Luận văn ThS. Tạ Công Khiết: Quản lý rừng cộng đồng bền vững ở Ba Tơ, Quảng Ngãi

Luận văn đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp hiệu quả cho mô hình quản lý rừng cộng đồng bền vững tại huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi.

• Tác giả: Tạ Công Khiết
• Người hướng dẫn: Ts. Hoàng Huy Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Quản Lý Rừng
• Đề tài: Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý rừng cộng đồng bền vững ở xã Ba Bích, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thừa Thiên Huế

Tóm tắt

I. Quản lý rừng cộng đồng Ba Tơ Tổng quan mô hình tiên phong

Quản lý rừng cộng đồng (QLRCĐ) là một phương thức quản lý tài nguyên rừng tiên tiến, được Đảng và Nhà nước Việt Nam xác định là chủ trương chiến lược nhằm phân cấp, phân quyền cho người dân địa phương. Tại huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi, một huyện miền núi với hơn 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số Ba Tơ (chủ yếu là dân tộc Hrê), mô hình này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đời sống của người dân nơi đây gắn liền và phụ thuộc sâu sắc vào rừng. Việc triển khai giao rừng cho cộng đồng không chỉ nhằm mục tiêu bảo vệ và phát triển vốn rừng mà còn hướng tới phát triển sinh kế bền vững, cải thiện đời sống kinh tế - xã hội. Nghiên cứu tại xã Ba Bích cho thấy, từ năm 2015, thông qua các dự án như WB3, UBND huyện Ba Tơ đã giao 9.139,26 ha rừng và đất rừng cho 38 cộng đồng dân cư thôn quản lý. Riêng tại xã Ba Bích, 4 cộng đồng đã nhận quản lý 906,55 ha. Đây là bước đi cụ thể hóa chính sách lâm nghiệp của nhà nước, công nhận vai trò của người dân địa phương là những chủ rừng thực sự, góp phần vào công cuộc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển lâm nghiệp tại một trong những huyện nghèo của cả nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của lâm nghiệp cộng đồng

Lâm nghiệp cộng đồng là một thuật ngữ bao trùm các hoạt động gắn kết người dân nông thôn với tài nguyên rừng, từ trồng cây, bảo vệ rừng tự nhiên đến khai thác sản phẩm để cải thiện đời sống. Theo FAO (2000), đây là phương thức giúp tăng cường quản lý và sử dụng các sản phẩm lâm nghiệp một cách bền vững. Tại Việt Nam, QLRCĐ được luật hóa trong Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, xác định cộng đồng dân cư thôn là một chủ thể quản lý rừng hợp pháp. Vai trò của mô hình này là trao quyền tự chủ cho cộng đồng, phát huy kiến thức bản địa và tinh thần trách nhiệm trong việc bảo vệ tài nguyên quý giá, đồng thời đảm bảo lợi ích kinh tế trực tiếp cho người dân sống gần rừng.

1.2. Tình hình giao rừng cho cộng đồng tại Ba Tơ Quảng Ngãi

Công tác giao rừng cho cộng đồng tại huyện Ba Tơ được đẩy mạnh thông qua hai dự án chính: Dự án Phát triển ngành Lâm nghiệp (WB3) và Phương án giao rừng, cho thuê rừng huyện giai đoạn 2012-2015. Tính đến cuối năm 2016, toàn huyện đã giao 9.139,26 ha cho 38 cộng đồng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Tại xã Ba Bích, cộng đồng thôn Nước Đang và Đồng Vào là những mô hình thí điểm đầu tiên, nhận quản lý tổng cộng 302,09 ha rừng tự nhiên sản xuất. Quá trình này thể hiện sự nỗ lực của chính quyền địa phương trong việc thực hiện chủ trương xã hội hóa nghề rừng, đảm bảo mỗi khu rừng đều có chủ thể quản lý rõ ràng, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho cộng đồng thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình.

II. Top thách thức trong quản lý rừng cộng đồng tại Ba Tơ

Mặc dù chủ trương giao rừng cho cộng đồng là đúng đắn, quá trình triển khai tại Ba Tơ vẫn đối mặt với nhiều tồn tại và bất cập. Các thách thức trong quản lý rừng không chỉ đến từ yếu tố tự nhiên mà còn xuất phát từ các vấn đề kinh tế, xã hội và năng lực quản lý. Nghiên cứu thực tế tại xã Ba Bích chỉ ra rằng, phần lớn diện tích rừng được giao là rừng tự nhiên nghèo, trữ lượng gỗ thấp, chủ yếu là các nhóm gỗ IV đến VII. Điều này làm hạn chế tiềm năng khai thác và hưởng lợi kinh tế trực tiếp của người dân, dẫn đến hiệu quả kinh tế chưa đáng kể. Bên cạnh đó, sự tham gia của cộng đồng tuy có nhưng chưa thực sự chủ động và “mặn mà”. Tình trạng phá rừng trái pháp luật vẫn diễn biến phức tạp, cho thấy hiệu quả quản lý rừng còn nhiều hạn chế. Sự kết thúc của các dự án hỗ trợ cũng để lại một khoảng trống về nguồn lực và kỹ thuật cho các cộng đồng.

2.1. Hạn chế về hiệu quả kinh tế và phát triển sinh kế

Một trong những thách thức lớn nhất là hiệu quả kinh tế mang lại cho người dân còn rất thấp. Tài liệu nghiên cứu tại thôn Nước Đang và Đồng Vào cho thấy thu nhập từ rừng sau khi được giao là không đáng kể. Nguyên nhân chính là chất lượng rừng nghèo, chưa đủ điều kiện khai thác gỗ. Người dân chủ yếu chỉ được hưởng lợi từ lâm sản ngoài gỗ với giá trị thấp. Điều này chưa tạo ra động lực đủ mạnh để cộng đồng tích cực tham gia bảo vệ rừng. Mục tiêu phát triển sinh kế bền vững từ rừng vẫn còn xa vời, khiến người dân vẫn phải phụ thuộc vào các hoạt động nông nghiệp khác hoặc khai thác tài nguyên rừng trái phép để mưu sinh, tạo ra áp lực lớn lên công tác quản lý.

2.2. Bất cập trong cơ chế và sự tham gia của người dân địa phương

Sự tham gia của cộng đồng vào tiến trình QLRCĐ được đánh giá là “tương đối”. Dù tỷ lệ hộ dân tham gia các cuộc họp triển khai khá cao, nhưng sự tự nguyện và chủ động trong công tác tuần tra, bảo vệ rừng còn hạn chế. Vai trò của người dân địa phương chưa được phát huy tối đa. Cơ chế chia sẻ lợi ích chưa rõ ràng và hấp dẫn. Cách thức tố giác các hành vi vi phạm còn e dè, chưa hiệu quả. Các mâu thuẫn nội bộ trong cộng đồng liên quan đến quyền lợi và trách nhiệm cũng là một rào cản. Tình trạng một số cá nhân “cố ý” vi phạm pháp luật vì lợi ích riêng cho thấy sự gắn kết và tính kỷ luật của cộng đồng chưa thực sự vững chắc.

2.3. Suy giảm tài nguyên và khó khăn trong bảo tồn đa dạng sinh học

Về mặt môi trường, hiệu quả quản lý rừng chưa thực sự rõ nét. Tại thôn Nước Đang, diện tích rừng thậm chí có chiều hướng giảm xuống do tình trạng phá rừng trái pháp luật. Mặc dù chất lượng rừng ở một số khu vực có cải thiện nhẹ, nhưng nhìn chung, các hoạt động quản lý chưa đủ mạnh để ngăn chặn suy thoái. Công tác bảo tồn đa dạng sinh học đối mặt với nhiều khó khăn khi các loài động thực vật quý hiếm vẫn bị săn bắt, khai thác. Áp lực từ việc chuyển đổi đất rừng tự nhiên sang trồng cây nguyên liệu (keo) cũng là một mối đe dọa lớn, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và tính bền vững của tài nguyên rừng được giao.

III. Hướng dẫn hoàn thiện chính sách lâm nghiệp cho cộng đồng

Để giải quyết các thách thức hiện hữu, việc đề xuất các giải pháp đồng bộ về chính sách lâm nghiệp là yêu cầu cấp thiết. Các giải pháp này cần tập trung vào việc tạo ra một khung pháp lý và cơ chế hỗ trợ rõ ràng, minh bạch và thực tiễn, giúp cộng đồng thực sự trở thành người chủ của khu rừng. Cần có sự điều chỉnh trong cơ chế hưởng lợi, không chỉ dựa vào khai thác gỗ mà cần đa dạng hóa các nguồn thu. Việc tích hợp các chính sách mới như chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) sẽ tạo ra nguồn tài chính bền vững cho công tác bảo vệ rừng. Đồng thời, cần trao quyền nhiều hơn cho cộng đồng trong việc xây dựng và thực thi các quy ước bảo vệ rừng, đảm bảo các quy định này phù hợp với văn hóa, tập quán địa phương và có tính khả thi cao. Sự hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức liên quan không nên dừng lại sau khi giao rừng mà cần tiếp tục đồng hành cùng cộng đồng.

3.1. Cải thiện cơ chế hưởng lợi từ việc giao rừng cho cộng đồng

Cần xây dựng một cơ chế hưởng lợi linh hoạt và công bằng hơn. Đối với những khu rừng nghèo chưa thể khai thác gỗ, chính sách nên tập trung hỗ trợ cộng đồng phát triển kinh tế dưới tán rừng, trồng cây dược liệu, hoặc các mô hình nông lâm kết hợp. Cần đơn giản hóa thủ tục cho phép cộng đồng tận thu, tận dụng lâm sản ngoài gỗ và khai thác tỉa thưa hợp lý để cải thiện chất lượng rừng. Đặc biệt, chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) cần được triển khai mạnh mẽ tại Ba Tơ. Nguồn kinh phí từ PFES sẽ là nguồn thu nhập ổn định, trực tiếp cho các hộ gia đình tham gia bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng, tạo động lực tài chính rõ ràng và bền vững.

3.2. Cách xây dựng hương ước quy ước bảo vệ rừng hiệu quả

Hương ước bảo vệ rừng và quy ước bảo vệ rừng là công cụ quản lý cấp cơ sở quan trọng. Để phát huy hiệu quả, quá trình xây dựng quy ước phải có sự tham gia thực chất của mọi thành viên trong cộng đồng, đặc biệt là già làng, trưởng bản và người có uy tín. Nội dung quy ước cần cụ thể, rõ ràng về quyền lợi, nghĩa vụ, các hành vi bị cấm và hình thức xử lý vi phạm. Quan trọng hơn, các quy định này phải dựa trên luật tục truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số Ba Tơ nhưng không trái với pháp luật nhà nước. Việc công nhận và hỗ trợ thực thi các quy ước này từ chính quyền địa phương sẽ nâng cao tính pháp lý và hiệu lực của chúng trong thực tiễn.

IV. Bí quyết nâng cao năng lực cộng đồng để quản lý rừng hiệu quả

Con người là yếu tố cốt lõi quyết định sự thành công của mô hình lâm nghiệp cộng đồng. Do đó, các giải pháp nâng cao năng lực cộng đồng phải được đặt lên hàng đầu. Hoạt động này không chỉ dừng lại ở việc tập huấn kiến thức pháp luật mà cần trang bị cho người dân các kỹ năng thực tiễn về quản lý, kỹ thuật lâm sinh, phòng cháy chữa cháy rừng, và giám sát tài nguyên. Cần xây dựng các mô hình phát triển kinh tế lâm nghiệp thí điểm ngay tại cộng đồng để người dân có thể học hỏi và nhân rộng. Tăng cường vai trò của ban quản lý rừng thôn, tổ bảo vệ rừng thông qua các chương trình đào tạo chuyên sâu và cơ chế đãi ngộ hợp lý. Sự hỗ trợ kỹ thuật từ các cơ quan chuyên môn như Hạt Kiểm lâm, Phòng Nông nghiệp cần được duy trì thường xuyên, giúp cộng đồng giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình quản lý.

4.1. Tăng cường vai trò người dân và đồng bào dân tộc thiểu số

Để vai trò của người dân địa phương thực sự được phát huy, cần trao cho họ quyền ra quyết định nhiều hơn trong việc lập kế hoạch quản lý và sử dụng rừng. Các hoạt động tuyên truyền, tập huấn cần được thiết kế phù hợp với văn hóa và ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số Ba Tơ. Cần khơi dậy niềm tự hào và ý thức trách nhiệm truyền thống của người Hrê đối với rừng. Việc công nhận và tích hợp kiến thức bản địa vào các kế hoạch quản lý hiện đại sẽ giúp các hoạt động bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng trở nên hiệu quả và bền vững hơn.

4.2. Hướng dẫn phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững

Giải pháp căn cơ để giảm áp lực lên rừng là tạo ra sinh kế thay thế. Cần hỗ trợ cộng đồng xây dựng các mô hình phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững như: trồng cây dược liệu dưới tán rừng (sa nhân, nấm lim), chăn nuôi gia súc (dê, bò) theo hình thức bán chăn thả có kiểm soát, hoặc phát triển du lịch sinh thái cộng đồng. Các dự án cần cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật và kết nối thị trường tiêu thụ sản phẩm cho người dân. Khi sinh kế được đảm bảo, người dân sẽ có thêm nguồn lực và động lực để bảo vệ khu rừng được giao một cách tốt hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản lý rừng cộng đồng đóng vai trò then chốt trong chiến lược phân cấp quản lý tài nguyên và phát triển sinh kế bền vững tại khu vực miền núi Việt Nam. Tại huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi, nơi có 103.109,06 ha đất lâm nghiệp và hơn 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số Hrê, công tác giao đất giao rừng đã đạt được những bước tiến đáng kể với 9.139,26 ha rừng được giao cho 38 cộng đồng thôn quản lý. Tuy nhiên, việc vận hành các mô hình này sau giai đoạn bàn giao đang đối mặt với nhiều rào cản về cơ chế sinh kế và năng lực tự quản.

Nghiên cứu tập trung đánh giá toàn diện mô hình quản lý rừng cộng đồng tại xã Ba Bích, huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi trong giai đoạn từ tháng 7/2017 đến tháng 01/2018. Xã Ba Bích có tổng diện tích tự nhiên 5.874,28 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 83,31% tương đương 4.893,94 ha. Địa bàn xã đã tiến hành giao 906,55 ha đất lâm nghiệp cho 4 cộng đồng thôn quản lý, bao gồm 896,89 ha rừng tự nhiên và 9,66 ha đất không có rừng. Trọng tâm nghiên cứu là mô hình thí điểm thuộc Dự án Phát triển ngành Lâm nghiệp với quy mô 302,09 ha rừng tự nhiên sản xuất tại hai thôn Nước Đang và Đồng Vào.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi độ che phủ rừng tại xã Ba Bích năm 2016 suy giảm mạnh xuống mức 47,93%, giảm 27,40% so với mức 75,33% của năm 2015. Trong khi đó, toàn xã có 177 hộ nghèo chiếm 28,50% và 147 hộ cận nghèo chiếm 23,55%, với mức thu nhập bình quân chỉ đạt 9.500.000 đồng/người/năm. Đề tài cung cấp cơ sở khoa học giúp tháo gỡ điểm nghẽn giữa mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái rừng tự nhiên và nhu cầu gia tăng thu nhập của 621 hộ gia đình địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển bền vững do Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới đề xuất năm 1987 và Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế công bố năm 1980. Khung phân tích này tích hợp hài hòa 3 trụ cột cơ bản: hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Đối với lĩnh vực lâm nghiệp, nghiên cứu ứng dụng định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc năm 1978 và Tổ chức Bảo tồn Rừng năm 2005 về quản lý rừng cộng đồng, xác định đây là tiến trình bảo vệ và phát triển rừng dựa trên cấu trúc truyền thống, kiến thức bản địa và hương ước của người dân địa phương.

Khung pháp lý được viện dẫn chặt chẽ từ Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Luật Đất đai năm 2013, Nghị định số 23/2006/NĐ-CP, Quyết định số 178/2001/QĐ-TTg về quyền hưởng lợi và nghĩa vụ của hộ gia đình nhận khoán rừng, cùng Quyết định số 07/2012/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác bảo vệ rừng. Hệ thống khái niệm trọng tâm bao gồm: rừng cộng đồng, lâm nghiệp xã hội, quyền hưởng dụng tài nguyên và thể chế quản trị rừng bản địa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các nhóm thu nhập khác nhau tại cộng đồng người Hrê. Tổng cỡ mẫu khảo sát trực tiếp là 60 hộ gia đình tại hai thôn nghiên cứu, chia đều mỗi thôn 30 hộ. Cụ thể:

• Thôn Nước Đang khảo sát 30 hộ, gồm 5 hộ nghèo, 10 hộ cận nghèo và 15 hộ khá.
• Thôn Đồng Vào khảo sát 30 hộ, gồm 10 hộ nghèo, 10 hộ cận nghèo và 10 hộ khá.

Đồng thời, phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc được thực hiện với 8 cán bộ chuyên trách, gồm 2 cán bộ Hạt Kiểm lâm, 1 cán bộ Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Ba Tơ, cùng 5 cán bộ chủ chốt của Ủy ban nhân dân xã Ba Bích phụ trách địa chính, lâm nghiệp và lãnh đạo xã.

Nghiên cứu áp dụng bộ công cụ đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia bao gồm phân tích kinh tế hộ, sơ đồ Venn để xác định vị trí và mối quan hệ giữa các bên liên quan, ma trận SWOT để làm rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của mô hình. Phương pháp phân tích định lượng được xử lý qua phần mềm Microsoft Excel, giúp phân tách các biến động về cơ cấu thu nhập, tần suất tuần tra và mức độ tuân thủ quy ước bảo vệ rừng. Toàn bộ tiến trình thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được triển khai liên tục từ tháng 7/2017 đến tháng 01/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về hiện trạng và chất lượng tài nguyên rừng, trong tổng số 302,09 ha rừng tự nhiên giao cho hai thôn, chất lượng rừng phân bố không đồng đều và phần lớn thuộc trạng thái trữ lượng thấp. Thôn Nước Đang quản lý 168,70 ha với 85,1% diện tích là rừng tự nhiên trung bình (143,60 ha) và 14,9% là rừng nghèo (25,10 ha). Ngược lại, thôn Đồng Vào quản lý 133,39 ha thì diện tích rừng nghèo chiếm ưu thế với 54,7% (72,99 ha), còn lại 45,3% là rừng trung bình (60,40 ha). Thành phần loài cây gỗ có giá trị thương phẩm cao hầu như không còn, chủ yếu là các loài cây thuộc nhóm gỗ từ nhóm IV đến nhóm VII.

Thứ hai, về hiệu quả kinh tế và đóng góp sinh kế, quản lý rừng cộng đồng chưa tạo ra nguồn thu nhập đáng kể cho người dân. Cơ cấu kinh tế toàn xã Ba Bích năm 2016 vẫn phụ thuộc 82,7% vào nông lâm ngư nghiệp, nhưng nguồn thu từ 302,09 ha rừng giao gần như bằng không. Các hộ dân chỉ thu hái lâm sản ngoài gỗ nhỏ lẻ như mây tre, nấm lim, mật ong và đót phục vụ tiêu dùng gia đình hoặc bán với giá trị thấp. Thu nhập bình quân đầu người toàn xã chỉ đạt khoảng 9.500.000 đồng/năm, khiến người dân chưa có động lực kinh tế để gắn bó lâu dài với việc bảo vệ rừng tự nhiên.

Thứ ba, về mặt xã hội và sự tham gia của cộng đồng, tỷ lệ người dân tham gia các cuộc họp thông qua quy ước bảo vệ rừng đạt mức cao trên 85%, nhưng hoạt động tuần tra thực địa diễn ra rời rạc. Tình trạng phá rừng tự nhiên để lấy đất trồng cây keo nguyên liệu có xu hướng gia tăng. Áp lực kinh tế từ 846 ha rừng trồng khai thác hàng năm đem lại gần 70.000 m3 gỗ keo trên địa bàn xã đã kích thích các hành vi xâm lấn trái phép vào diện tích rừng tự nhiên được giao.

Thứ tư, tồn tại sự tương phản rõ rệt giữa hai thể chế quản lý rừng trên địa bàn. Toàn huyện Ba Tơ hiện có gần 100 ha rừng tự nhiên do cộng đồng quản lý theo luật tục tâm linh của người Hrê (rừng ma). Diện tích rừng này được bảo vệ nguyên vẹn 100%, không xảy ra tình trạng xâm hại dù không có sự can thiệp của pháp luật nhà nước. Trong khi đó, rừng tự nhiên được nhà nước giao quyền quản lý lại thường xuyên đối mặt với nguy cơ bị phá hoại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên xuất phát từ sự đứt gãy về nguồn lực tài chính sau khi Dự án Phát triển ngành Lâm nghiệp kết thúc vào năm 2015. Khi dự án rút đi, các hoạt động tập huấn nâng cao năng lực và hỗ trợ phụ cấp cho đội tuần tra rừng thôn bản bị dừng hoàn toàn. Cơ chế hưởng lợi theo Quyết định số 178/2001/QĐ-TTg quy định người dân chỉ được hưởng lợi từ lượng tăng trưởng sau chu kỳ 10 đến 15 năm, đây là khoảng thời gian quá dài và không đáp ứng được nhu cầu sinh kế trước mắt của 324 hộ dân nghèo và cận nghèo tại địa phương.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh sự mất cân đối thể chế qua biểu đồ so sánh cơ cấu thu nhập hộ gia đình và ma trận phân tích các bên liên quan. Biểu đồ cho thấy nguồn thu từ kinh tế nương rẫy và rừng trồng keo lai chiếm hơn 70% tổng thu nhập, trong khi rừng tự nhiên cộng đồng chiếm tỷ trọng dưới 2%. Bảng ma trận SWOT chỉ ra rằng điểm yếu lớn nhất của mô hình là Ban Quản lý rừng thôn thiếu tư cách pháp nhân độc lập và không có ngân sách hoạt động thường xuyên. So sánh với các mô hình lâm nghiệp cộng đồng thành công tại Nepal và Ấn Độ, nơi người dân được trao quyền khai thác bền vững và hưởng lợi tức thì từ quỹ lâm nghiệp thôn bản, mô hình tại Ba Bích bộc lộ khoảng trống lớn về việc dung hòa giữa quyền lợi kinh tế và nghĩa vụ bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách tài chính và cơ chế chia sẻ lợi ích từ rừng. Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần tích hợp diện tích 906,55 ha rừng cộng đồng xã Ba Bích vào hệ thống chi trả dịch vụ môi trường rừng giai đoạn 2018-2020. Mục tiêu đặt ra là giải ngân tối thiểu 15% đến 20% nguồn kinh phí dịch vụ môi trường rừng hàng năm trực tiếp cho Quỹ bảo vệ rừng cấp thôn, đảm bảo chi trả thù lao tuần tra định kỳ cho các thành viên.

Thứ hai, kiện toàn cơ cấu và nâng cao năng lực cho Tổ bảo vệ rừng cộng đồng. Ủy ban nhân dân xã Ba Bích phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm huyện Ba Tơ tổ chức 4 đợt tập huấn kỹ thuật lâm sinh và kỹ năng tuần tra mỗi năm cho 60 hộ nhận khoán. Trang bị đồng bộ công cụ hỗ trợ, thiết bị định vị GPS và sổ nhật ký tuần tra, duy trì tần suất kiểm tra thực địa tối thiểu 2 lần mỗi tháng trên toàn bộ 302,09 ha rừng giao cho hai thôn Nước Đang và Đồng Vào bắt đầu từ quý 3/2018.

Thứ ba, thể chế hóa hương ước thôn bản gắn liền với văn hóa truyền thống người Hrê. Ban Quản lý thôn Nước Đang và Đồng Vào cần rà soát, bổ sung quy ước quản lý bảo vệ rừng dựa trên việc tiếp thu các giá trị kiêng cữ tích cực từ mô hình tự quản 100 ha rừng ma truyền thống. Hoàn thành việc ký cam kết không phá rừng trồng keo với 100% hộ gia đình trong xã trước tháng 12/2018.

Thứ tư, triển khai các mô hình phát triển sinh kế nông lâm kết hợp dưới tán rừng. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Ba Tơ cần xây dựng dự án thí điểm trồng 10 ha mây nếp, sa nhân tím, nấm lim xanh và chăn nuôi dê bán thâm canh tại hai thôn trong giai đoạn 2019-2021. Mục tiêu nâng mức thu nhập bình quân của các hộ tham gia quản lý rừng lên trên 15.000.000 đồng/người/năm, giảm tỷ lệ hộ nghèo của xã xuống dưới 20%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp bao gồm Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ngãi và Phòng Nông nghiệp các huyện miền núi. Luận văn cung cấp số liệu thực chứng về những rào cản chính sách tại 62 huyện nghèo trên cả nước theo Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP, hỗ trợ việc điều chỉnh quy trình giao đất giao rừng phù hợp với thực tiễn.

Thứ hai, ban quản lý các chương trình, dự án phát triển nông thôn và các tổ chức phi chính phủ đang hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Tài liệu là tài liệu tham khảo giá trị trong việc thiết kế các dự án can thiệp sinh kế sau giao rừng, tránh tình trạng dự án kết thúc thì hoạt động bảo vệ rừng bị đình trệ.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên các chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Lâm nghiệp xã hội và Phát triển nông thôn. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về ứng dụng các công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia, phân tích sơ đồ Venn và ma trận SWOT trong nghiên cứu lâm nghiệp.

Thứ tư, chính quyền cơ sở cấp xã và ban quản lý thôn bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại 16 xã, thị trấn của huyện Ba Tơ và các vùng lân cận. Bản nghiên cứu cung cấp giải pháp cụ thể giúp lồng ghép luật tục truyền thống vào quy ước thôn bản nhằm quản lý bền vững tài nguyên rừng tự nhiên tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến hiệu quả kinh tế từ rừng cộng đồng tại xã Ba Bích còn thấp là gì? Phần lớn diện tích 302,09 ha rừng giao cho hai thôn là rừng nghèo và rừng trung bình với các nhóm gỗ giá trị thấp từ nhóm IV đến nhóm VII. Theo chính sách hiện hành, việc khai thác gỗ thương phẩm bị đóng cửa và chu kỳ hưởng lợi kéo dài từ 10 đến 15 năm, trong khi nguồn thu từ lâm sản ngoài gỗ chỉ chiếm dưới 2% tổng thu nhập của các hộ dân.

Tại sao mô hình quản lý rừng theo luật tục của người Hrê lại đạt hiệu quả cao hơn rừng được nhà nước giao? Gần 100 ha rừng ma tại huyện Ba Tơ được bảo vệ nguyên vẹn nhờ vào niềm tin tâm linh sâu sắc và các quy định nghiêm ngặt của cộng đồng người Hrê. Người dân tuyệt đối không xâm phạm khu vực này vì sợ vi phạm điều kiêng cữ của làng, trong khi rừng do nhà nước giao thiếu cơ chế giám sát thực địa liên tục và thiếu lợi ích kinh tế trực tiếp.

Sự rút lui của Dự án Phát triển ngành Lâm nghiệp đã để lại những khoảng trống nào? Sau khi dự án kết thúc vào năm 2015, nguồn kinh phí hỗ trợ đào tạo tập huấn và trợ cấp tuần tra cho 2 tổ bảo vệ rừng thôn bị gián đoạn hoàn toàn. Cộng đồng không có kinh phí tự chủ để duy trì hoạt động bảo vệ 302,09 ha rừng, dẫn đến tình trạng suy giảm trách nhiệm và phát sinh các vụ lấn chiếm đất rừng tự nhiên để trồng keo.

Phương pháp chọn mẫu 60 hộ gia đình có đảm bảo tính đại diện khoa học cho đề tài không? Cỡ mẫu 60 hộ tại hai thôn Nước Đang và Đồng Vào được phân tầng ngẫu nhiên theo 3 mức thu nhập đại diện: 15 hộ nghèo, 20 hộ cận nghèo và 25 hộ khá. Tỷ lệ này phản ánh đúng cấu trúc kinh tế của xã Ba Bích với 28,50% hộ nghèo và 23,55% hộ cận nghèo, đảm bảo độ tin cậy cao cho các phân tích thống kê.

Giải pháp nào khả thi nhất để tạo sinh kế tức thì cho người dân nhận quản lý rừng? Giải pháp đột phá nhất là phát triển kinh tế dưới tán rừng thông qua trồng thử nghiệm 10 ha mây tre, cây dược liệu bản địa như sa nhân tím, nấm lim xanh kết hợp chăn nuôi gia súc. Mô hình này kết hợp nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng sẽ tạo dòng tiền ngắn ngày, giúp cải thiện thu nhập cho 324 hộ nghèo và cận nghèo của xã.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện thực trạng quản lý 906,55 ha rừng cộng đồng tại xã Ba Bích, làm rõ hiện trạng 302,09 ha rừng tự nhiên thí điểm tại hai thôn Nước Đang và Đồng Vào.
• Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý giữa sự bảo tồn tuyệt đối của 100 ha rừng ma theo luật tục và nguy cơ suy thoái của rừng giao theo cơ chế quản lý nhà nước khi độ che phủ rừng giảm xuống còn 47,93% năm 2016.
• Đề tài đóng góp phương pháp luận phân tích thể chế quản lý rừng có sự tham gia thông qua việc kết hợp công cụ đánh giá nông thôn, ma trận SWOT và phân tích kinh tế 60 hộ gia đình.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp đồng bộ về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, nâng cao năng lực kiểm lâm cơ sở và phát triển sinh kế dưới tán rừng giai đoạn 2018-2022.
• Các cấp chính quyền tỉnh Quảng Ngãi và huyện Ba Tơ cần khẩn trương xem xét, phê duyệt quy chế quản lý tài chính và hỗ trợ sinh kế cho các cộng đồng thôn bản, biến quyền quản lý rừng trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thành động lực phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận - Luật Đất đai năm 2013 ngày 29/11/2013; - Luật Bảo vệ và phát triển rừng ngày 03/12/2004; - Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ về quy định chi tiết thi hành một số điều của luật Đất đai; - Nghị định số 23/2006/NĐ-CP ngày 03/3/2006 của Chính phủ về thi hành luật Bảo vệ và phát triển rừng; - Quyết định số 07/2012/QĐ-TTg ngày 08/02/2012 của Thủ tướng Chính phủ về ban hành một số chính sách tăng cường công tác bảo vệ rừng. - Quyết định 49/2016/QĐ-TTg ngày 01/11/2016 của Thủ tướng chính phủ ban hành Quy chế quản lý rừng sản xuất; - Quyết định 178/2001/QĐ-TTg ngày 12/11/2001 của Thủ tướng chính phủ về quyền hưởng lợi, nghĩa vụ của gia đình, cá nhân được giao, được thuê nhận khoán rừng và đất Lâm nghiêp; - Thông tư số 23/2014/TT-BTNMT ngày 19/5/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định về Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản gắn liền với đất; - Thông tư số 24/2014/TT-BTNMT ngày 19/5/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định về hồ sơ địa chính; - Thông tư số 25/2014/TT-BTNMT ngày 19/5/2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định về thành lập bản đồ; - Thông tư số 34/2009/TT-BNNPTNT ngày 10/6/2009 quy định tiêu chí xác định và phân loại rừng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn; - Thông tư số 38/2007/TT-BNN ngày 25/4/2007 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về Hướng dẫn trình tự, thủ tục giao rừng, cho thuê rừng, thu hồi rừng cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư thôn; - Thông tư số 25/2011/TT-BNNPTNT ngày 06/4/2011 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về sửa đổi bổ sung một số điều Thông tư 38/2007/TT- BNNPTNT ngày 25/4/2007 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn về việc hướng dẫn trình tự, thủ tục giao rừng, cho thê rừng, thu hồi rừng cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và công đồng dân cư thôn; PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 - Thông tư số 21/2016/TT-BNNPTNT ngày 28/6/2016 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn quy định về khai thác chính và tận dụng, tân thụ lâm sản; - Thông tư liên tịch số 07/2011/TTLT-BNNPTNT-BTNMT ngày 29/01/2011 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và Bộ Tài Nguyên Môi trường về hướng dẫn một số nội dung về giao rừng, thuê rừng gắn liền với giao đất, thuê đất lâm nghiệp; - Văn bản hợp nhất số 21/2014/VBHN-BNNPTNT ngày 06/5/2014 của Bộ Nông Nghiệp và Phát triển Nông thôn về việc ban hành thông tư hướng dẫn trình tự, thủ tục giao rừng cho thuê rừng, thu hồi rừng cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư thôn; - Quyết định 138/2004/QĐ-UBND ngày 20/5/2014 của UBND tỉnh Quảng Ngãi về ban hành khung hưởng lợi và nghĩa vụ của hộ gia đình cá nhân được giao, cho thuê, nhận khoán rừng và đất lâm nghiệp tỉnh Quảng Ngãi; - Quyết định số 2480/QĐ-UBND ngày 31/12/2015 của Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi về việc phê duyệt kết quả rà soát, điều chỉnh, bổ sung quy hoạch 03 loại rừng trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi; - Quyết định số 225/QĐ-UBND ngày 26/3/2015 của UBND huyện Ba Tơ về việc giao rừng cho cộng đồng dân cư thôn Nước Đang, xã Ba Bích.

- Quyết định số 229/QĐ-UBND ngày 27/3/2015 của UBND huyện Ba Tơ về việc giao rừng cho cộng đồng dân cư thôn Đồng Vào, xã Ba Bích; - Quyết định số 13/QĐ-UBND ngày 06/01/2012 của Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi về việc phê duyệt Phương án giao rừng, cho thuê rừng huyện Ba Tơ giai đoạn 2012-2013; - Quyết định số 1049/QĐ-UBND ngày 25/7/2014 của Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi về việc phê duyệt điều chỉnh nguồn kinh phí và thời gian thực hiện Phương án giao rừng, cho thuê rừng huyện Ba Tơ; - Quyết định số 1377/QĐ-UBND ngày 12/8/2015 của Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi về việc điều chỉnh đối tượng, loại rừng, diện tích rừng, hạn mức giao cho thuê rừng và tổng dự toán thực hiện Phương án giao rừng, cho thuê rừng huyện Ba Tơ giai đoạn 2012-2015. Cơ sở thực tiễn 1. Các khái niệm liên quan đến quản lý rừng cộng đồng 1. Khái niệm về rừng Rừng là sự hình thành phức tạp của tự nhiên, là thành phần cơ bản của sinh quyển địa cầu.

PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Theo Điều 3 của Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004: Rừng là một hệ sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng, và các yếu tố môi trường khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trưng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất phòng hộ, đất rừng đặc dụng. Khái niệm về Cộng đồng - Thuật ngữ cộng đồng (community) được định nghĩa: “Một nhóm người sống trên cùng một khu vực và thường cùng nhau chia sẻ các mục tiêu chung, các luật lệ xã hội chung và/ hoặc có quan hệ gia đình/ xã hội với nhau” (Bùi Việt Hải, 2007). - Cộng đồng dân cư gồm cộng đồng người Việt Nam sinh sống trên cùng địa bàn thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc và các điểm dân cư tương tự có cùng phong tục, tập quán hoặc có chung dòng họ (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013).

- Cộng đồng dân cư thôn là toàn bộ các hộ gia đình, cá nhân sống trong cùng một thôn, làng, bản, ấp, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị tương đương (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2004). - Làng cổ truyền là đơn vị xã hội cao nhất trong xã hội Chăm, Bana, Thái là cộng đồng của những người có quan hệ huyết thống hay khác huyết thống cùng sinh sống làm ăn trong một phạm vi nhất định (Nguyễn Xuân Hồng và cộng sự, 2000). Khái niệm về Rừng cộng đồng Rừng cộng đồng đã có và tồn tại từ bao đời nay, nhưng về phương diện khoa học thì mới được các nhà khoa học nhận diện đầu tiên vào những năm đầu thập kỷ 70, từ đó khái niệm rừng cộng đồng (community forest_CF) cũng xuất hiện. Rừng cộng đồng là rừng của thôn đã quản lý theo truyền thống trước đây mà khi chuyển đổi hoặc giải thể, hợp tác xã đã giao lại cho xã hoặc các thôn quản lý, sử dụng và hưởng lợi từ khu rừng đó.

Để nhận biết đâu là rừng cộng đồng, ở nơi nào có rừng cộng đồng và xây dựng các khái niệm, phương thức liên quan đến QLRCĐ (community forest managenent_CFM) cần phải có khái niệm rõ ràng về rừng cộng động. Rừng cộng đồng là một khái niệm cần làm rõ nội dung sau: - Về quyền sở hữu: Theo Luật Bảo vệ và phát triển rừng thì các tổ chức và cá nhân được nhà nước giao rừng, cho thuê rừng, giao đất cho thuê đất để phát triển rừng. Nhà nước thống nhất quản lý và định đoạt đối với rừng tự nhiên và rừng được phát triển với vốn nhà nước, rừng do nhà nước nhận chuyển quyền sở hữu rừng sản xuất là rừng trồng từ các chủ rừng, động vật rừng hoang dã, vi sinh vật rừng, cảnh quan môi trường rừng. Rừng trồng thuộc sở hữu của người đã đầu tư công sức để trồng nên khu rừng đó.

PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 - Về quyền sử dụng rừng và đất lâm nghiệp: Chủ rừng được đăng ký quyền sử dụng rừng là rừng trồng. Chủ rừng được thực hiện những hành vi nhất định để quản lý, sử dụng, khai thác những lợi ích của rừng và đất lâm nghiệp được giao hay được khoán bảo vệ. - Về quyền định đoạt: Về đất lâm nghiệp tất nhiên thuộc về nhà nước vì đất thuộc sở hữu của nhà nước, nhưng quyền định đoạt rừng cây tùy thuộc vào quyền sở hữu rừng cây của cộng đồng. - Về quyền hưởng lợi: Cộng đồng được hưởng lợi từ rừng và đất lâm nghiệp đúng như quy định của nhà nước.

Đối với rừng do cộng đồng nhận khoán bảo vệ từ các tổ chức thì quyền hưởng lợi của cộng đồng được hưởng theo quy định của hợp đồng khoán. Tóm lại, rừng cộng đồng là những khu rừng mà chủ thể quản lý rừng là cộng đồng có nhiệm vụ, trách nhiệm, quyền hạn rõ ràng như một chủ rừng thực sự. Khái niệm về Lâm nghiệp cộng đồng Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ) là những hoạt động không chỉ giới hạn trong việc trồng cây rừng ở trang trại, khu nhà ở hay ven đường, mà còn đề cập đến cả tập quán du canh, việc sử dụng và quản lý rừng tự nhiên, cung cấp các sản phẩm lâm sản từ rừng tự nhiên, từ rừng trồng hay nông lâm kết hợp. LNCĐ cũng đề cập đến việc xác định nhu cầu của địa phương, tăng cường quản lý sử dụng các sản phẩm lâm nghiệp để cải thiện mức sống của người dân theo một phương thức bền vững, đặc biệt là cải thiện điều kiện sống cho người nghèo (FAO, 2000).

Theo Arnold 1992, định nghĩa tổng quát về LNCĐ, hiểu một cách chính xác và thiết thực nhất thì LNCĐ là một thuật ngữ bao trùm hàng loạt các hoạt động gắn kết người dân nông thôn với cây và rừng cũng như các sản phẩm và lợi ích thu được từ rừng trồng và rừng tự nhiên. Một số người quan niệm LNCĐ có thể được gọi là một bộ phận của lâm nghiệp xã hội (LNXH). Lâm nghiệp cộng đồng là một quá trình Nhà nước giao rừng và đất rừng cho cộng đồng quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, đất rừng theo hướng bền vững và góp phần cải thiện điều kiện sinh kế của cộng đồng ngày một lớn hơn. Ở Việt Nam, khái niệm “cộng đồng” được dùng trong lĩnh vực quản lý tài nguyên rừng có thể khái quát thành 2 loại quan điểm chính sau đây: Thứ nhất, cộng đồng là một tập hợp những người sống gắn bó với nhau thành một xã hội nhỏ có những điểm tương đồng về mặt văn hoá, kinh tế, xã hội truyền thống, phong tục tập quán, có các quan hệ trong sản xuất và đời sống gắn bó với nhau PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 và thường có ranh giới không gian trong một thôn bản.

Theo quan niệm này, cộng đồng chính là “cộng đồng dân cư thôn bản” (sau đây “thôn bản” được gọi chung là “thôn” cho phù hợp với Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004). Thứ hai, cộng đồng được dùng trong quản lý rừng chính là nói đến các nhóm người có mối quan hệ gắn bó với nhau trong sản xuất và đời sống.