịch vụ mới khác.
Do vậy, nếu định nghĩa không rõ ràng, thì một số tổ chức sẽ luôn tìm cách mở rộng phạm vi hoạt động của mình sang lĩnh vực ngân hàng, vốn là ngành cần phải được Nhà nước quản lý chặt chẽ. Pháp luật Việt Nam cũng đã dự liệu được điều này, vấn đề tên gọi các "ngân hàng" đã được ghi nhận trong văn bản luật gần đây nhất là Nghị định số 59/2009/NĐ-CP: "Các tổ chức không phải là tổ chức tín dụng không được phép sử dụng thuật ngữ "ngân hàng" trong tên của tổ chức, trong các phần phụ thêm của tên, văn bản, thông báo hoặc quảng cáo của mình mà thuật ngữ đó có thể gây nhầm lẫn cho công chúng về việc tổ chức của mình là một ngân hàng" [4]. Như vậy, chỉ một số tổ chức nhất định mới được gọi tên là "ngân hàng". Pháp luật Việt Nam đã đưa ra khái niệm về ngân hàng và NHTM khá thống nhất với pháp luật của các quốc gia khác trên thế giới.
Theo khoản 2 Điều 20 Luật Các tổ chức tín dụng quy định: Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác [31]. 8 Theo đó, khoản 7 quy định: "Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán" [31]. Luật Các tổ chức tín dụng không trực tiếp đưa ra khái niệm về NHTM, mà chỉ định nghĩa thông qua các khái niệm ngân hàng và hoạt động ngân hàng.
Khái niệm NHTM được đề cập ở Nghị định 59/2009/NĐ-CP: "Ngân hàng thương mại là ngân hàng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận theo quy định của Luật các Tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật" (khoản 1 Điều 5). Trong đó "Ngân hàng thương mại cổ phần là ngân hàng thương mại được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần" (khoản 3 Điều 5). Việc thành lập các ngân hàng ở Việt Nam cũng khác so với các tổ chức khác. Sau khi nhận được Giấy phép thành lập và hoạt động ngân hàng của NHNN, ngân hàng vẫn phải tiến hành đăng ký kinh doanh theo quy định của Luật doanh nghiệp.
Về cơ bản, cơ cấu quản trị ngân hàng vẫn được áp dụng theo các quy định tại Luật Doanh nghiệp, ngoài ra, với tính chất đặc thù của ngân hàng nên Luật Các tổ chức tín dụng và các văn bản chuyên ngành khác có quy định một số yêu cầu khác chi tiết hơn về các cơ quan tham gia quản trị cũng như điều kiện để trở thành thành viên của các cơ quan này. Nghị định số 141/2006/NĐ-CP của Chính phủ vào tháng 11/2006 về danh mục mức vốn pháp định của các tổ chức tín dụng, đặc biệt là Quyết định số 24/2007/QĐ-NHNN vào tháng 6/2007 của NHNN về điều kiện thành lập ngân hàng mới, việc thành lập NHTMCP đã trở nên khó khăn hơn. Đáng chú ý là mức vốn điều lệ tối thiểu của một NHTMCP đô thị tăng từ 70 tỉ đồng lên 1. Thực ra các cổ đông sáng lập cùng tham gia vào cuộc đua thành lập NHTMCP mới đều có lý do khá thuyết phục.
Có thể nêu lên một số khía cạnh chủ yếu sau đây: 9 Một là, nền kinh tế Việt Nam trước thời điểm và sau khi gia nhập WTO, tiếp tục có những chuyển biến tích cực. Đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp nước ngoài, kim ngạch xuất nhập khẩu, lượng khách du lịch quốc tế. tăng trưởng mạnh. Do đó nhu cầu về dịch vụ ngân hàng tăng lên rất lớn.
Hai là, theo đề án thanh toán không dùng tiền mặt được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt mới đây thì từ đầu năm 2008, trước tiên các đơn vị chi lương từ nguồn ngân sách nhà nước, tiếp đến là các đơn vị sự nghiệp… phải trả lương qua hệ thống tài khoản ngân hàng. Đây là một cơ hội lớn cho các NHTM, cùng theo chiều hướng đó thì việc chi trả lương của các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp có đông công nhân cũng phát triển rất mạnh. Ba là, tiềm năng thị trường dịch vụ ngân hàng ở nước ta còn rất lớn. Tính bình quân trong hơn 3 năm qua, các NHTM ở nước ta có tốc độ tăng trưởng các chỉ tiêu kinh doanh chủ yếu đạt tới trên 30%/năm.
Bốn là, hàng loạt thị trường khác như: chứng khoán, bất động sản, du lịch, thị trường lao động trong và ngoài nước… tiếp tục phát triển mạnh. Các hoạt động giáo dục, đào tạo, y tế, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ công cộng. đang được xã hội hóa mạnh mẽ làm cho nhu cầu dịch vụ ngân hàng cũng tăng mạnh [11]. Có thể thấy, cuộc đua thành lập NHTMCP diễn ra giữa năm 2007 đã được rất nhiều nhà đầu tư quan tâm, với số vốn điều lệ đều trên 1.
Việc phân loại các NHTM hiện nay có quy định khác nhau tại các văn bản. Theo Luật Các tổ chức tín dụng năm 1997, được sửa đổi năm 2004: Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng phát triển, ngân hàng 10 đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác [31, khoản 3 Điều 1]. Trong khi đó theo định nghĩa tại Nghị định số 59/2009/NĐ-CP, có định nghĩa các Ngân hàng: - Ngân hàng thương mại Nhà nước là ngân hàng thương mại trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ.
NHTMNN bao gồm ngân hàng thương mại do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ và NHTMCP do Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ. - Ngân hàng thương mại cổ phần là ngân hàng thương mại được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần. - Ngân hàng thương mại 100% vốn nước ngoài là ngân hàng thương mại được thành lập tại Việt Nam với 100% vốn điều lệ thuộc sở hữu nước ngoài; trong đó phải có một ngân hàng nước ngoài sở hữu trên 50% vốn điều lệ (ngân hàng mẹ). Ngân hàng thương mại 100% vốn nước ngoài được thành lập dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên hoặc từ hai thành viên trở lên, là pháp nhân Việt Nam, có trụ sở chính tại Việt Nam.
- Ngân hàng thương mại liên doanh là ngân hàng thương mại được thành lập tại Việt Nam, bằng vốn góp của bên Việt Nam (gồm một hoặc nhiều ngân hàng Việt Nam) và Bên nước ngoài (gồm một hoặc nhiều ngân hàng nước ngoài) trên cơ sở hợp đồng liên doanh. Ngân hàng thương mại liên doanh được thành lập dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn từ hai thành viên trở lên, là pháp nhân Việt Nam, có trụ sở chính tại Việt Nam. Như vậy, qua từng thời kỳ, cách phân loại về ngân hàng đã có sự khác nhau. Nghị định 59/2009/NĐ-CP đã có cách phân loại khác với Luật Các tổ chức tín dụng, và đã lấy những tiêu chí phân loại dựa theo mô hình các doanh nghiệp được quy định tại Luật doanh nghiệp 2005.
Tuy nhiên, các cách phân chia này vẫn chưa thống nhất với Luật Doanh nghiệp [19]. Theo Nghị định 11 59/2009/NĐ-CP, các NHTM vừa được phân chia theo hình thức sở hữu, vừa được phân chia theo mô hình doanh nghiệp. Luật Doanh nghiệp năm 2005 chỉ phân chia các doanh nghiệp theo mô hình tổ chức. Nếu phân chia như trên sẽ có độ vênh so với Luật Doanh nghiệp.