Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về sự tham gia của trẻ em vào quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng động. Chương 2: Thực trạng tham gia của trẻ em vào quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng tại thành phố Vinh-Nghệ An. Chương 3: Một số giải pháp tăng cường sự tham gia của trẻ em vào quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng tại thành phố Vinh - Nghệ An. 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO QUẢN LÝ RỦI RO THIÊN TAI DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG 1.
Những vấn đề chung về rủi ro thiên tai 1. Khái niệm rủi ro thiên tai 1.Thiên tai Thiên tai là hiện tượng tự nhiên bất thường có thể gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế-xã hội, bao gồm: bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mưa đá, sương muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác (Điều 3, điểm 1, Luật phòng, chống thiên tai năm 2013 của Việt Nam). Thiên tai là sự gián đoạn các hoạt động kinh tế, xã hội gây tổn thất về người, tài sản, môi trường và điều kiện sống do các hiểm họa tự nhiên gây ra (Chương trình phát triển Liên Hiệp Quốc và Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2011, tr 11). Trên thực tế, chúng ta hay nhầm lẫn giữa khái niệm hiểm hoạ và thiên tai.
Hiểm hoạ là bất kỳ sự kiện, hiện tượng tự nhiên hoặc do con người có khả năng gây ra thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, thiệt hại về tài sản và gây tổn thất về kinh tế, xã hội và tàn phá môi trường (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2012, tr. Hiểm hoạ khi xảy ra có thể là một thiên tai hoặc không. Nếu hiểm hoạ đó chỉ gây ra những ảnh hưởng nhỏ, phạm vi ảnh hưởng hẹp thì đó không phải là một thiên tai. Chỉ khi hiểm hoạ gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống cộng đồng, phạm vi ảnh hưởng lớn thì lúc đó thảm họa mới trở thành thiên tai.Rủi ro thiên tai Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc chịu thiệt hại và mất mát phát sinh từ một hoặc nhiều sự kiện (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2012, tr.
Rủi ro thiên tai là thiệt hại mà thiên tai có thể gây ra về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và hoạt động kinh tế-xã hội (Điều 3, điểm 2, Luật phòng, chống thiên tai năm 2013 của Việt Nam), Theo IPCC, rủi ro thiên tai được định nghĩa là khả năng xảy ra các thay đổi nghiêm trọng trong các chức năng bình thường của một cộng đồng hay một xã hội ở một giai đoạn thời gian cụ thể, do các hiểm họa tự nhiên tương tác với các điều kiện dễ bị tổn thương của xã hội, dẫn đến các ảnh hưởng bất lợi rộng khắp đối với con người, vật chất, kinh tế hay môi trường, đòi hỏi phải ứng phó khẩn cấp để đáp ứng các nhu cầu cấp bách của con người và có thể phải cần đến sự hỗ trợ từ bên ngoài để phục hồi. Rủi ro thiên tai xuất hiện từ việc kết hợp giữa hiểm họa tự nhiên và tính dễ bị tổn thương của các yếu tố bị phơi bày trước hiểm họa, và làm tăng khả năng không thực hiện các chức năng bình thường của xã hội khi thiên tai xảy ra (IMHEN và UNDP, 2015, tr 37). Theo UNISDR, rủi ro thiên tai là thiệt hại do thiên tai có thể gây ra về người, tài sản, môi trường sống, các hoạt động kinh tế, xã hội tại một số cộng đồng trong một khoảng thời gian nhất định (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2012, tr. Trong trường hợp này, thuật ngữ “rủi ro thiên tai” được dùng để chỉ khả năng gây ra thiên tai chứ không chỉ là mô tả về thiên tai.
Trong Luận văn này, rủi ro thiên tai được hiểu là những thiệt hại do thiên tai gây ra, làm thay đổi điều kiện sống, các hoạt động của môi trường-xã hội, tác động xấu đến cuộc sống của con người. Rủi ro thiên tai, tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng là 3 khía cạnh một khi nhắc đến vấn đề thiên tai. Chúng có mối quan hệ khăng khít theo nhiều chiều hướng khác nhau: thiên tai gây ra tình trạng dễ bị tổn thương nên cần phải thích ứng; tình trạng dễ bị tổn thương dẫn đến dễ gặp rủi ro, cho nên cần thích 8 ứng; tăng cường thích ứng sẽ làm giảm rủi ro, từ đó làm giảm tình trạng dễ bị tổn thương. Bởi vậy, khi nghiên cứu về rủi ro thiên tai không thể không đề cập đến tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng.Tình trạng dễ bị tổn thương Tình trạng dễ bị tổn thương là những đặc điểm của một cộng đồng, hệ thống hoặc tài sản khiến cho cộng đồng, hệ thống hoặc tài sản đó dễ bị ảnh hưởng bởi các tác động có hại từ hiểm họa tự nhiên (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2012, tr.
Theo định nghĩa này, tình trạng dễ bị tổn thương được gây ra bởi những tác động xấu từ hiểm hoạ tự nhiên. Tuy nhiên, hiểm hoạ tự nhiên lại là một khái niệm khá rộng và không phải hiểm hoạ nào cũng là thiên tai. Đối với vấn đề này, luận văn quan tâm đến tình trạng dễ bị tổn thương trước thiên tai nhiều hơn là tình trạng dễ tổn thương trước các hiểm hoạ tự nhiên nói chung. Tình trạng dễ bị tổn thương trước thiên tai là khả năng dễ bị ảnh hưởng bất lợi từ thiên tai của một công đồng hay một hệ thống.
“Trong lĩnh vực rủi ro thiên tai, điều này bao gồm các đặc tính của một người hoặc một nhóm và tình hình của họ có ảnh hưởng đến khả năng để dự đoán, đối phó, chống lại, và phục hồi từ các tác động có hại của các hiện tượng vật lý. Tính dễ bị tổn thương là kết quả của nguồn tài lực xã hội, điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa, thể chế, tài nguyên thiên nhiên và điều kiện môi trường và các quy trình” (IMHEN và UNDP, 2015, tr 38 ).Năng lực thích ứng Năng lực thích ứng là khả năng thay đổi hoặc bị thay đổi để phù hợp hơn hoặc được cải thiện tốt hơn trong một số tình huống hay một số hoàn cảnh khác. Từ định nghĩa trên, ta có thể hiểu năng lực thích ứng trước thiên tai là khả năng tự điều chỉnh của một hệ thống nhằm giảm nhẹ các bất lợi, tận dụng các cơ hội khi thiên tai có thể xảy ra. Phân loại rủi ro thiên tai Rủi ro thiên tai rất đa dạng và phong phú.
Do đó việc phân loại rủi ro thiên 9 tai thường mang tính chất tương đối. Dựa vào các tiêu chí khác nhau sẽ có các cách phân loại khác nhau tuỳ thuộc vào mục đích nghiên cứu. Dưới đây là một số cách phân loại rủi ro thiên tai : Phân loại theo nguồ n xuấ t phát : là hình thức phân loại dựa vào nơi hình thành các loại thiên tai. Rủi ro thiên tai từ trái đất : bao gồm các rủi ro từ động đất, núi lửa, lũ bùn,….
Rủi ro thiên tai từ nước : bao gồm các rủi ro do lũ lụt, hạn hán, song thần, vòi rồng, xoáy nước,… Rủi ro thiên tai từ khí quyể n : bao gồm các rủi ro từ bão tố, gió lốc, mưa,… Phân loại theo đi ̣a hình: là hình thức phân loại dựa vào địa hình xảy ra thiên tai. Rủi ro thiên tai ở vùng đồi núi : bao gồm các rủi ro từ đá lở, lũ ống, lũ quét, sụt lở đất… Rủi ro thiên tai ở vùng biể n : bao gồm các rủi ro từ sóng thần, nước biển dâng, xâm nhập mặn, triều cường… Rủi ro thiên tai ở vùng đồng bằng: bao gồm các rủi ro từ ngập lụt, bão, … Phân loại theo Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 của Việt Nam, thiên tai bao gồm: bão, áp thấp nhiệt đới, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, rét hại, mưa đá, sương muối, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác. Tác động của rủi ro thiên tai đến con người và sự phát triển bền vững của quốc gia 1. Tác động của rủi ro thiên tai đến con người Tác động đến tính mạng, sức khoẻ Trong các loại rủi ro con người gặp phải trong cuộc sống, có lẽ rủi ro do thiên tai là đáng sợ và là điều không mong muốn nhất.
Bởi lẽ, thiên tai thường xảy ra trên một phạm vi khá rộng, khó dự đoán chính xác và đặc biệt là không thể tránh 10 khỏi. Rủi ro mà thiên tai gây ra thường mang tính thảm hoạ, trên diện rộng và gây ra những thiệt hại nặng nề cho con người, đặc biệt là sức khoẻ và tính mạng con người. Các con số thống kê thường cho thấy thiệt hại về con người do thiên tại gây ra là khó tránh khỏi và khó khắc phục nhất. Với tình hình thiên tai diễn biến ngày một phức tạp thì số người chết và chịu ảnh hưởng ngày một tăng cao.
Động đất là loại thiên tai gây ra thiệt hại về tính mạng con người nhiều nhất. Thế giới đã nhiều lần phải hứng chịu những trận động đất mạnh trên 7 độ Richter, làm hàng trăm nghìn người chết và bị thương. Cụ thể: trận động đất và sóng thần ngoài khơi Nhật Bản vào ngày 11 tháng 3 năm 2011 đã làm 15.854 người thiệt mạng, 9.677 người bị thương và 3.155 người mất tích tại 18 tỉnh (UNISDR, GAR, 2013). Trong nửa đầu năm 2015, nắng nóng đang diễn ra tại nhiều quốc gia trên thế giới đã làm nhiều người chết.
Tính đến ngày 23.2015, tại Ấn Độ đã có hơn 2000 người và tại Pakistan là gần 700 người chết. Theo dự báo thời tiết khắc nghiệt nếu không sớm chấm dứt thì số người chết sẽ còn tăng lên từng ngày. Tác động đến thu nhập cá nhân. Mỗi khi xảy ra thiên tai, không chỉ mọi sinh hoạt trong cuộc sống hàng của người dân bị ảnh hưởng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập hàng ngày của họ.
Đối với con người, thiên tai làm hạn chế quá trình di chuyển đi lại. Người dân không thể đi làm như thường lệ.