CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VÀ NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN 1. Rủi ro tỷ giá Kinh doanh ngoại hối là một trong những hoạt động của ngân hàng nhằm phục vụ cho nhu cầu đa dạng của nền kinh tế, tạo điều kiện cho các nhà kinh doanh xuất nhập khẩu hoạt động thuận lợi. Theo định nghĩa, rủi ro tỷ giá là rủi ro phát sinh do sự biến động tỷ giá làm ảnh hưởng đến giá trị kỳ vọng trong tương lai. Rủi ro tỷ giá phát sinh khi ngân hàng kinh doanh mua bán ngoại tệ, hay nói một cách khác, rủi ro tỷ giá là rủi ro xuất hiện khi có sự dịch chuyển tỷ giá của các ngoại tệ mà NHTM giữ dưới dạng tài sản Có, tài sản Nợ hoặc cả hai tức là tạo trạng thái ngoại tệ mở để đầu cơ kiếm lãi khi tỷ giá thay đổi.
Rủi ro tài chính dễ gặp nhất của Ngân hàng khi tỷ giá trên thị trường ngoại hối thay đổi là mối đe dọa bị tổn thất một phần vốn của mình và không đạt được lợi nhuận hay đòi hỏi các khoản chi phí bổ sung để thực hiện các nghiệp vụ tài chính nhất định. Trong nền kinh tế thị trường, tỷ giá luôn biến động, với sự biến động của tỷ giá hối đoái, bất kỳ một khoản nợ nào cho dù dài hay ngắn, đối với một đồng tiền nhất định, đều có thể tạo cho ngân hàng phải đối mặt với rủi ro tỷ giá hối đoái. Sự thay đổi tỷ giá dẫn đến sự thay đổi giá trị ngoại hối, cụ thể: Nếu ngân hàng có dư dật về ngoai tệ nào đó, khi ngoại tệ đó lên giá, ngân hàng sẽ có lãi, ngược lại ngân hàng sẽ lỗ khi ngoại tệ đó xuống giá. Nếu ngân hàng ở vị đoản về loại ngoại tệ nào đó, khi ngoại tệ đó lên giá, ngân hàng sẽ lỗ và ngược lại ngân hàng sẽ có lãi nếu ngoại tệ đó xuống giá.
Một trạng thái ngoại hối dù ở thế trường hay thế đoản đều có nguy cơ gây tổn thất cho các nhà giao dịch. Dư dật về ngoại tệ càng lớn thì rủi ro càng cao khi tỷ giá giảm; ngược lại, đoản về ngoại tệ nào đó càng mạnh thì rủi ro cũng không ít khi tỷ giá giảm. Khi phân biệt tình hình lãi, lỗ ngoại hối theo vị thế ngoại hối, người ta so Luận văn thạc sĩ Kinh tế 6 sánh số lỗ, lãi thực tế xảy ra so với mức lỗ, lãi dự kiến, qua đó đánh giá chất lượng quản lý rủi ro tỷ giá hối đoái của một ngân hàng.1 Tầm quan trọng của Quản trị rủi ro tỷ giá đối với Ngân hàng Thương mại Theo Luật các tổ chức tín dụng, NHTM là tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật. Trong môi trường toàn cầu hóa nền kinh tế hiện nay, lĩnh vực tài chính – ngân hàng cũng trong quá trình hội nhập mạnh mẽ thì kinh doanh ngoại tệ là nghiệp vụ quan trọng trong hoạt động kinh doanh của các NHTM nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách hàng và nâng cao khả năng sinh lời cho ngân hàng.
Việc tham gia các giao dịch ngoại hối ngày càng gia tăng đã đặt các NHTM trước nguy cơ rủi ro tỷ giá do sự biến động của tỷ giá và do các ngân hàng thường xuyên không cân bằng về trạng thái ngoại tệ. Trên thế giới, đã không ít các ngân hàng sụp đổ do rủi ro tỷ giá gây nên, như: Sự phá sản của ngân hàng Herstatt năm 1974, sự sụp đổ của tập đoàn Barings hay cuộc khủng hoảng tài chính – tiền tệ Đông Nam Á gần đây. Tại Việt Nam, trong các báo cáo tài chính của không ít các ngân hàng và tập đoàn kinh tế lớn thể hiện các khoản lỗ khổng lồ do rủi ro ngoại hối gây ra. Lãi/lỗ thuần từ hoạt động kinh doanh ngoại hối của một số NHTMCP Việt Nam Đơn vị :VNĐ Ngân hàng 31/12/2012 Ngân hàng TMCP Á Châu (1,863,643,000,000) Ngân hàng TMCP Phát triển TPHCM (43,304,784,267) Ngân hàng TMCP Phương Đông (132,746,004,243) Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam 330,057,000,000 Ngân hàng TMCP Xuất Nhập Khẩu Việt Nam (297,374,000,000) Ngân hàng TMCP Phương Nam (45,813,485,218) Ngân hàng TMCP Việt Á (47,480,272,803) Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (117,164,000,000) Ngân hàng TMCP An Bình (30,461,000,000) Nguồn: Báo cáo tài chính của các NHTM cổ phần Việt Nam năm 2012 Luận văn thạc sĩ Kinh tế 7 Cuối năm 2012, Ngân hàng TMCP Á Châu kinh doanh ngoại hối lỗ hơn 1.863 tỷ đồng, ngân hàng TMCP Xuất Nhập Khẩu Việt Nam lỗ gần 300 tỷ.
Bước sang năm 2013, cuối Quý II, ngân hàng Á Châu kinh doanh ngoại hối tiếp tục lỗ 53,67 tỷ, Ngân hàng TMCP Phương đông lỗ tiếp 88,96 tỷ, Ngân hàng TMCP Kỹ thương Việt Nam Techcombank năm 2012 lỗ gần 139 tỷ đồng và cuối quý II năm 2013 lỗ hơn 61 tỷ đồng. Các khoản lỗ này không những ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả kinh doanh mà còn gây ra sự sụt giảm kỳ vọng của các nhà đầu tư trong và ngoài nước vào các ngân hàng tại Việt Nam. Thị trường ngoại hối là thị trường tài chính thanh khoản nhất trên thế giới hiện nay. Các ngân hàng tham gia thị trường ngoại hối không những để đáp ứng nhu cầu kinh doanh của chính mình mà còn để đáp ứng nhu cầu giao dịch của khách hàng và các nghiệp vụ thanh toán khác.
Thị trường ngoại hối quốc tế với các đặc điểm riêng có của mình gần như là một thị trường hàng hóa cạnh tranh hoàn hảo bất kể sự can thiệp tiền tệ của các Ngân hàng Trung Ương. Tuy nhiên, tại thị trường Việt Nam, do chính sách điều hành tỷ giá cố định của Nhà nước những năm trước đã hình thành nên một thị trường ngoại hối tự do với tỷ giá ngoại hối tự do có sự khác biệt so với tỷ giá công bố chính thức. Thị trường này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho chính các nhà đầu tư trên thị trường. Các ngân hàng TMCP với tư cách là các nhà đầu tư lớn không tránh khỏi các rủi ro này.
Khi các hoạt động kinh doanh tín dụng của ngân hàng chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ của các ngân hàng trong nước và nước ngoài thì kinh doanh ngoại hối là hoạt động kinh doanh được nhiều ngân hàng tập trung nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận cho ngân hàng. Hoạt động kinh doanh này không chỉ diễn ra trên thị trường trong nước mà cả thị trường quốc tế. Việc thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm cũng như thiếu thông tin có thể khiến các ngân hàng TMCP của Việt Nam gặp phải những rủi ro bất lợi trên thị trường. Khi ngân hàng huy động vốn hay đầu tư các tài sản có bằng ngoại tệ, việc tỷ giá thay đổi thường xuyên và bất lợi có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn vốn của ngân hàng từ đó ảnh hưởng đến các kế hoạch kinh doanh trong trung và dài hạn.
Luận văn thạc sĩ Kinh tế 8 Quản trị rủi ro tỷ giá trở thành vấn đề cấp thiết trong công tác quản trị của các ngân hàng. Quản trị rủi ro tỷ giá tốt sẽ giúp các ngân hàng giải quyết được ba vấn đề lớn: - Cảnh báo sớm các rủi ro có thể gặp phải trong hoạt động kinh doanh ngoại hối của ngân hàng. - Định hướng cho hoạt động kinh doanh ngoại hối, lập kế hoạch phòng ngừa và giảm thiểu những hậu quả do rủi ro gây nên. - Xác định nguồn vốn dự phòng cần thiết cho hoạt động kinh doanh ngoại hối, giúp ngân hàng chủ động trước các diễn biến xấu của thị trường.2 Nguồn rủi ro tỷ giá Rủi ro tỷ giá trong hoạt động kinh doanh của NHTM có thể xảy ra do tác động của môi trường bên ngoài hay do chính các yếu tố xuất phát từ các hoạt động bên trong của ngân hàng.
Các yếu tố tác động của môi trường bên ngoài như môi trường kinh tế - chính trị - xã hội trong nước và trên thế giới, các thay đổi cung – cầu làm thay đổi giá của các đồng ngoại tệ trên thị trường ngoại hối. Các yếu tố này bao gồm cả các phản ứng của thị trường trước các chính sách điều hành tiền tệ của ngân hàng Trung ương các nước và nhiều tác động khác. Các hoạt động bên trong của ngân hàng gây ra các rủi ro về tỷ giá bao gồm 2 nhóm hoạt động chính là: ngân hàng mua bán ngoại tệ phục vụ cho nhu cầu thanh toán của khách hay nhu cầu kinh doanh của chính mình và ngân hàng đầu tư ngoại tệ vào các tài sản có hay huy động vốn bằng ngoại tệ.1 Tác động của môi trường bên ngoài đến rủi ro trong kinh doanh ngoại hối 1.1Các yếu tố tác động do môi trường Quốc tế Các yếu tố này phát sinh do các điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội của các nước trên thế giới ảnh hưởng đến nền kinh tế của một quốc gia nói chung và hoạt động kinh doanh ngoại hối của các NHTM ở quốc gia đó nói riêng. Mức độ tác động này có thể tùy theo độ mở cửa của từng nền kinh tế khác nhau.
Tuy nhiên, với sự phát triển mạnh mẽ của quá trình toàn cầu hóa hiện nay, cũng như sự mở rộng thị Luận văn thạc sĩ Kinh tế 9 trường ngoại hối đã vượt ra khỏi phạm vi một quốc gia thì tác động của các yếu tố này thường mang tính chất nhanh chóng và trực tiếp. Mỹ và EU là các nước có vị thế rất lớn trên trường quốc tế, bất kỳ một chính sách tiền tệ nào được các nước này ban hành không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường tài chính của các nước đó mà còn ảnh hưởng mạnh mẽ đến thị trường tài chính toàn cầu. Chính sách tiền tệ của một quốc gia tác động đến tỷ giá thông qua điều kiện cân bằng lãi suất theo tỷ giá kỳ vọng (uncovered interest rate parity). Nếu Ngân hàng Trung Ương một nước cắt giảm lãi suất cao hơn một nước khác, đồng nội tệ của nước đó sẽ yếu hơn đồng nội tệ của nước kia nhằm mục đích khuyến khích xuất khẩu ròng và tổng cầu trong nền kinh tế, thì tỷ giá hối đoái giữa 2 đồng tiền sẽ thay đổi và có thể tạo ra các rủi ro không mong muốn đối với các nhà kinh doanh ngoại hối trên thị trường.
Về thực nghiệm, có nhiều bằng chứng cho thấy mối tương quan thuận giữa chính sách tiền tệ và tỷ giá. Các nghiên cứu của Faust và Rogers (2003) và Faust et al.