mở đầu và cũng là khâu kết thúc quá trình hoạt động của NHTM, vì vậy trong các nghiệp vụ kinh doanh thì thanh toán là một nghiệp vụ có ảnh hưởng tới sự tồn tại và phát triển của NHTM. Hoạt động thanh toán trong NHTM bao gồm: + Cung cấp các phương tiện thanh toán. + Thực hiện các dịch vụ thanh toán trong nước cho khách hàng. + Thực hiện các dịch vụ thanh toán, thu hộ và chi hộ khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
13 + Thực hiện dịch vụ thanh toán Quốc tế khi được Ngân hàng Nhà nước cho phép. + Thực hiện dịch vụ thu và phát triển tiền mặt cho khách hàng. + Tổ chức hệ thống thanh toán nội bộ và tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng trong nước. + Tham gia hệ thống thanh toán quốc tế khi được Ngân hàng Nhà nước cho phép.
Hoạt động thanh toán trong NHTM còn có thể phân chia theo 2 hình thức: TTDTM và TTKDTM. Cách phân chia này dựa vào sự tham gia của tiền trong hoạt động thanh toán. TTDTM có sự tham gia trực tiếp của tiền, hình thức này hiện nay gặp nhiều trở ngại và bộc lộ nhiều hạn chế như: độ an toàn không cao, chi phí lớn, hạn chế khả năng tạo tiền. Do vậy, sự ra đời của hình thức TTKDTM với sự góp mặt gián tiếp của tiền vào thanh toán đã góp phần khắc phục những hạn chế của TTDTM đồng thời tạo ra một cơ chế thanh toán mới thỏa mãn nhu cầu giao dịch thương mại của nền sản xuất hàng hóa phát triển ở trình độ cao.2 Hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng tương mại 1.1 Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt TTKDTM là tổng hợp tất cả các khoản thanh toán tiền tệ giữa các chủ thể, được thực hiện bằng cách trích chuyển tiền trên tài khoản hoặc bù trừ lẫn nhau thông qua ngân hàng mà không trực tiếp sử dụng tiền mặt trong khoản thanh toán đó.
Như vậy, có thể hiểu TTKDTM là một phương thức thanh toán trong NHTM không có sự xuất hiện của tiền mặt mà được tiến hành bằng cách trích từ tài khoản của người chi trả để chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng mở tại ngân hàng hoặc bằng cách bù trừ tài khoản lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của ngân hàng.2 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt TTKDTM ra đời và phát triển đã tạo điều kiện cho cá nhân và các tổ chức kinh tế mở tài khoản tiền gửi tại ngân hàng, qua đó thực hiện việc thanh toán thông qua việc chuyển khoản trong hệ thống ngân hàng. TTKDTM là một hình thức vận động tiền tệ mà ở đây tiền vừa là công cụ để kế toán, vừa là công cụ để chuyển hóa hình thức giá trị của hàng hóa và dịch vụ. TTKDTM có một số đặc điểm sau: + Hàng hóa và tiền tệ vận động độc lập với nhau cả về không gian lẫn thời. Đây là đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của hình thức TTKDTM cho phép phân biệt với hình thức TTDTM.
+ Vật trung gian trao đổi không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu H-T-H mà chỉ xuất hiện dưới hình thức tiền tệ kế toán. Chính nhờ đặc điểm này mà ngân hàng và các tổ chức mới có thể tạo ra thêm một lượng tiền nhàn rỗi khi thực hiện TTKDTM và đưa nó tham gia các hoạt động kinh doanh khác. + Ngân hàng tổ chức đồng thời thực hiện các khoản thanh toán. Chỉ có ngân hàng, người quản lý tài khoản tiền gửi của các khách hàng mới được quyền trích chuyển những tài khoản này theo các nguyên tắc chuyên môn đặc thù như là một nghiệp vụ riêng.
Do vậy với nghiệp vụ này, ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình khi tham gia TTKDTM. Với những đặc điểm trên cùng với sự phát triển của các quan hệ kinh tế, TTKDTM nếu được tổ chức và thực hiện tốt sẽ phát huy được tác dụng tích cực của nó. Trong tương lai, TTKDTM sẽ giữ một vị trí cực kỳ quan trọng trong việc lưu chuyển tiền tệ và cụ thể là trong hoạt động thanh toán giá trị của nền kinh tế, đối với NHTM thì TTKDTM sẽ là phương tiện thanh toán chủ yếu trong hoạt động thanh toán.3 Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt TTKDTM cung cấp khá nhiều phương tiện, dịch vụ thanh toán mới và chúng đã có những vai trò to lớn đối với sự phát triển của nền kinh tế, TTKDTM có vai trò cụ thể như sau: - Cung cấp cho các chủ thể thanh toán những công cụ thanh toán nhanh chóng, thuận tiện, hiện đại. Trong quá trình thanh toán không phải mang theo tiền mặt mà chỉ cần sử dụng các hình thức TTKDTM, do vậy sẽ tránh được rủi ro mất trộm, giảm chi phí vận chuyển, kiểm đếm và bảo quản tiền mặt.
Nhờ vậy, chất lượng của thanh toán ngày càng nâng cao góp phần thúc đẩy hoạt động sản xuất lưu thông hàng hoá mang lại hiệu quả kinh tế cao, ngoài ra còn hạn chế được hoạt động rửa tiền. - Thông qua kế toán, TTKDTM luôn tạo ra một lượng tiền nhàn rỗi có thể sử dụng cho vay và đầu tư. Vai trò này chính là cơ sở để ngân hàng thực hiện chức năng tạo tiền. Giúp ngân hàng tập trung được nguồn vốn trong xã hội phục vụ cho quá trình phát triển công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
TTKDTM góp phần giải quyết được tình trạng thiếu tiền mặt trong ngân quỹ làm cho hoạt động của ngân hàng được thực hiện trong suốt quá trình hoạt động và hoàn thiện chức năng trung gian thanh toán của NHTM. TTKDTM qua ngân hàng tạo điều kiện cho ngân hàng có thể sử dụng nguồn vốn nhàn rỗi trong thanh toán cho đầu tư, cho vay sản xuất sau khi đã tính toán dự trữ một lượng vốn nhất định đảm bảo được tỷ lệ dự trữ bắt buộc đảm bảo và tăng khả năng thanh toán của mình. Khi TTKDTM qua ngân hàng được nhanh chóng, thuận tiện sẽ tạo tăng khả năng cạnh tranh của ngân hàng điều kiện thu hút các đơn vị cá nhân đến mở tài khoản thanh toán hoặc gửi tiền. Do sự góp mặt của rất nhiều của các tổ chức ngân hàng nước ngoài, các tổ chức phi ngân hàng như bảo hiểm, bưu diện cũng cung cấp một số dịch vụ TTKDTM như 16 NHTM.
Vì vậy, để thu hút khách hàng sử dụng dịch vụ các ngân hàng phải không ngừng cải tiến dịch vụ, tích cực áp dụng công nghệ hiện đại, đổi mới phong cách giao dịch… không chỉ trong TTKDTM mà cả các nghiệp vụ khác. - Giúp NHTM và Ngân hàng Nhà nước có thể kiểm soát một phần lượng tiền trong nền kinh tế, nắm bắt được tình hình biến động số dư tài khoản của khách hàng, tình hình hoạt động kinh doanh, khả năng tài chính… thông qua các thông tin từ tài khoản thanh toán của khách hàng, từ đó ngân hàng sẽ có được những quyết định cho vay đúng đắn, đảm bảo thu gốc và lãi đúng hạn, giảm tỷ trọng nợ quá hạn, nợ khó đòi, nợ xấu; tăng dư nợ tín dụng, mở rộng và phát triển nghiệp vụ tín dụng và cung ứng các dịch vụ, cho vay, tư vấn… - Góp phần làm giảm lượng tiền mặt trong lưu thông qua đó tiết kiệm được chi phí lưu thông như: in ấn tiền mặt, bảo quản, vận chuyển… Cùng với đó TTKDTM còn giúp kìm hãm và đẩy lùi lạm phát, đảm bảo an toàn cho việc dự trữ tiền và tài sản của xã hội, đẩy mạnh tốc độ lưu chuyển tiền tệ. - Việc TTKDTM qua ngân hàng đòi hỏi hoạt động thanh toán của khách hàng phải qua ngân hàng hoặc phải mở tài khoản tại ngân hàng dẫn đến thông qua hoạt động TTKDTM nhà nước có thể kiểm soát được lượng tiền mặt lưu thông trên thị trường để có biện pháp quản lý lạm phát, quản lý sự biến động của thị trường và thiết lập các chính sách tài chính – tiền tệ quốc gia. Bên cạnh đó việc thanh toán qua ngân hàng sẽ kiểm soát được tình trạng thu chi của các doanh nghiệp hạn chế tình trạng tham ô, chi tiêu mờ ám, trốn thuế, rửa tiền….
Do vậy, TTKDTM còn có vai trò hỗ trợ đối với quản lý vĩ mô của nhà nước. Tóm lại, TTKDTM trong nền kinh tế thị trường có vai trò đặc biệt quan trọng không chỉ đối với các chủ thể thanh toán mà còn quan trọng với các trung gian thanh toán, các cơ quan quản lý nhà nước. Đối với ngành ngân 17 hàng TTKDTM phản ánh khá trung thực bộ mặt hay trang thiết bị cơ sở vật chất của ngành và tầm vĩ mô TTKDTM phản ánh trình độ phát triển kinh tế và dân trí của một nước. Ngoài ra, việc áp dụng những thành tựu khoa học công nghệ vào công tác TTKDTM làm cho hệ thống ngân hàng ngày càng trở nên hiện đại góp phần ổn định và phát triển hệ thống tài chính quốc gia, đẩy mạnh quá trình hội nhập quốc tế.4 Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt - Thanh toán bằng séc: Séc là một lệnh vô điều kiện thể hiện dưới dạng chứng từ của người chủ tài khoản, ra lệnh cho ngân hàng trích từ tài khoản của mình để trả cho người có tên trong séc, hoặc trả theo lệnh của người ấy hoặc trả cho người cầm séc một số tiền nhất định, bằng tiền mặt hay bằng chuyển khoản.
Về nguyên tắc người phát hành séc chỉ được phát hành trong số dư phạm vi tài khoản của mình khi vượt quá sẽ phải chịu một khoản tiền phạt. Chủ thể tham gia thanh toán séc bao gồm: Người phát hành, người thụ hưởng và ngân hàng, trong đó người phát hành và người thụ hưởng nhất thiết phải có tài khoản tiền gửi tại ngân hàng và mỗi chủ thể này đều có trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi riêng. Trong TTKDTM ở nước ta hiện nay thanh toán séc qua ngân hàng thông dụng nhất là 2 loại: + Séc chuyển khoản: Là lệnh trả tiền của người phát hành séc đối với ngân hàng về việc trích nộp một khoản tiền nhất định từ tài khoản của mình để trả cho người thụ hưởng có tên trên tờ séc. Hiệu lực thanh toán của mỗi tờ séc là 15 ngày kể từ ngày ký phát hành đến ngày nộp vào ngân hàng.
Séc chuyển khoản có đặc điểm là không được phép lĩnh tiền mặt và chỉ được thanh toán trong phạm vi giữa khách hàng có tài khoản ở cùng một chi nhánh ngân hàng (một kho bạc) hoặc khác chi nhánh ngân hàng (khác kho bạc) nhưng các ngân hàng các kho bạc này có tham gia thanh toán bù trừ trên địa bàn tỉnh, thành phố.