Luận án về quản lý rủi ro tác nghiệp của ngân hàng thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam

Chuyên đề nghiên cứu Quản lý rủi ro tác nghiệp tại ngân hàng thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao

• Trường học: Trường Đại học Ngoại thương
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Quản lý Rủi Ro Tác Nghiệp Tại Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Công Thương Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quản lý rủi ro tác nghiệp

Quản lý rủi ro tác nghiệp là một phần quan trọng trong hoạt động của các ngân hàng thương mại, đặc biệt là tại Ngân hàng thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam (VietinBank). Rủi ro tác nghiệp có thể phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm lỗi con người, quy trình không hiệu quả, và các sự kiện bên ngoài. Việc quản lý rủi ro này không chỉ giúp bảo vệ tài sản của ngân hàng mà còn duy trì uy tín và sự tin tưởng của khách hàng. Theo các nghiên cứu, việc áp dụng các phương pháp quản lý rủi ro hiện đại, như quy trình quản lý rủi ro doanh nghiệp (ERM), có thể giúp ngân hàng nhận diện và giảm thiểu các rủi ro này một cách hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của quản lý rủi ro tác nghiệp

Quản lý rủi ro tác nghiệp đóng vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của ngân hàng. Rủi ro tác nghiệp không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động mà còn có thể dẫn đến những tổn thất tài chính nghiêm trọng. Theo Robert Mehr và Bob Hedges, việc nhận diện và đánh giá rủi ro là bước đầu tiên trong quy trình quản lý rủi ro. Điều này cho thấy rằng, việc xây dựng một hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả là cần thiết để giảm thiểu các tác động tiêu cực từ rủi ro tác nghiệp.

II. Thực trạng quản lý rủi ro tác nghiệp tại VietinBank

Tại VietinBank, công tác quản lý rủi ro tác nghiệp đã được chú trọng và có những bước tiến đáng kể. Ngân hàng đã triển khai nhiều biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro, bao gồm việc tái cấu trúc mô hình quản lý và áp dụng các chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải đối mặt, như tình trạng gian lận nội bộ và lỗi tác nghiệp. Các sự kiện này không chỉ gây thiệt hại về tài chính mà còn ảnh hưởng đến danh tiếng của ngân hàng. Việc đánh giá và cải thiện quy trình quản lý rủi ro tác nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của VietinBank.

2.1. Những thành tựu đạt được

VietinBank đã đạt được nhiều thành tựu trong công tác quản lý rủi ro tác nghiệp. Ngân hàng đã xây dựng được một hệ thống quản lý rủi ro tương đối hoàn chỉnh, với các quy trình rõ ràng và minh bạch. Việc áp dụng các công nghệ hiện đại trong quản lý rủi ro cũng đã giúp ngân hàng nâng cao khả năng nhận diện và xử lý rủi ro. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục cải thiện và hoàn thiện các quy trình này để đáp ứng tốt hơn với các thách thức trong tương lai.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro tác nghiệp

Để nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro tác nghiệp tại VietinBank, cần triển khai một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, ngân hàng cần tăng cường đào tạo nhân viên về nhận diện và quản lý rủi ro. Thứ hai, việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý rủi ro sẽ giúp cải thiện quy trình và giảm thiểu sai sót. Cuối cùng, ngân hàng cần xây dựng một văn hóa quản lý rủi ro mạnh mẽ, trong đó mọi nhân viên đều có trách nhiệm trong việc nhận diện và báo cáo rủi ro.

3.1. Đào tạo và nâng cao nhận thức

Đào tạo nhân viên là một trong những yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro. Ngân hàng cần tổ chức các khóa đào tạo định kỳ để cập nhật kiến thức và kỹ năng cho nhân viên về quản lý rủi ro. Việc nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của quản lý rủi ro sẽ giúp nhân viên chủ động hơn trong việc nhận diện và xử lý các rủi ro phát sinh trong quá trình tác nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự bùng nổ của thị trường tài chính đã thúc đẩy các ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ cơ cấu kinh doanh: giảm dần tỷ trọng thu nhập từ hoạt động cấp tín dụng truyền thống và gia tăng tỷ trọng thu nhập từ hoạt động dịch vụ phi tín dụng. Tuy nhiên, sự phát triển đa dạng của các sản phẩm tài chính phức tạp cùng với quy mô giao dịch gia tăng vượt bậc đã khiến các định chế tài chính phải đối mặt với mức độ phơi nhiễm rủi ro tác nghiệp (Operational Risk - OR) ngày càng trầm trọng. Các sự cố rủi ro tác nghiệp phát sinh liên tục không chỉ gây thất thoát tài sản, gia tăng nợ xấu, làm suy giảm nghiêm trọng nguồn vốn chủ sở hữu mà còn đe dọa trực tiếp đến tính liên tục kinh doanh, uy tín thương hiệu và an toàn hệ thống của toàn bộ ngành ngân hàng.

Trong bức tranh chung đó, luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Quản lý rủi ro tác nghiệp của Ngân hàng thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam" đã tập trung giải quyết khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính then chốt: Thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và đánh giá thực nghiệm chuyên sâu về quản lý rủi ro tác nghiệp (QLRRTN) theo chuẩn mực Basel II tại một ngân hàng thương mại nhà nước đóng vai trò trụ cột như Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam (VietinBank) trong giai đoạn chuyển đổi then chốt 2015–2019. Trước đây, các nghiên cứu trong nước đa phần chỉ tiếp cận rủi ro tác nghiệp một cách định tính, thuần túy đưa ra các giải pháp mang tính đối phó sự vụ, "ngăn ngừa" hoặc "hạn chế" tổn thất rời rạc, chưa xem xét rủi ro như một yếu tố cố hữu cần được "quản trị chủ động" gắn liền với "khẩu vị rủi ro" (risk appetite), tối ưu hóa cấu trúc vốn và cân bằng chi phí kiểm soát.

Luận án xác lập 5 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) mang tính cốt lõi:

1. RQ1: Bản chất, nguồn gốc phát sinh, các đặc tính vận động và phương thức đo lường lượng hóa rủi ro tác nghiệp trong hoạt động kinh doanh của NHTM là gì?
2. RQ2: Nội dung, quy trình chuẩn mực và hệ thống công cụ quản trị (LDC, RCSA, KRI, BCM) cần được thiết lập như thế nào để đánh giá hiệu quả QLRRTN theo các trụ cột của Basel II?
3. RQ3: Những nhân tố chủ quan (con người, quy trình, hạ tầng CNTT) và khách quan (khung pháp lý, cơ chế giám sát, rủi ro bên thứ ba) nào chi phối trực tiếp đến hiệu lực của hệ thống QLRRTN?
4. RQ4: Thực trạng quản lý rủi ro tác nghiệp tại VietinBank giai đoạn 2015–2019 diễn ra như thế nào; đâu là những hạn chế, tổn thất điển hình và nguyên nhân gốc rễ?
5. RQ5: Quan điểm định hướng và hệ thống giải pháp đột phá nào cần được thực thi nhằm hoàn thiện chính sách, tối ưu hóa mô hình tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực QLRRTN tại VietinBank giai đoạn 2021–2025, tầm nhìn 2030?

Khung lý thuyết của công trình được định hình dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Quản trị rủi ro doanh nghiệp (Enterprise Risk Management - ERM), Khung chuẩn mực an toàn vốn Basel II (Basel Committee on Banking Supervision - BCBS) và Mô hình 3 tuyến phòng vệ (Three Lines of Defense). Tầm quan trọng của nghiên cứu được minh chứng qua số liệu thống kê định lượng về mức độ tổn thất: "Hàng năm rủi ro tác nghiệp đã gây thiệt hại cho các Ngân hàng trung bình từ 10 - 15% tổng vốn kinh tế; Và theo số liệu thống kê cũng như dự báo của các nhà kinh tế, rủi ro tác nghiệp có thể chiếm tới 30% tổng số rủi ro của Ngân hàng."

Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung vào Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam (hội sở chính và mạng lưới chi nhánh, không bao gồm các công ty con, công ty liên doanh liên kết), với chuỗi dữ liệu thực nghiệm xuyên suốt từ năm 2015 đến năm 2019, từ đó hoạch định hệ thống giải pháp ứng dụng cho giai đoạn 2021–2025 và định hướng chiến lược đến năm 2030 trên nền tảng tuân thủ Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 và Thông tư số 44/2016/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về quản trị rủi ro ghi nhận cột mốc quan trọng từ năm 1950 khi khái niệm Quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM) lần đầu tiên xuất hiện. Đến năm 1963, Robert Mehr và Bob Hedges đã tạo bước đột phá học thuật khi đúc kết toàn diện các lý thuyết trước đó để xác lập định nghĩa kinh điển về ERM: một quy trình đánh giá tổng thể hoạt động kinh doanh nhằm nhận diện các nguy cơ tiềm ẩn gây tác động tiêu cực, từ đó thiết lập các giải pháp ứng phó và phòng ngừa tương ứng cho từng nguy cơ.

Tiếp nối nền tảng đó, Christopher L. Culp (2002) trong tác phẩm The Art of Risk Management đã mô tả sự liên kết và đánh đổi phức tạp giữa các động lực tạo ra giá trị doanh nghiệp, cấu trúc vốn và việc duy trì, chuyển giao rủi ro, đồng thời chuẩn hóa quy trình 6 bước: nhận diện, phân tích đánh giá, phân loại xếp hạng, báo cáo, xử lý và giám sát rủi ro. Horcher (2008) trong Essentials of Financial Risk Management và Rose & Hudgins (2012) trong Bank Management and Financial Services đã phân định rõ ranh giới giữa rủi ro tài chính (thị trường, tín dụng, thanh khoản) và rủi ro phi tài chính (tác nghiệp), cung cấp các phương pháp kiểm soát tổn thất trong bối cảnh bất ổn kinh tế toàn cầu.

Trong các công trình định lượng quốc tế, Michael McAleer và cộng sự (2010) ("Has the Basel II Accord Encouraged Risk Management During the 2008-09 Financial Crisis?") đã chỉ ra rằng chiến lược quản lý rủi ro mạo hiểm tuy mang lại chi phí vốn rẻ hơn trong ngắn hạn nhưng tiềm ẩn nguy cơ đẩy các tổ chức ký nhận ủy thác (ADIs) vi phạm ngưỡng an toàn và bị đình chỉ hoạt động; do đó chiến lược quản lý rủi ro cẩn trọng là điều kiện tiên quyết để định chế nằm trong "vùng xanh an toàn" của Basel II. Ali Bayrakdaroğlu và cộng sự (2013) ("Operational Risk Management Policy") khi nghiên cứu hệ thống ngân hàng Thổ Nhĩ Kỳ bằng phương pháp phân tích hệ thống mờ (Fuzzy Analytic Hierarchy Process - FAHP) đã chứng minh rằng các ngân hàng có cấu trúc vốn khác nhau sẽ có cơ chế phản ứng rủi ro khác nhau và không tồn tại một mô hình rủi ro rập khuôn duy nhất cho mọi định chế.

Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Anh Tuấn (2012), Võ Thị Hoàng Nhi (2014), Nguyễn Minh Sáng & Nguyễn Thị Lan Hương (2013), Phan Thị Thu Hà & Lê Thị Vân Khanh (2015), Trần Thị Minh Trang (2014), Đào Thị Thanh Tú (2014) và Lê Thị Vân Khanh (2017) đã bước đầu phác thảo khung khổ quản trị rủi ro hoạt động, phân tích mô hình 3 lớp phòng vệ và cách tính chi phí vốn theo Basel II.

Điểm định vị học thuật (academic positioning) của luận án thể hiện ở việc giải quyết mâu thuẫn giữa hai trường phái đối lập:

• Trường phái truyền thống/thụ động: Coi rủi ro tác nghiệp là các biến cố thuần túy tiêu cực phát sinh đơn lẻ, giải pháp tập trung vào việc ngăn chặn bề nổi, mua bảo hiểm và xử lý kỷ luật cán bộ sau khi tổn thất đã xảy ra.
• Trường phái hiện đại/chủ động (Basel II & Integrated ERM): Xem rủi ro tác nghiệp là yếu tố cố hữu (inherent risk) luôn song hành với quá trình tạo ra lợi nhuận và phụ thuộc vào khẩu vị rủi ro của từng ngân hàng; giải pháp đòi hỏi phải thiết lập hệ thống cảnh báo sớm, phân bổ vốn kinh tế tương ứng và kiểm soát trên cơ sở đánh đổi chi phí - lợi ích.

So sánh với các sự kiện quốc tế kinh điển, luận án đã làm rõ sự giao thoa nguy hiểm giữa rủi ro tác nghiệp với các loại rủi ro khác:

• Vụ sụp đổ của Ngân hàng Barings (Anh/Singapore, 1995): Sai phạm của chuyên viên giao dịch Nick Leeson bản chất là sự cố rủi ro tác nghiệp do vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc kiểm soát chéo và phân tách trách nhiệm (vừa thực hiện giao dịch front-office vừa phụ trách quyết toán back-office), dẫn tới tổn thất thị trường 1,3 tỷ USD và làm phá sản định chế tài chính 233 năm tuổi.
• Tổn thất 4,9 tỷ Euro tại Société Générale (Pháp, 2008): Giao dịch viên Jérôme Kerviel đã lợi dụng các lỗ hổng bảo mật CNTT, tạo lập các giao dịch ảo để che giấu trạng thái phơi nhiễm rủi ro vượt quá thẩm quyền cho phép, minh chứng cho sự thất bại của hệ thống kiểm soát nội bộ và công nghệ trong việc nhận diện rủi ro tác nghiệp thời gian thực.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng lý thuyết Quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM) và lý thuyết An toàn vốn ngân hàng thông qua việc tái cấu trúc và chuẩn hóa định nghĩa rủi ro tác nghiệp trong điều kiện đặc thù của các NHTM tại nền kinh tế mới nổi:

"RRTN của NHTM là loại rủi ro gây ra tổn thất cho ngân hàng thương mại do các nguyên nhân như con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không tốt các quy định, quy trình, hệ thống; hoặc do các sự kiện khách quan bên ngoài."

Khái niệm này phát triển định nghĩa gốc của Ủy ban Basel: "RRTN là khả năng xảy ra tổn thất trực tiếp hoặc gián tiếp do con người, do quy định/quy trình không đầy đủ, do hệ thống không hoạt động hoặc do sự kiện bên ngoài gây ra". Đóng góp lý thuyết của luận án thể hiện ở việc phân định rõ ranh giới và mối quan hệ hữu cơ giữa RRTN với các loại hình rủi ro khác:

1. RRTN giao thoa với rủi ro thị trường: Xuất phát từ hành vi gian lận thương mại, vượt thẩm quyền kinh doanh vốn mà nguyên nhân gốc rễ là sự buông lỏng quy trình kiểm soát nội bộ.
2. RRTN giao thoa với rủi ro tín dụng: Phát sinh khi cán bộ tín dụng không thẩm định đúng quy trình pháp lý của tài sản bảo đảm, cán bộ thu nợ trực tiếp chiếm dụng tiền vốn của khách hàng hoặc chuyển tiền sai đối tượng thụ hưởng.
3. RRTN giao thoa với rủi ro đạo đức (Moral Hazard): Biểu hiện qua việc cấu kết giữa cán bộ ngân hàng và khách hàng để hợp thức hóa hồ sơ vay vốn dưới chuẩn, đảo nợ, nới lỏng chính sách cho vay vì lợi ích cá nhân.
4. RRTN tác động trực tiếp đến rủi ro danh tiếng: Các sự cố tê liệt hệ thống ngân hàng lõi (Core Banking), lộ lọt thông tin khách hàng hay gian lận nội bộ quy mô lớn lập tức gây tổn hại nghiêm trọng đến thương hiệu và giá trị vốn hóa của ngân hàng.

Luận án đúc kết 5 đặc tính bản thể luận của rủi ro tác nghiệp:

• Tính phi giao dịch và gắn liền với sự kiện: Không sinh ra từ bản thân công cụ tài chính mà gắn chặt với quy trình, con người, công nghệ và biến cố ngoại cảnh.
• Tính biến đổi phi tuyến tính: Rủi ro tác nghiệp không tăng trưởng tuyến tính theo quy mô tài sản mà có thể bùng phát theo cấp số nhân trong thời gian cực ngắn từ một sai sót nghiệp vụ nhỏ.
• Tính tiềm ẩn (Latent/Hidden Risk): Chi phí và tổn thất thường vô hình, khó dự báo, thậm chí có trường hợp đem lại lợi nhuận phi thực tế trước khi sự cố vỡ lở (như các hoạt động rửa tiền tinh vi).
• Tính cố hữu (Inherent Risk): Tồn tại tất yếu trong mọi sản phẩm tài chính phức tạp (như phái sinh cấu trúc, thanh toán quốc tế).
• Tính lan truyền danh tiếng: Gây suy giảm mức độ tín nhiệm của toàn hệ thống định chế.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích tích hợp dựa trên 3 trụ cột lý thuyết: Khung Quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM - COSO), Tiêu chuẩn giám sát an toàn vốn Basel II (BCBS) và Mô hình 3 tuyến phòng vệ (Three Lines of Defense).

Khung phân tích vận hành thông qua chu trình 4 giai đoạn chuẩn mực:

1. Nhận diện RRTN: Phân loại theo 4 nguyên nhân cốt lõi (Con người, Quy trình, Hệ thống công nghệ, Sự kiện bên ngoài) và 7 nhóm sự kiện tổn thất chuẩn hóa theo Basel II:
   • Nhóm 1: Gian lận nội bộ (Internal Fraud).
   • Nhóm 2: Gian lận bên ngoài (External Fraud).
   • Nhóm 3: Chính sách an toàn và môi trường làm việc (Employment Practices & Workplace Safety).
   • Nhóm 4: Khách hàng, sản phẩm và thực tiễn kinh doanh (Clients, Products & Business Practices).
   • Nhóm 5: Hư hại tài sản cố định và công cụ dụng cụ (Damage to Physical Assets).
   • Nhóm 6: Gián đoạn hoạt động kinh doanh và lỗi hệ thống CNTT (Business Disruption & System Failures).
   • Nhóm 7: Quản lý thực hiện giao dịch và quan hệ đối tác (Execution, Delivery & Process Management).
2. Đánh giá và Đo lường RRTN: Kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng, xác định xác suất xảy ra biến cố và giá trị tổn thất kỳ vọng (Expected Loss - EL) cũng như tổn thất ngoài dự kiến (Unexpected Loss - UL).
3. Xây dựng kế hoạch phòng ngừa: Thiết lập chính sách kiểm soát chéo, hoàn thiện quy trình nghiệp vụ, đào tạo nguồn nhân lực, phân bổ vốn tự có và mua bảo hiểm chuyển giao rủi ro.
4. Kiểm soát và Báo cáo: Giám sát liên tục trạng thái phơi nhiễm rủi ro, vận hành hệ thống báo cáo minh bạch đa chiều (HĐQT, Ban Tổng Giám đốc, các Khối nghiệp vụ và Chi nhánh), tích hợp Kế hoạch kinh doanh liên tục (BCM) và Kế hoạch ứng phó thảm họa CNTT (Disaster Recovery Plan - DRP).

Bộ công cụ phân tích cốt lõi bao gồm:

• LDC (Loss Data Collection): Thu thập, chuẩn hóa cơ sở dữ liệu tổn thất nội bộ và tích hợp dữ liệu tổn thất toàn ngành.
• RCSA (Risk Control Self Assessment): Tự đánh giá rủi ro vốn có (inherent risk), hiệu lực của các chốt kiểm soát và lượng hóa rủi ro còn lại (residual risk).
• KRI (Key Risk Indicators): Thiết lập hệ thống chỉ số rủi ro chính theo hai chiều tiếp cận: Top-down KRIs (do Ban Lãnh đạo cấp cao ban hành dựa trên các chỉ tiêu vĩ mô) và Bottom-up KRIs (do đơn vị kinh doanh trực tiếp lựa chọn dựa trên thực tiễn tác nghiệp).
• BCM (Business Continuity Management): Đảm bảo khả năng phục hồi hoạt động trọng yếu của ngân hàng khi đối mặt với các tình huống gián đoạn khẩn cấp.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được thiết kế tối ưu cho mô hình NHTM cổ phần có vốn nhà nước chi phối tại Việt Nam, vận hành trong giai đoạn chuyển đổi áp dụng Basel II theo lộ trình của Ngân hàng Nhà nước, không áp dụng cho các định chế phi ngân hàng hoặc các chi nhánh ngân hàng nước ngoài có cơ cấu quản trị hoàn toàn phụ thuộc vào công ty mẹ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với trường phái Hiện thực phản biện (Critical Realism) trong khoa học kinh tế. Cách tiếp cận này bảo đảm quá trình nhận thức về quản lý rủi ro tác nghiệp luôn phản ánh đúng mối quan hệ biện chứng giữa các bộ phận trong hệ thống ngân hàng, giữa hệ thống với môi trường pháp lý - kinh tế vĩ mô và quy luật vận động khách quan của thị trường tài chính.

Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Research Design) kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng theo thiết kế tuần tự bổ trợ (Sequential Explanatory Design):

• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design): Phân tích được thực hiện từ cấp độ vĩ mô (khung khổ pháp lý của Ngân hàng Nhà nước và chuẩn mực Basel II), cấp độ trung mô (cơ cấu tổ chức bộ máy, chính sách và khẩu vị rủi ro toàn hệ thống VietinBank) đến cấp độ vi mô (quy trình tác nghiệp tại các phòng ban Hội sở chính, các chi nhánh cấp 1, phòng giao dịch và từng vị trí cán bộ nghiệp vụ).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt thông qua các bước:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Trích xuất toàn diện chuỗi số liệu từ Báo cáo tài chính kiểm toán hợp nhất, Báo cáo thường niên của VietinBank giai đoạn 2015–2019; hệ thống quy chế, quy trình nội bộ (Điều lệ tổ chức, Quy chế quản trị nội bộ theo Quyết định số 1443/QĐ-HĐQT-NHCT1, Quy định khung QLRRTN); các văn bản quy phạm pháp luật (Luật số 47/2010/QH12, Thông tư 44/2016/TT-NHNN) và các báo cáo rủi ro ngành của Ủy ban Giám sát tài chính Quốc gia.
2. Thu thập dữ liệu sơ cấp: Tiến hành phỏng vấn sâu chuyên gia, phỏng vấn trực tiếp và qua thư điện tử đối với đội ngũ cán bộ quản trị rủi ro, cán bộ tín dụng, giao dịch viên và lãnh đạo chi nhánh thuộc hệ thống VietinBank nhằm làm rõ thực trạng vận hành các chốt kiểm soát và nguyên nhân gốc rễ của các vi phạm tác nghiệp.
3. Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation):
   • Data Triangulation: Đối chiếu chéo giữa số liệu tổn thất nội bộ được ghi nhận với dữ liệu thanh tra của Ngân hàng Nhà nước và số liệu công bố công khai.
   • Methodological Triangulation: Kết hợp giữa phân tích tài liệu văn bản, thống kê mô tả chuỗi thời gian và phân tích định tính từ kết quả phỏng vấn chuyên gia.
   • Theory Triangulation: So chiếu thực tiễn quản trị tại VietinBank đồng thời qua lăng kính của Lý thuyết ERM, Chuẩn mực Basel II và Khung kiểm soát nội bộ COSO.

Data và phân tích

Luận án xây dựng hệ thống đo lường và lượng hóa rủi ro tác nghiệp theo 3 phương pháp phân bổ vốn của Basel II:

1. Phương pháp Chỉ số Cơ bản (Basic Indicator Approach - BIA): $$K_{BIA} = GI \times \alpha$$ Trong đó:

• $K_{BIA}$: Yêu cầu về vốn cho rủi ro tác nghiệp theo phương pháp BIA.
• $GI$ (Gross Income): Lợi nhuận gộp dương hàng năm bình quân trong thời gian 3 năm trước đó (bằng tổng thu nhập lãi thuần cộng thu nhập ngoài lãi thuần).
• $\alpha$ (Alpha): Hệ số cố định bằng $15%$ do Ủy ban Basel quy định.

2. Phương pháp Chuẩn hoá (The Standardised Approach - TSA/SA): Chia hoạt động ngân hàng thành 8 mảng nghiệp vụ với hệ số rủi ro $\beta$ tương ứng: $$K_{TSA} = \sum_{i=1}^{8} \left( GI_{1-8} \times \beta_{1-8} \right)$$ Chi tiết hệ số Beta ($\beta$) cho từng mảng nghiệp vụ chuẩn hóa:

• Mảng 1: Tài chính doanh nghiệp (Corporate Finance): $\beta_1 = 18%$
• Mảng 2: Thương mại & Bán hàng (Trading & Sales): $\beta_2 = 18%$
• Mảng 3: Ngân hàng bán lẻ (Retail Banking): $\beta_3 = 12%$
• Mảng 4: Ngân hàng thương mại (Commercial Banking): $\beta_4 = 15%$
• Mảng 5: Thanh toán và Quyết toán (Payment & Settlement): $\beta_5 = 18%$
• Mảng 6: Dịch vụ đại lý (Agency Services): $\beta_6 = 15%$
• Mảng 7: Quản lý tài sản (Asset Management): $\beta_7 = 12%$
• Mảng 8: Môi giới bán lẻ (Retail Brokerage): $\beta_8 = 12%$

3. Phương pháp Đo lường Tiên tiến (Advanced Measurement Approach - AMA): Dựa trên Mô hình phân phối tổn thất (Loss Distribution Approach - LDA) tích hợp ma trận dữ liệu tổn thất nội bộ (LDC), dữ liệu tổn thất bên ngoài ngành, kỹ thuật phân tích kịch bản (Scenario Analysis) và các biến số môi trường kiểm soát nội bộ nhằm tính toán mức vốn kinh tế tại độ tin cậy $99,9%$.

4. Hệ thống 5 chỉ tiêu định lượng đánh giá chất lượng QLRRTN:

• Chỉ tiêu 1: Số lượng các dấu hiệu rủi ro phát sinh trong kỳ báo cáo (thống kê chi tiết theo thư viện dấu hiệu rủi ro nội bộ).
• Chỉ tiêu 2: Xác suất xảy ra dấu hiệu rủi ro: $$P_i = \frac{\text{Số lần xảy ra dấu hiệu rủi ro thứ } i}{\text{Tổng số giao dịch nghiệp vụ thứ } i \text{ trong kỳ báo cáo}} \times 100%$$
• Chỉ tiêu 3: Số lượng các sự cố phát sinh trong kỳ (phân loại theo 7 nhóm sự kiện Basel II).
• Chỉ tiêu 4: Tổng số tổn thất tài chính thực tế ghi nhận trong kỳ: $$\text{Tổng tổn thất} = \sum_{j=1}^{n} L_j$$
• Chỉ tiêu 5: Tỷ lệ vốn phân bổ cho rủi ro tác nghiệp trên tổng tài sản có rủi ro (RWA).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích thực trạng quản lý rủi ro tác nghiệp tại VietinBank giai đoạn 2015–2019 đã đưa ra 4 phát hiện mang tính bước ngoặt:

1. Yếu tố con người là nguyên nhân cốt lõi gây ra các sự kiện tổn thất lớn nhất: Mặc dù VietinBank đã ban hành khung chính sách rủi ro tương đối hoàn chỉnh, phần lớn các vụ việc tổn thất nghiêm trọng đều bắt nguồn từ sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp, không tuân thủ quy trình tác nghiệp của cán bộ, hành vi vượt thẩm quyền phê duyệt tín dụng, hoặc cấu kết với đối tượng lừa đảo bên ngoài để chiếm đoạt tài sản.
2. Hiện tượng "ngộ nhận chức năng" trong vận hành Mô hình 3 tuyến phòng vệ: Tại các chi nhánh, tuyến phòng vệ thứ nhất (cán bộ trực tiếp thực hiện giao dịch và lãnh đạo phòng nghiệp vụ) có xu hướng coi công tác quản lý rủi ro là nhiệm vụ riêng của tuyến phòng vệ thứ hai (Phòng Quản lý rủi ro thị trường & tác nghiệp). Nguyên tắc kiểm soát chéo và cơ chế bất kiêm nhiệm ở một số khâu bị xem nhẹ trước áp lực hoàn thành chỉ tiêu kinh doanh (KPI).
3. Khiếm khuyết trong hệ thống công cụ LDC, RCSA và KRI:
   • Công cụ LDC: Cơ sở dữ liệu tổn thất nội bộ chưa được ghi nhận đầy đủ do tâm lý e ngại bị trừ điểm thi đua hoặc quy trách nhiệm cá nhân; thiếu sự đối chiếu tự động giữa tài khoản ghi nhận tổn thất tài chính với dữ liệu sự cố tác nghiệp.
   • Công cụ RCSA: Việc tự đánh giá tại các đơn vị kinh doanh còn mang tính hình thức, chưa phản ánh trung thực mức độ rủi ro còn lại (residual risk).
   • Công cụ KRI: Các chỉ số rủi ro chính phần lớn được áp đặt theo chiều Top-down, thiếu các chỉ số Bottom-up xuất phát từ thực tế vận hành tại các chi nhánh, đồng thời hệ thống cảnh báo sớm chưa được tích hợp thời gian thực vào phần mềm tác nghiệp.
4. Áp lực vốn gia tăng khi áp dụng phương pháp đo lường giản đơn: Việc tính toán vốn dự phòng theo phương pháp BIA ($15%$ lợi nhuận gộp dương bình quân 3 năm) đòi hỏi VietinBank phải trích lập lượng vốn tự có rất lớn, làm suy giảm hiệu quả sử dụng vốn so với việc chuẩn hóa hệ thống dữ liệu để áp dụng phương pháp Chuẩn hóa (TSA) hoặc phương pháp AMA.

Implications đa chiều

• Hàm ý phát triển lý thuyết: Minh chứng sự cần thiết phải tích hợp "Văn hóa rủi ro" (Risk Culture) như một biến số điều tiết trung gian trong mô hình ERM tại các ngân hàng thương mại thuộc các nền kinh tế đang phát triển.
• Hàm ý về phương pháp luận: Thiết lập quy trình 4 bước và bộ 5 chỉ tiêu lượng hóa thực nghiệm, đóng vai trò là công cụ chuẩn hóa phương pháp nghiên cứu rủi ro tác nghiệp cho toàn ngành ngân hàng tại Việt Nam.
• Hàm ý thực tiễn đối với VietinBank:
  • Tái cấu trúc mô hình tổ chức: Nâng cao tính độc lập của bộ phận QLRRTN, phân định rõ trách nhiệm giải trình của tuyến phòng vệ thứ nhất tại các chi nhánh.
  • Tự động hóa công nghệ: Xây dựng cổng thông tin thu thập dữ liệu tổn thất (LDC Portal) ẩn danh để xóa bỏ tâm lý e ngại báo cáo; tích hợp hệ thống đo lường KRI tự động kích hoạt ngưỡng cảnh báo đỏ/vàng trên hệ thống Core Banking.
  • Đẩy mạnh diễn tập BCM và dự phòng thảm họa CNTT (DRP) định kỳ hàng năm cho toàn bộ hệ thống thanh toán điện tử.
• Khuyến nghị chính sách đối với Ngân hàng Nhà nước (SBV):
  • Hoàn thiện hành lang pháp lý, sớm ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về việc tính toán vốn cho rủi ro tác nghiệp theo phương pháp TSA và AMA thay vì chỉ dừng lại ở phương pháp BIA theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN.
  • Xây dựng Trung tâm dữ liệu tổn thất rủi ro tác nghiệp toàn ngành (Industry Operational Loss Database) để hỗ trợ các NHTM có nguồn dữ liệu tổn thất bên ngoài phục vụ cho việc triển khai Basel II nâng cao và Basel III.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu sau:

1. Giới hạn về phạm vi khảo sát: Dữ liệu thực nghiệm chỉ giới hạn tại Ngân hàng mẹ VietinBank, chưa bao gồm các công ty con (chứng khoán, bảo hiểm, cho thuê tài chính) và các ngân hàng liên doanh, làm giảm mức độ khái quát hóa đối với các tập đoàn tài chính đa năng.
2. Giới hạn chuỗi dữ liệu thời gian: Dữ liệu định lượng phục vụ nghiên cứu tập trung trong giai đoạn 2015–2019. Các biến động phức tạp của nền kinh tế sau năm 2020 và tác động của đại dịch Covid-19 chưa được phản ánh đầy đủ trong chuỗi số liệu thực nghiệm.
3. Hạn chế trong mô hình định lượng nâng cao: Do hạn chế về độ dài chuỗi dữ liệu tổn thất nội bộ tại Việt Nam, luận án chưa thể áp dụng toàn diện các mô hình kiểm định định lượng phức tạp của phương pháp AMA như phân phối đuôi nặng (Heavy-tailed distributions), mô hình Copula hay mô phỏng Monte Carlo để đo lường rủi ro liên kết.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

• Hướng 1: Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Học máy (Machine Learning) trong việc phát hiện gian lận giao dịch thời gian thực và tự động hóa hệ thống cảnh báo sớm KRI.
• Hướng 2: Đo lường rủi ro an ninh mạng (Cyber Risk) và rủi ro gián đoạn công nghệ đám mây (Cloud Computing Risk) trong kỷ nguyên Ngân hàng số (Digital Banking).
• Hướng 3: Nghiên cứu tác động truyền dẫn của rủi ro tác nghiệp đến rủi ro thanh khoản hệ thống trong khuôn khổ hiệp ước Basel III.
• Hướng 4: Mở rộng mô hình nghiên cứu so sánh liên ngân hàng (Cross-bank comparative study) giữa khối NHTM có vốn nhà nước và khối NHTM cổ phần tư nhân tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuẩn mực, có giá trị trích dẫn cao trong các nghiên cứu chuyên sâu về an toàn hệ thống tài chính và quản trị rủi ro ngân hàng tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
• Chuyển đổi ngành ngân hàng: Thúc đẩy các NHTM chuyển đổi căn bản từ tư duy "quản lý sự vụ thụ động" sang mô hình "quản trị rủi ro chủ động định hướng vốn kinh tế", góp phần chuẩn hóa năng lực quản trị theo các thông lệ quốc tế tốt nhất.
• Đóng góp cho chính sách công: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn xác đáng giúp Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng (NHNN) hoàn thiện khung khổ thanh tra trên cơ sở rủi ro (Risk-Based Supervision).
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro tác nghiệp giúp các ngân hàng giảm thiểu tổn thất vốn hàng nghìn tỷ đồng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, củng cố niềm tin thị trường và nâng cao hệ số tín nhiệm quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích toàn diện, hệ thống chỉ tiêu lượng hóa chuẩn xác và các khoảng trống nghiên cứu tiềm năng về quản trị ngân hàng hiện đại.
• Hội đồng Quản trị và Ban Điều hành các NHTM: Nắm bắt phương pháp luận và lộ trình tái cấu trúc bộ máy quản trị rủi ro, tối ưu hóa phân bổ vốn theo Basel II.
• Cán bộ Quản lý Rủi ro và Kiểm toán Nội bộ: Sở hữu bộ công cụ tác nghiệp chi tiết (LDC, RCSA, KRI, BCM) và các tiêu chí nhận diện 7 nhóm sự kiện rủi ro để ứng dụng trực tiếp vào công tác kiểm soát hàng ngày.
• Ngân hàng Nhà nước và Cơ quan Thanh tra Giám sát: Tiếp nhận các luận cứ thực nghiệm vững chắc để ban hành chính sách quản lý an toàn vĩ mô sát hợp với thực tiễn hoạt động của các NHTM Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM - Robert Mehr & Bob Hedges, 1963; Culp, 2002) trong bối cảnh thị trường tài chính đang phát triển. Đóng góp độc đáo nhất là việc phá vỡ quan điểm truyền thống coi rủi ro tác nghiệp là các biến cố tiêu cực cần triệt tiêu tuyệt đối, thay vào đó xác lập bản chất của rủi ro tác nghiệp là yếu tố cố hữu (inherent risk) song hành cùng quá trình tạo giá trị. Luận án đã hệ thống hóa mô hình tương quan đa chiều giữa rủi ro tác nghiệp với rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro đạo đức và rủi ro danh tiếng, đồng thời thiết lập cơ chế quản trị dựa trên khẩu vị rủi ro và đánh đổi chi phí - lợi ích.

2. Điểm đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu của Nguyễn Anh Tuấn (2012) và Đào Thị Thanh Tú (2014) vốn chủ yếu dùng phương pháp định tính và thống kê mô tả đơn giản, luận án đã đổi mới phương pháp luận thông qua việc thiết lập thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa cấp độ (Multi-level Mixed Methods). Nghiên cứu tích hợp hệ thống đo lường vốn 3 cấp độ của Basel II (BIA, TSA, AMA) với bộ 5 chỉ tiêu định lượng (trong đó có công thức xác suất xảy ra dấu hiệu rủi ro $P_i$) và thực hiện tam giác đạc dữ liệu đa nguồn (nội bộ, phỏng vấn chuyên gia, báo cáo thanh tra).

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu?
Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù các ngân hàng đầu tư rất lớn vào hạ tầng công nghệ thông tin hiện đại, nguyên nhân gốc rễ của hầu hết các tổn thất rủi ro tác nghiệp nghiêm trọng nhất tại VietinBank giai đoạn 2015–2019 không xuất phát từ lỗi phần mềm/phần cứng mà xuất phát từ "yếu tố con người" thông qua sự suy thoái đạo đức nghề nghiệp và hiện tượng "ngộ nhận chức năng" tại tuyến phòng vệ thứ nhất. Áp lực tăng trưởng kinh doanh đã khiến nguyên tắc kiểm soát chéo bị vô hiệu hóa cục bộ tại một số chi nhánh.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) rõ ràng hay không?
Có. Luận án cung cấp một quy trình nhân bản hoàn chỉnh gồm 4 giai đoạn chuẩn mực (Nhận diện theo 7 nhóm sự kiện, Đo lường theo 3 phương pháp vốn, Xây dựng kế hoạch phòng ngừa, Kiểm soát & Báo cáo), đi kèm bảng danh mục hệ số Beta ($\beta_1$ đến $\beta_8$) chuẩn hóa cho 8 mảng nghiệp vụ và các tiêu chuẩn dữ liệu cho 4 công cụ LDC, RCSA, KRI, BCM. Quy trình này có thể áp dụng nguyên bản cho bất kỳ NHTM nào tại Việt Nam đang trong lộ trình áp dụng Thông tư 41/2016/TT-NHNN và chuẩn mực Basel II.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới (10-year Research Agenda) được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu 10 năm tới tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Xây dựng mô hình máy học tự động hóa nhận diện dấu hiệu rủi ro tác nghiệp bất thường trong giao dịch ngân hàng số.
2. Thiết lập khung quản trị rủi ro an ninh mạng và điện toán đám mây theo chuẩn Basel III/IV.
3. Đo lường tác động tương hỗ giữa rủi ro tác nghiệp và rủi ro khí hậu/môi trường (ESG & Operational Resilience) trong hệ thống ngân hàng xanh.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về rủi ro tác nghiệp: Luận án đã chuẩn hóa khái niệm, làm rõ 5 đặc tính bản thể luận và phân tích sâu sắc mối quan hệ giao thoa đa chiều giữa rủi ro tác nghiệp với các loại rủi ro tài chính, rủi ro đạo đức và rủi ro danh tiếng trong hoạt động ngân hàng thương mại.
2. Xác lập khung phân tích quản trị chuẩn mực theo Basel II: Tích hợp thành công lý thuyết ERM, mô hình 3 tuyến phòng vệ và quy trình 4 bước khép kín với bộ 4 công cụ quản trị tiên tiến (LDC, RCSA, KRI, BCM), tạo tiền đề vững chắc cho việc quản trị rủi ro chủ động.
3. Đánh giá thực nghiệm sâu sắc tại VietinBank giai đoạn 2015–2019: Nhận diện chính xác các nguyên nhân cốt lõi gây tổn thất, chỉ ra hiện tượng ngộ nhận chức năng giữa các tuyến phòng vệ và các điểm nghẽn trong việc tự đánh giá rủi ro tại mạng lưới chi nhánh.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính đột phá và khả thi: Hoạch định lộ trình chuyển đổi từ phương pháp tính vốn Chỉ số Cơ bản (BIA) sang phương pháp Chuẩn hóa (TSA) và Đo lường Tiên tiến (AMA), đi đôi với việc tái cấu trúc bộ máy quản trị độc lập, tự động hóa hệ thống cảnh báo sớm KRI và xây dựng văn hóa rủi ro toàn diện.
5. Đóng góp khuyến nghị chính sách vĩ mô xác đáng cho Ngân hàng Nhà nước: Cung cấp căn cứ thực tiễn để cơ quan quản lý hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về an toàn vốn và xây dựng cơ sở dữ liệu rủi ro tác nghiệp toàn ngành.
6. Mở ra các luồng nghiên cứu học thuật mới: Tạo nền tảng phát triển các hướng nghiên cứu hiện đại về rủi ro ngân hàng số, rủi ro an ninh phi truyền thống và quản trị khả năng phục hồi hoạt động (Operational Resilience) trong kỷ nguyên kinh tế số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về rủi ro tác nghiệp và quản lý rủi ro tác nghiệp của ngân hàng thương mại. - Chương 2: Thực trạng quản lý rủi ro tác nghiệp của Ngân hàng thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam. - Chương 3: Giải pháp tăng cường quản lý rủi ro tác nghiệp của Ngân hàng thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam. Quy trình nghiên cứu Đầu tiên, NCS sử dụng phương pháp nghiên cứu thứ cấp nghiên cứu các số liệu, báo cáo nội bộ và báo cáo công bố của Vietinbank, các quy chế, quy định và quy trình quản lý RRTN của Vietinbank cũng như một số ngân hàng trong và ngoài nước.

kết hợp với các nguồn số liệu trên mạng, tạp chí. sau đó tổng hợp, phân tích các nghiên cứu đi trước liên quan đến RRTN và quản lý RRTN, để hình thành cơ sở lý luận về RRTN và quản lý RRTN. Tiếp theo, NCS áp dụng phương pháp nghiên cứu sơ cấp bằng phương pháp phỏng vấn qua điện thoại và trực tiếp các chuyên gia và các cán bộ công tác tại Vietinbank, đồng thời phân tích dữ liệu sơ cấp, phân tích thực trạng RRTN và quản lý RRTN của Vietinbank nhằm đưa ra khuyến nghị, giải pháp nhằm tăng cường quản lý RRTN của Vietinbank. 16 CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỦI RO TÁC NGHIỆP VÀ QUẢN LÝ RỦI RO TÁC NGHIỆP CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.

Lý luận chung về rủi ro tác nghiệp của Ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm rủi ro tác nghiệp Ngân hàng thương mại (NHTM) là một doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, làm dịch vụ Ngân hàng với các nghiệp vụ chủ yếu là nhận tiền gửi và sử dụng tiền gửi đề cấp tín dụng, cung ứng các dịch vụ thanh toán và các dịch vụ Ngân hàng khác. Trong quá trình hoạt động, NHTM phải đối mặt với nhiều rủi ro khác nhau, có thể gây ra tác động bất lợi đối với vốn hay thu nhập của ngân hàng. Tùy theo cách tiếp cận, rủi ro trong kinh doanh ngân hàng được phân thành nhiều loại khác nhau, song theo cách phân loại chung nhất (Uỷ ban Basel) thì rủi ro ngân hàng được phân chia thành 3 loại cơ bản gồm: Rủi ro tín dụng (Credit risk); Rủi ro thị trường (Market Risk) và Rủi ro tác nghiệp (Operational Risk).

Đối với rủi ro tác nghiệp, ở một số tài liệu, còn sử dụng tên gọi khác là “rủi ro hoạt động”, về bản chất, hai tên gọi này đều xuất phát từ từ gốc “Operational Risk” trong Hiệp ước Basel II. Trong luận án, NCS sử dụng thống nhất thuật ngữ “Rủi ro tác nghiệp”. Các ngân hàng thương mại Việt Nam đang dần tiếp cận với các khái niệm này và từng bước quản lý các loại hình rủi ro theo thông lệ. Khái niệm về RRTN đã được phát triển trong thời gian dài với xuất phát điểm từ các nghiên cứu của các nhà khoa học lớn trên thế giới.

Theo Cooke (2004) [62]; Raz, T.,& Hillson (2005) [80], RRTN được định nghĩa là những rủi ro liên quan đến những tổn thất mà nguyên nhân là do thiếu hiệu quả trong quá trình hoạt động của một tổ chức bao gồm chất lượng, môi trường, sức khỏe nghề nghiệp. Theo Frame (2002) [66], RRTN liên quan đến quá trình thiết lập quy trình, không phải đơn thuần là sự quản lý các sự vụ trong quá trình hoạt động. Theo nghiên cứu của SAS (2007) [84], RRTN là loại rủi ro khác biệt so với các loại hình rủi ro khác, nếu như rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường được bao gồm trong rủi ro tài chính thì RRTN là rủi ro phi tài chính. Rủi ro tài chính gây ra do sự biến đổi về 17 mặt giá trị với xác suất/khả năng xảy ra phá sản/vỡ nợ còn rủi ro phi tài chính gây ra do chính các sự kiện RRTN.

RRTN theo các nghiên cứu trước đây chỉ được coi là phạm trù của rủi ro khác trong Ngân hàng sau khi tính toán đến rủi ro thị trường và rủi ro tín dụng. Theo Basel II [54], RRTN được định nghĩa: “RRTN là khả năng xảy ra tổn thất trực tiếp hoặc gián tiếp do con người, do quy định/quy trình không đầy đủ, do hệ thống không hoạt động hoặc do sự kiện bên ngoài gây ra”. Trong định nghĩa này, RRTN bao gồm rủi ro pháp lý nhưng không bao gồm rủi ro chiến lược - là loại rủi ro phát sinh từ quyết định chiến lược không phù hợp và rủi ro danh tiếng - là nguy cơ tổn thất do thiệt hại về mặt danh tiếng của tổ chức dẫn tới thiệt hại về mặt doanh thu, tăng chi phí hoạt động, thiệt hại về mặt giá trị cho các cổ đông ngay cả khi tổ chức đó không bị vi phạm. Từ các khái niệm tham khảo qua các nghiên cứu đi trước, cùng với quan điểm của bản thân, nghiên cứu sinh tóm lược lại khái niệm về RRTN như sau: “RRTN của NHTM là loại rủi ro gây ra tổn thất cho ngân hàng thương mại do các nguyên nhân như con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không tốt các quy định, quy trình, hệ thống; hoặc do các sự kiện khách quan bên ngoài”.

Như vậy, RRTN là loại rủi ro liên quan đến nhiều yếu tố như: Con người (sai sót, gian lận), hệ thống, qui trình, thủ tục nội bộ và cả các sự kiện bên ngoài. Đây là các yếu tố đa dạng và thường xuyên biến đổi. Mặt khác phạm vi của RRTN rất rộng bao trùm hầu hết tất cả các hoạt động trong Ngân hàng. RRTN cũng là loại rủi ro có mối quan hệ nhiều nhất với các loại rủi ro khác.

Hầu hết các rủi ro như rủi ro tín dụng, rủi ro thị truờng thậm chí rủi ro thanh khoản. đều có thể bắt nguồn từ RRTN, các vụ tổn thất phá sản của các ngân hàng và tổ chức lớn trên thế giới như Ngân hàng Baring/Sociate General (ngân hàng của Anh có chi nhánh tại Singapore) đều bắt nguồn từ RRTN. Qua đó, thực tiễn đã chỉ ra vai trò rất quan trọng đối với việc QLRRTN tại các NHTM. Có thể hiểu, rủi ro tác nghiệp là nguy cơ xảy ra tổn thất trực tiếp hoặc gián tiếp có nguyên nhân do cán bộ ngân hàng, quy trình xử lý và hệ thống nội bộ 18 không đầy đủ, không hoạt động hoặc do các sự kiện bên ngoài tác động vào hoạt động ngân hàng gây ra.

Trong một số trường hợp, RRTN có sự trùng lặp, giao thoa với các loại rủi ro khác như: (i) Gian lận thương mại (trường hợp của Barings Singapore) là loại rủi ro được giám sát bởi cán bộ quản lý rủi ro thị trường nhưng được phân loại thuộc rủi ro tác nghiệp bởi vì nguyên nhân chính của những tổn thất như vậy không phải là nhân tố thị trường mà là do hoạt động sai trái trong tác nghiệp, trong trường hợp này là không thực hiện đúng quy trình; (ii) Một ví dụ khác là sự trùng lặp của RRTN với rủi ro tín dụng trong trường hợp rủi ro phát sinh do sự không xử lý đúng các khía cạnh pháp lý của tài sản đảm bảo, tổn thất do cán bộ ngân hàng quản lý khách hàng vay vốn trực tiếp thu nợ của khách hàng nhưng không nộp vào Ngân hàng mà giữ lại để chi tiêu cá nhân, tổn thất do chuyển tiền sai tài khoản người thụ hưởng. Xét về khía cạnh RRTN phát sinh do yếu tố con người và yếu tố bên ngoài thì RRTN cũng có sự trùng lặp với rủi ro đạo đức. Đó là trong trường hợp rủi ro phát sinh do khách hàng như khách hàng thực hiện không đúng mục đích cam kết với Ngân hàng thương mại, hay có những hành vi gian lận, lừa đảo ngân hàng. Hay trong trường hợp rủi ro phát sinh từ phía cán bộ ngân hàng: nhà quản lý hay bộ phận nhóm cán bộ quản lý đã có quan hệ lợi ích với khách hàng, mặc dù điều kiện khách hàng vay vốn có thể chưa hội tụ, thậm chí không đủ điều kiện và đã được cán bộ thẩm định ghi rõ là không duyệt, nhưng vì lý do lợi ích của cá nhân, nhà quản lý hay nhóm cán bộ quản lý đã bằng mọi cách, hướng dẫn khách hàng hợp thức hoá hồ sơ, thậm chí còn yêu cầu cán bộ thẩm định phải thực hiện theo ý kiến chỉ đạo, cán bộ ngân hàng cấp tín dụng đảo nợ, cho vay dự án nhiều rủi ro, cố ý gây khó cho khách hàng để nhận bồi dưỡng, cán bộ ngân hàng chạy theo mục tiêu lợi nhuận, nới lỏng quá mức các chính sách đầu tư và tín dụng nhằm đáp ứng và nắm bắt cơ hội thị trường mà bỏ qua các nguyên tắc cơ bản trong việc thẩm định, giám sát và đưa ra các điều kiện ràng buộc đối với khách hàng trước và trong khi sử dụng vốn, ngân hàng đầu tư, cho vay quá mạo hiểm; cấp tín dụng quá 19 tập trung, thiếu các chính sách cho vay, thiếu sự kiểm soát chặt chẽ và khoa học.

Ngân hàng mở rộng nhanh chóng theo hướng đầu tư vào nhiều sản phẩm mới có tính phức tạp và đòi hỏi kỹ thuật cao, nhưng trình độ của ban lãnh đạo và nhân viên cũng như công nghệ ngân hàng chưa đáp ứng kịp thời và đồng bộ. RRTN liên quan đến hầu hết các mặt hoạt động của ngân hàng, do đó rủi ro tác nghiệp có sự giao thoa, trùng lặp với các loại rủi ro khác của NHTM. Chính vì sự giao thoa này, việc tính toán, xác định và đo lường rủi ro tác nghiệp gặp nhiều khó khăn hơn so với các loại rủi ro khác của ngân hàng thương mại. Mối tƣơng quan giữa các loại rủi ro Rủi ro tín dụng Rủi ro thị trường Rủi ro tác nghiệp Rủi ro thanh khoản Rủi ro tài sản Nguồn: Tác giả tự xây dựng 1.

Đặc điểm của rủi ro tác nghiệp * Rủi ro tác nghiệp gắn với các sự kiện Rủi ro tác nghiệp khác với các loại rủi ro khác vì nó không phải là rủi ro giao dịch mà là loại rủi ro gắn với các quá trình, con người, hệ thống và có thể do các sự kiện bên ngoài gây ra. * Rủi ro tác nghiệp luôn thay đổi Rủi ro tác nghiệp không ổn định trong một khoảng thời gian xác định và cũng không phải là loại rủi ro tăng lên tương ứng với quy mô danh nghĩa của hoạt động. Rủi ro tác nghiệp có thể thay đổi rất nhiều và tăng lên nhanh chóng theo cấp số nhân trong một thời gian ngắn. Các hoạt động nhỏ có thể có rủi ro cao và ngược lại.