CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA TRƯỜNG MẦM NON 1. Tóm lại vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Tác giả Farmer (1990) quan niệm văn hóa của một tổ chức là tổng hòa các giả thiết được cho là đúng, các niềm tin và giá trị mà các thành viên của tổ chức ấy cùng chia sẻ và được diễn đạt thông qua cách nói ngắn gọn “làm gì, làm như thế nào, và ai sẽ làm việc ấy”.
Tuy nhiên, thành viên của một tổ chức thường coi văn hóa ấy là đương nhiên và không thực sự biết đánh giá tác động của nó đến các quyết định, hành vi, sự truyền thông giao tiếp, hay xem xét những biên giới có tính cấu trúc và biểu tượng của văn hóa tổ chức cho đến khi những lực lượng bên ngoài kiểm nghiệm nó. Theo Farmer, “sự thất bại trong việc hiểu biết những cách thức tương tác giữa văn hóa tổ chức và chiến lược tạo ra những thay đổi đã dự định cũng đồng nghĩa với sự thất bại của chính những chiến lược ấy” [31]. Các nghiên cứu của tác giả Edgar H. Schein (1996, 2004), một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về văn hóa tổ chức, cho rằng vấn đề cốt lõi của văn hóa tổ chức là các nguyên tắc của tổ chức.
Các nguyên tắc này chi phối hoạt động của tổ chức, của các thành viên trong tổ chức đó.VHNT là văn hóa của một tổ chức. VHNT gồm 3 thành tố cấu thành. Đó là: 1) Những quá trình và cấu trúc hữu hình; 2) Hệ thống giá trị được tuyên bố; 3) Những quan niệm chung. Ba thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên VHNT như một tổng thể.
Nói cách khác, VHNT gồm hai thành tố cơ bản: Thành tố vật chất và thành tố tinh thần [38]. Theo quan niệm của ông, VHNT chính là văn hóa tổ chức. * Nghiên cứu về quản lý văn hóa nhà trường Tác giả Sarason, S. (1996) đã cho rằng các giải pháp phát triển VHNT đóng vai trò quan trọng trong đổi mới và phát triển của nhà trường.
Chủ thể quản lý nhà trường cần phải có những giải pháp cụ thể để phát triển văn hoá trường mình theo đúng mục tiêu đã xác định. Các giải pháp này phải có tính khả thi cao dựa trên việc xác định được chiến lược phát triển của nhà trường, mô hình VHNT mong muốn hướng tới [36]… Các tác giả Keup Jennifer R.; Lindholm, Jennifer; A Julie Heifetz & Richard Hagberg nghiên cứu về chiến lược phát triển VHNT, đã xác định một số vấn đề chính: Người lãnh đạo cần tìm hiểu môi trường và các yếu tố ảnh hưởng tới chiến lược phát triển của nhà trường trong hiện tại và tương lai; cần xác định đâu là giá trị cốt lõi (phải là các giá trị luôn có ảnh hưởng đến các 6 thành viên trong nhà trường và ảnh hưởng đến uy tín xã hội của nhà trường) làm cơ sở cho sự thành công và sự phát triển của nhà trường; xây dựng tầm nhìn của nhà trường là một định hướng cơ bản để xây dựng VHNT; xác định vai trò của người lãnh đạo trong phát triển VNHT từ hoạch định chính sách, xác định tầm nhìn của nhà trường, gây dựng niềm tin của các thành viên; soạn thảo một kế hoạch, một phương án hành động cụ thể trong việc thực hiện chiến lược và mục tiêu phát triển VHNT. (1997) cho rằng, cần có sự kết hợp giữa nhà trường và các bậc cha mẹ học sinh trong việc xây dựng VHNT. Ông cho rằng phải làm cho cha mẹ học sinh hiểu được sự cần thiết và trách nhiệm của mình trong xây dựng VHNT.
Nếu sự kết hợp này tốt thì sẽ có hiệu quả cao trong việc phát triển VHNT và ngược lại [39]… Các tác giả Deal, Terrence E.; Peterson, Kent D trong nghiên cứu "Shaping School Culture: The Heart of Leadership" (1999) cho rằng những cải cách nhằm đạt được thành công trong giáo dục sẽ thất bại trừ khi chúng được liên kết có ý nghĩa với nền văn hóa độc đáo của trường học và lãnh đạo nhà trường từ mọi cấp độ là chìa khóa để hình thành VHNT. Hiệu trưởng định hướng giá trị, giáo viên củng cố giá trị trong hành động và lời nói, phụ huynh củng cố tinh thần khi tới thăm trường học… Các tác giả cũng đã mô tả cách các nhà lãnh đạo định hình nền văn hóa trong vai trò của họ như nhà sử học, nhà nhân chủng học, nhà thơ và người chữa bệnh; đồng thời xem xét cách thức lãnh đạo có thể xây dựng văn hóa trường học tích cực thông qua việc xem xét các mục đích cốt lõi, năng lượng và tất cả các yếu tố của văn hóa. Các nhà lãnh đạo trường học muốn xây dựng và duy trì nền văn hóa thành công phải tận dụng các cơ hội khi chúng nảy sinh. Những nghiên cứu ở trong nước Nguyễn Trường Lưu (1998) trong Văn hóa đạo đức và tiến bộ xã hội nhấn mạnh, thông qua văn hoá nhà trường, giảng viên và sinh viên nhận thấy điểm mạnh và điểm yếu của chính mình, từ đó chủ thể xây dựng văn hóa sẽ điều chỉnh được bản thân, góp phần tạo nên giá trị văn hoá nhà trường [16].
Tác giả Phạm Hồng Quang (2006) trong cuốn sách “Môi trường giáo dục” đã đánh giá những tác động của môi trường văn hóa giáo dục, đến quá trình đào tạo đồng thời tác giả đã làm sáng tỏ các quy luật tác động của môi trường văn hóa giáo dục đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách, do vậy, công trình nghiên cứu của ông đã xác định những vấn đề quan trọng có giá trị trong các công trình nghiên cứu tiếp theo về văn hóa sau này [24]. Nhóm tác giả Phạm Văn Khanh, Lê Ngọc Việt trong bài viết ““Giải pháp xây dựng văn hóa nhà trường dưới góc độ của mô hình trường học thân thiện, trẻ mầm non 7 tích cực” [13] lại phân tích mô hình văn hóa nhà trường dưới góc độ của mô hình trường học thân thiện, trẻ mầm non tích cực do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động được thể hiện ở ba yếu tố sau: - Xây dựng cảnh quan sư phạm: xây dựng trường, lớp xanh, sạch, đẹp và an toàn. - Xây dựng môi trường sư phạm: xây dựng các điều kiện thuận lợi cho các hoạt động giáo dục, vui chơi, giải trí trong trường học mang tính giáo dục cao. - Xây dựng văn hóa giao tiếp sư phạm: xây dựng các chuẩn mực, thói quen trong giao tiếp ứng xử giữa các thành viên trong nhà trường, cộng đồng xã hội.
Khi nghiên cứu về “Văn hóa tổ chức Đại học Quốc gia Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới và hội nhập”, tác giả Nguyễn Viết Lộc (2009) đã xem xét văn hoá nhà trường ở góc độ văn hoá tổ chức, tác giả cho rằng: “Đây là một tổ chức đặc thù gồm các tổ chức con với những khác biệt về văn hóa (các trường thành viên, đơn vị trực thuộc) tạo thành một tổ chức lớn”; ông khẳng định: “Văn hóa tổ chức có vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo nên sự phát triển đột phá và bền vững cho tổ chức nhờ phát huy được nguồn lực nội sinh và tìm kiếm, dung nạp các nguồn lực ngoại sinh. Qua đó, tác giả cho rằng xây dựng văn hóa tổ chức có vai trò rất quan trọng trong việc phát huy tính liên thông, liên kết, chia sẻ nguồn lực giữa các tổ chức con và đồng thời khắc phục những tồn tại, mâu thuân, xung đột làm ảnh hưởng, cản trở quá trình phát triển bền vững” [15, tr. Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Mai Hường (2016), đã nghiên cứu về quản lý trường mầm non theo tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường. Từ cách tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường tác giả đã xác định các nội dung quản lý trường mầm non gồm: Xây dựng văn hoá nhà trường có sự chia sẻ và tham dự; Vận hành hội đồng trường có sự tham gia của các bên liên quan; Thực hiện chức năng ra quyết định; Xác lập vai trò của hiệu trưởng.
Như vậy, trong nghiên cứu của mình, tác giả đã xác định việc xây dựng văn hoá nhà trường có sự chia sẻ và tham dự là một trong những nội dung cơ bản của quản lý trường mầm non theo tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường [12]. Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Duy Phấn (2017) về Xây dựng tiêu chí văn hóa nhà trường trong các trường cao đẳng kỹ thuật công nghiệp, đã nhấn mạnh đến tiêu chí văn hóa nhà trường khi hoàn thiện sẽ là công cụ có tính chuẩn mực để đánh giá văn hóa nhà trường trong các trường cao đẳng kỹ thuật công nghiệp một cách chính xác, khách quan. Tiêu chí văn hóa nhà trường làm cơ sở cho việc định hướng, phát triển, giúp các nhà quản lý tìm ra được những điểm mạnh, điểm yếu từ đó hoàn thiện văn hóa nhà trường trong các trường cao đẳng kỹ thuật công nghiệp [22]. Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Quốc Đạt (2018), đã nghiên cứu về Quản lý xây dựng văn hoá nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh, trên cơ sở 8 nghiên cứu lí luận, khảo sát và đánh giá thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở, đề xuất một số giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường ở các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh: Nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, trẻ mầm non và phụ huynh về sự cần thiết của việc xây dựng văn hóa nhà trường; Tổ chức xây dựng và kế thừa các giá trị văn hóa vật chất của nhà trường; Tổ chức xây dựng và kế thừa các giá trị văn hóa tinh thần của nhà trường; Xây dựng tiêu chí văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh [7].
