CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ THU VÀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Khái quát về Bảo hiểm xã hội và quỹ bảo hiểm xã hội 1. Sự cần thiết và vai trò của bảo hiểm xã hội 1. Sự cần thiết khách quan của bảo hiểm xã hội Để thoả mãn nhu cầu tối thiểu hàng ngày, con người phải lao động làm ra những sản phẩm cần thiết.
Của cải xã hội càng nhiều, mức độ thoả mãn nhu cầu càng cao. Nhưng để có nhiều của cải, con người phải lao động, phải làm việc nhiều hơn; có nghĩa là việc thoả mãn nhu cầu phụ thuộc vào khả năng lao động của con người. Trong thực tế cuộc sống, không phải người lao động nào cũng có đủ điều kiện về sức khoẻ và khả năng lao động hoặc những may mắn khác để hoàn thành nhiệm vụ lao động, công tác hoặc tạo nên cho mình và gia đình một cuộc sống ấm no hạnh phúc. Trái lại, có rất nhiều trường hợp gặp phải khó khăn, bất hạnh, rủi ro xảy ra làm cho con người bị giảm, mất thu nhập hoặc các điều kiện sinh sống khác, chẳng hạn bị ốm đau, tai nạn, mất người nuôi dưỡng, tuổi già, tử vong.
Hơn nữa, cuộc sống của loài người trên trái đất phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên và môi trường sống. Những điều kiện tự nhiên và xã hội không thuận lợi (tai nạn, thiên tai, địch hoạ.) đã làm cho một bộ phận dân cư rơi vào tình cảnh bất lợi, cần phải có sự giúp đỡ nhất định để bảo đảm cuộc sống bình thường. Bởi vậy, muốn tồn tại và ổn định cuộc sống ngay cả khi gặp phải những bất ngờ không mong muốn, con người đã tìm ra nhiều phương hướng giải quyết như : san sẻ, đùm bọc , giúp đỡ nhau hay đi vay mượn , dựa vào sự trợ cấp cảu Nhà nước… Tuy nhiên , đây là biện pháp thu động và không chắc chắn. BHXH ra đời là giải pháp hữu hiệu để giải quyết những vấn đề và giúp con ngưởi vượt qua những khó khăn trên.
Hiện nay, BHXH ngày càng phát triển, được thực hiện ở hầu hết các nước trên thế giới và trở thành nền tảng cơ bản của hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia. Vai trò của bảo hiểm xã hội - Đối với NLĐ: BHXH bắt buộc có vai trò ổn định thu nhập cho NLĐvà gia đình họ. Khi NLĐ gặp phải rủi ro, bất hạnh như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động làm cho chi phí gia đình tăng lên hoặc phải ngừng làm việc tạm thời. Do vậy, thu nhập bị giảm, đời sống kinh tế lâm vàocảnh khó khăn, túng quẫn.
Nhờ có chính sách BHXH mà họ được nhận một khoản tiền trợ cấp để bù đắp lại phần thu nhập bị mất hoặc bị giảm để đảm bảo ổn định thu nhập, ổn định đời sống, tạo cho NLĐ luôn yên tâm làm việc. Ngoài việc đảm bảo đời sống kinh tế, BHXH bắt buộc tạo được tâm lý an tâm, tin tưởng. Khi đó tham gia BHXH bắt buộc góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho NLĐ đem lại cuộc sống bình yên, hạnh phúc cho nhân dân. - Đối với NSDLĐ: BHXH giúp cho tổ chức sử dụng lao động ổn định hoạt động sản xuất, kinh doanh thông qua việc phân phối các chi phí chi NLĐ một các hợp lý.
Nếu không có BHXH, NSDLĐ trả tiền bảo hiểm cùng với tiền lương hàng tháng cho NLĐ tự lo thì nguồn tiền này có thể bị sử dụng vào những nhu cầu, mục đích khác và không phải bao giờ cũng hiệu quả. BHXH góp phần làm cho lực lượng trong mỗi đơn vị ổn định, sản xuất kinh doanh được liên tục, hiệu quả, quan hệ lao động cũng được gắn bó với nhau. BHXH giúp cho đơn vị sử dụng lao động ổn định nguồn chi ngay cả khi có rủi ro lớn xảy ra thì cũng không lâm vào tình trạng nợ nần, phá sản. - Đối với nhà nước và hệ thống an sinh xã hội Khi thực hiện tổ chức BHXH cũng có nghĩa là những người tham gia sẽ được bảo vệ và đảm bảo cuộc sống khi họ không may gặp rủi ro.
Thay vì ngân sách Nhà nước chi trả cho họ khi gặp khó khăn đã có nguồn quỹ BHXH chi trả, từ đó giảm chi cho ngân sách nhà nước. Các khoản chi đó, Nhà nước sẽ dùng chi cho việc khác như xây dựng các công trình phúc lợi xã hội, giúp đỡ những người nghèo khó, 6 người có công với cách mạng, trẻ em, người không nơi nương tựa. Ngoài ra, tạo nguồn vốn cho phát triển kinh tế, đầu tư vào giao thông, thủy điện, đào tạo, nâng cao tay nghề nên sẽ tạo việc làm mới cho nhiều lao động, làm cho nền kinh tế phát triển. Hiện nay, khi đã trở thành một phần cơ bản nhất của hệ thống an sinh xã hội, BHXH là cơ sở để phát triển các bộ phận ASXH khác.
Các nhà nước thường căn cứ cào mức độ bao phủ của BHXH để đánh giá trình độ quản lý rủi ro của từng quốc gia và mức độ ASXH đạt được trong mỗi nước. BHXH góp phần vào việc thực hiện công bằng xã hội, là công cụ phân phối lại thu nhập giữa những nguời tham gia BHXH. BHXH luôn mang lại những vai trò xã hội to lớn. BHXH là việc tạo ra cơ chế chia sẻ, nâng cao tính cộng đồng, xã hội, củng cố truyền thống đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong xã hội.
BHXH là một khâu không thể thiếu trong việc thực hiện mục tiêu “ dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh” góp phần ổn định và phát triển kinh tế. Bản chất của bảo hiểm xã hội + BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hóa hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao động phát triển lao động phất triển đến một mức độ nào đó và hoàn thiện. Vì thế có thể nói kinh tế là nền tảng của bảo hiểm xã hội hay bảo hiểm xã hội không vượt qua trạng thái kinh tế của mỗi nước. + Mối quan hệ giữa các bên trong bảo hiểm xã hội phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động và diễn ra giữa 3 bên: Bên tham gia bảo hiểm xã hội, bên bảo hiểm xã hội và bên được bảo hiểm xã hội.
Bên tham gia bảo hiểm xã hội có thể chỉ là người lao động hoặc cả người lao động và người sử dụng lao động. Bên bảo hiểm xã hội (bên nhận nhiệm vụ bảo hiểm xã hội) thông thường là cơ quan chuyển tách do Nhà nước lập ra và bảo trợ. Bên được bảo hiểm xã hội là người lao động và gia đình họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc cần thiết. 7 + Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động mất việc làm trong bảo hiểm xã hội có thể là những rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn chủ quan của con người như: ốm đau, tai nạn lai động, bệnh nghề nghiệp.
Hoặc cũng có thể là những trường hợp xảy ra không hoàn toàn ngẫu nhiên như: Tuổi già, thai sản v. Đồng thời những biến cố đó có thể diễn ra cả trong và ngoài quá trình lao động. + Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi khi gặp phải những biến cố, rủi ro sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ một nguồn quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích lại. Nguồn quỹ này do bên tham giai bảo hiểm xã hội đóng góp là chủ yếu, ngoài ra còn được sự hỗ trợ từ phía Nhà nước.
+ Mục tiêu của bảo hiểm xã hội là nhằm thỏa mãn những nhu cầu thiết yếu của người lao động trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập, mất việc làm. Mục tiêu này đã được tổ chức lao động quốc tế (ILO) cụ thể hóa như sau: - Đền bù cho người lao động những khoản thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sinh sống thiết yếu của họ. - Chăm sóc sức khỏe và chống bệnh tật. - Xây dựng điều kiện sống đáp ứng các nhu cầu của dân cư và các nhu cầu đặc biệt của người già, người tàn tật và trẻ em.
Quỹ bảo hiểm xã hội - Khái niệm về quỹ BHXH Sự ra đời, tồn tại và phát triển quỹ BHXH phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội của từng quốc gia vào điều kiện lịch sử trong thời kỳ nhất định của đất nước. Trình độ kinh tế - xã hội càng phát triển thì các chế độ BHXH dược áp dụng càng mở rộng, nhu cầu thoả mãn về BHXH đối với người lao động càng được nâng cao và khi kinh tế phát triển,người lao động có thu nhập cao, càng có điều kiện tham gia BHXH. Quỹ BHXH là một quỹ tiền tệ tập trung giữ vị trí là khâu tài chính trung gian trong hệ thống tài chính quốc gia. Nó ra đời tồn tại và gắn với mục đích bảo đảm ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi gặp rủi ro làm giảm hoặc mất 8 thu nhập từ lao động, mà không nhằm mục đích kinh doanh kiếm lời.
Như vậy, Quỹ BHXH là quỹ tài chính độc lập, tập trung nằm ngoài Ngân sách Nhà nước. Các bên tham gia BHXH bao gồm: NLĐ, NSDLĐ và nhà nước. Các bên tham gia BHXH phải đóng BHXH theo quy định thì NLĐ mới được hưởng các chế độ BHXH. Tiền đóng BHXH của các bên tham gia BHXH hình thành một quỹ tiền tệ tập trung gọi là quỹ BHXH.
Như vậy có thể hiểu: Quỹ BHXH là một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành chủ yếu từ sự đóng góp bằng tiền của các bên tham gia BHXH và được sử dụng để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ theo quy định của pháp luật BHXH. - Nguồn hình thành quỹ BHXH Quỹ BHXH hình thành và hoạt động đã tạo ra khả năng giải quyết những rủi ro cho tất cả những người tham gia, với tổng dự trữ ít nhất, làm cho việc phân tán rủi ro được thực hiện theo cả không gian và thời gian, đồng thời giúp giảm tối thiểu thiệt hại kinh tế cho NSDLĐ, tiết kiệm chi cho NSNN và ngân sách gia đình. Cơ sở hình thành quỹ BHXH do chính sách BHXH của mỗi quốc gia quy định. Ở nước ta mô hình BHXH thực hiện theo cơ chế đóng góp, nghĩa là quỹ BHXH do các bên tham gia đóng góp theo quy định của pháp luật, gồm các nguồn hình thành chính như sau: - Các bên tham gia đóng góp: NLĐ, NSDLĐ, nhà nước (đối với chế độ thất nghiệp).