Quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn việt nam

Tìm hiểu về quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Ngân hàng Nông nghiệp Agribank. Giải pháp an toàn, hiệu quả cho hoạt động thẻ.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Sơn
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Mùi
• Trường học: Trường Đại học Thương Mại
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản Lý Rủi Ro Hoạt Động Trong Phát Hành Và Thanh Toán Thẻ Tại Ngân Hàng Nông Nghiệp Và Phát Triển Nông Thôn Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Những đóng góp mới của Luận án
• Kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 1.1.1. Các nghiên cứu về phát triển dịch vụ thẻ ngân hàng
• 1.1.2. Các nghiên cứu về quản lý rủi ro hoạt động thẻ
• 1.2. Khoảng trống nghiên cứu và hướng nghiên cứu của luận án
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu của luận án
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Thu thập dữ liệu
• 1.4.2. Xử lý dữ liệu
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO HOẠT ĐỘNG TRONG PHÁT HÀNH VÀ THANH TOÁN THẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Khái quát về hoạt động phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.1.1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại thẻ ngân hàng
• 2.1.2. Các bên liên quan trong phát hành và thanh toán thẻ
• 2.1.3. Quy trình phát hành và thanh toán thẻ
• 2.2. Rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.2.1. Khái niệm rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ
• 2.2.2. Phân loại rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ
• 2.2.3. Tác động của rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ
• 2.3. Quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.3.1. Khái niệm về QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.3.2. Mục tiêu của QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.3.3. Nguyên tắc và Mô hình QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.3.4. Quy trình QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.3.5. Công cụ QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ của NHTM
• 2.3.6. Tiêu chí đánh giá QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.3.7. Các yếu tố tác động đến QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM
• 2.4. Kinh nghiệm QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ của một số NHTM và bài học cho Agribank
• 2.4.1. Kinh nghiệm của BIDV
• 2.4.2. Kinh nghiệm của Vietcombank
• 2.4.3. Kinh nghiệm của MUFG Union Bank
• 2.4.4. Bài học rút ra về QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ cho Agribank
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ RỦI RO HOẠT ĐỘNG TRONG PHÁT HÀNH VÀ THANH TOÁN THẺ TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam
• 3.1.1. Sự hình thành và phát triển của Agribank
• 3.1.2. Cơ cấu tổ chức bộ máy của Agribank
• 3.1.3. Kết quả hoạt động kinh doanh tại Agribank
• 3.2. Tình hình phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.2.1. Những thuận lợi và khó khăn
• 3.2.2. Tình hình phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.3. Thực trạng QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.3.1. Chính sách QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.3.2. Mô hình tổ chức QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.3.3. Quy trình QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.3.4. Kết quả thực hiện công tác QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.4. Đánh giá công tác QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.4.1. Khảo sát công tác QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 3.4.2. Những kết quả đạt được trong công tác QLRRHĐ thẻ tại Agribank
• 3.4.3. Những hạn chế và nguyên nhân trong công tác QLRRHĐ thẻ tại Agribank
• 3.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ RỦI RO HOẠT ĐỘNG TRONG PHÁT HÀNH VÀ THANH TOÁN THẺ TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng, quan điểm hoàn thiện QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.1.1. Cơ hội và thách thức QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 4.1.2. Định hướng QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• 4.1.3. Quan điểm hoàn thiện QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 4.2.1. Hoàn thiện mô hình QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ
• 4.2.2. Xây dựng nguồn nhân lực có chất lượng, đáp ứng yêu cầu QLRRHĐ thẻ
• 4.2.3. Rà soát, hoàn thiện quy trình phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank
• 4.2.4. Đầu tư, nâng cấp công nghệ
• 4.2.5. Phối hợp chặt chẽ với cơ quan bảo vệ pháp luật, tổ chức thẻ trong nước và quốc tế
• 4.2.6. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về RRHĐ thẻ
• 4.2.7. Làm tốt công tác truyền thông đến khách hàng
• 4.3. Kiến nghị
• 4.3.1. Đối với Chính phủ
• 4.3.2. Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 4.3.3. Đối với Hiệp hội thẻ ngân hàng Việt Nam
• 4.3.4. Đối với một số bộ ngành liên quan
• DANH SÁCH CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA NGHIÊN CỨU SINH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1A
• PHỤ LỤC 1B
• PHỤ LỤC 1C
• PHỤ LỤC 2A
• PHỤ LỤC 2B
• PHỤ LỤC 2C
• PHỤ LỤC 2D
• PHỤ LỤC 2E
• PHỤ LỤC 3A
• PHỤ LỤC 3B
• PHỤ LỤC 3C
• PHỤ LỤC 4

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Rủi Ro Thẻ Agribank Luận Án Mới Nhất

Hoạt động phát hành thẻ Agribank và thanh toán thẻ Agribank đóng vai trò quan trọng trong hiệu quả kinh doanh của ngân hàng và thúc đẩy các hoạt động kinh doanh khác. Thẻ là phương tiện thanh toán văn minh, hiện đại, ứng dụng công nghệ, mang lại nhiều tiện ích. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thị trường thẻ, các rủi ro gia tăng và phức tạp, đặc biệt là sự tấn công của tội phạm, gian lận, ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh và uy tín ngân hàng. Luận án này tập trung vào quản lý rủi ro hoạt động nhằm đưa ra giải pháp hữu hiệu, khả thi cho Agribank. Dẫn chứng: “Thẻ là một phương tiện thanh toán văn minh hiện đại, nó ra đời trên cơ sở ứng dụng khoa học công nghệ và đem lại nhiều tiện ích cho người dân, cho các đơn vị cung ứng dịch vụ”.

1.1. Vai trò của phát hành và thanh toán thẻ đối với Agribank

Phát hành và thanh toán thẻ không chỉ tạo hiệu quả kinh doanh mà còn thúc đẩy các hoạt động khác của ngân hàng. Thẻ là phương tiện thanh toán hiện đại, văn minh. Nó đem lại nhiều tiện ích cho người dùng, giảm chi phí giao dịch và giảm thiểu rủi ro tiền mặt. Tăng cường tiện ích thanh toán, đồng thời tăng cường cạnh tranh cho Agribank trên thị trường.

1.2. Tính cấp thiết của quản lý rủi ro trong hoạt động thẻ Agribank

Cùng với sự phát triển của thị trường, rủi ro trong dịch vụ thẻ ngày càng gia tăng và phức tạp, đặc biệt là sự tấn công của tội phạm và các hành vi gian lận trong phát hành và thanh toán thẻ. Điều này gây suy giảm hiệu quả kinh doanh, ảnh hưởng đến uy tín và thương hiệu của ngân hàng. Do đó, quản lý rủi ro hoạt động trở nên cấp thiết.

II. Thách Thức Quản Lý Rủi Ro Gian Lận Thẻ tại Agribank

Tại Việt Nam, dịch vụ thẻ phát triển nhanh chóng, ảnh hưởng tích cực đến đời sống hiện đại. Số lượng thẻ, máy ATM, POS và khối lượng giao dịch tăng mạnh qua từng năm. Tuy nhiên, thương mại điện tử phát triển, các tổ chức đối mặt với bài toán an toàn không gian mạng. Theo EY Việt Nam, năm 2018 có 8.319 cuộc tấn công mạng liên quan đến ngành ngân hàng. Khách hàng Agribank cũng không ngoại lệ, với nhiều trường hợp bị đánh cắp thông tin. Đại diện Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) cảnh báo về tình trạng tội phạm công nghệ cao nhắm vào các ngân hàng. trích dẫn: “Trong 6 tháng đầu năm 2019, các phương thức, thủ đoạn phổ biến của tội phạm là: Lắp đặt thiết bị đánh cắp thông tin thẻ, làm giả thẻ rút tiền tại ATM; thanh toán khống qua POS tại ĐVCNT”.

2.1. Tình hình phát triển thẻ và thanh toán điện tử tại Việt Nam

Thị trường thẻ Việt Nam có sự phát triển nhanh chóng, với sự gia tăng của số lượng thẻ, máy ATM và POS. Khối lượng giao dịch qua thẻ cũng tăng lên. Nhận thức về thanh toán bằng thẻ qua POS đã có sự chuyển biến tích cực từ phía chủ thẻ và đơn vị chấp nhận thanh toán.

2.2. Rủi ro an ninh mạng trong thanh toán thẻ tại Agribank

Thương mại điện tử phát triển, các tổ chức đối mặt với bài toán an toàn không gian mạng. Khách hàng của Agribank không ngoại lệ. Các cuộc tấn công mạng vào ngành ngân hàng diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng xấu đến tình hình an ninh trật tự và gây bức xúc trong dư luận.

2.3. Các hình thức gian lận thẻ phổ biến tại Agribank

Các hình thức gian lận thẻ phổ biến bao gồm lắp đặt thiết bị đánh cắp thông tin thẻ, làm giả thẻ rút tiền tại ATM, thanh toán khống qua POS và mở tài khoản thẻ mạo danh. Tội phạm công nghệ cao nhắm vào các ngân hàng, gây thiệt hại cho cả ngân hàng và khách hàng.

III. Cách Quản Trị Rủi Ro Hoạt Động Thẻ Hiệu Quả tại Agribank

Trong xu thế hội nhập quốc tế, Agribank cần đáp ứng các yêu cầu quản lý rủi ro hoạt động nói chung và quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ nói riêng theo chuẩn mực quốc tế. Thực tế quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank còn nhiều hạn chế, quản lý thông tin khách hàng chưa đầy đủ, công nghệ chưa đáp ứng được yêu cầu, hệ thống thẻ chưa đồng bộ, hệ thống bảo mật chưa cao. Cần có cơ chế cho công tác quản lý rủi ro hoạt động thẻ.

3.1. Chuẩn mực quốc tế trong quản lý rủi ro hoạt động thẻ

Trong xu thế hội nhập, Agribank cần đáp ứng các yêu cầu quản lý rủi ro hoạt động theo chuẩn mực quốc tế. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải có hệ thống quản lý rủi ro bài bản, chuyên nghiệp, đảm bảo an toàn cho hoạt động thẻ.

3.2. Thực trạng quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank hiện nay

Thực tế quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank còn nhiều hạn chế. Quản lý thông tin khách hàng chưa đầy đủ, công nghệ chưa đáp ứng được yêu cầu, hệ thống thẻ chưa đồng bộ và hệ thống bảo mật chưa cao. Cần có cơ chế cho công tác quản lý rủi ro hoạt động thẻ.

3.3. Các yếu tố cần cải thiện trong quản lý rủi ro hoạt động tại Agribank

Các yếu tố cần cải thiện bao gồm quản lý thông tin khách hàng, nâng cấp công nghệ, đồng bộ hóa hệ thống thẻ, tăng cường bảo mật và xây dựng cơ chế quản lý rủi ro hoạt động thẻ hiệu quả. Điều này sẽ giúp Agribank giảm thiểu rủi ro, bảo vệ khách hàng và nâng cao uy tín.

IV. Phương Pháp Giảm Thiểu Rủi Ro Phát Hành Thẻ Agribank

Luận án tiếp cận nghiên cứu đề tài “Quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam” là rất cần thiết, góp phần tìm ra những giải pháp đồng bộ, hữu hiệu và khả thi cho công tác quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank. Luận án tập trung vào phân tích thực trạng, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng, và đề xuất giải pháp cụ thể để hoàn thiện công tác quản lý rủi ro. Dẫn chứng: “Luận án đưa ra các giải pháp và kiến nghị có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm hoàn thiện quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank.”

4.1. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án tiến sĩ

Luận án tập trung vào các giải pháp và kiến nghị có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm hoàn thiện quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank. Luận án hệ thống hóa lý luận, nghiên cứu thực tiễn và đề xuất giải pháp cụ thể.

4.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án kinh tế

Luận án nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ của ngân hàng thương mại. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ của Agribank từ năm 2012 đến 2017.

4.3. Đóng góp mới của luận án về quản lý rủi ro hoạt động thẻ

Luận án đóng góp về mặt lý luận, thực tiễn và giải pháp. Về lý luận, làm rõ các nội dung về rủi ro hoạt động. Về thực tiễn, đánh giá thực trạng quản lý rủi ro tại Agribank. Về giải pháp, đề xuất các nhóm giải pháp để hoàn thiện quản lý rủi ro.

V. Ứng Dụng Quản Lý Rủi Ro Thẻ Nghiên Cứu Điển Hình Agribank

Luận án phân tích, đánh giá thực trạng quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ của Agribank giai đoạn năm 2012 đến năm 2017 thông qua các mặt hoạt động như: chính sách, mô hình, quy trình. Từ đó, chỉ ra kết quả đạt được, những điểm hạn chế và nguyên nhân trong công tác quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ. Dẫn chứng: “Luận án tập trung nghiên cứu thực tiễn quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ của Agribank từ năm 2012 đến năm 2017.”

5.1. Phân tích chính sách quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank

Phân tích chính sách quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank, bao gồm các quy định, hướng dẫn, quy trình và các biện pháp phòng ngừa rủi ro. Đánh giá tính hiệu quả của chính sách và đề xuất các cải tiến.

5.2. Mô hình tổ chức quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank

Mô tả mô hình tổ chức quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank, bao gồm các bộ phận, chức năng và trách nhiệm. Đánh giá tính hiệu quả của mô hình và đề xuất các điều chỉnh.

5.3. Đánh giá quy trình quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank

Đánh giá quy trình quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank, bao gồm các bước thực hiện, các công cụ sử dụng và các biện pháp kiểm soát. Phân tích các hạn chế của quy trình và đề xuất các cải tiến.

VI. Giải Pháp Tối Ưu Quản Lý Rủi Ro Hoạt Động Thẻ Agribank

Luận án đề ra các nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ của Agribank. Những nhóm giải pháp luận án đề xuất là: hoàn thiện mô hình quản lý rủi ro hoạt động, xây dựng nguồn nhân lực có chất lượng, rà soát, hoàn thiện quy trình phát hành và thanh toán thẻ, đầu tư, nâng cấp công nghệ. Dẫn chứng: “Luận án đề ra các nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ của Agribank.”

6.1. Hoàn thiện mô hình quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank

Đề xuất mô hình quản lý rủi ro hoạt động thẻ mới, phù hợp với đặc thù của Agribank và đáp ứng các chuẩn mực quốc tế. Mô hình cần đảm bảo tính hiệu quả, linh hoạt và dễ dàng triển khai.

6.2. Phát triển nguồn nhân lực cho quản lý rủi ro hoạt động thẻ

Đề xuất các giải pháp phát triển nguồn nhân lực cho quản lý rủi ro hoạt động thẻ, bao gồm đào tạo, bồi dưỡng, tuyển dụng và đãi ngộ. Nguồn nhân lực cần có kiến thức chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ và tinh thần trách nhiệm cao.

6.3. Nâng cấp công nghệ để quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank

Đề xuất các giải pháp nâng cấp công nghệ để quản lý rủi ro hoạt động thẻ, bao gồm đầu tư vào hệ thống bảo mật, phần mềm quản lý rủi ro và các công cụ phân tích dữ liệu. Công nghệ cần đáp ứng yêu cầu về an toàn, hiệu quả và khả năng mở rộng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Sơn với đề tài "Quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam", chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số 62.10), được bảo vệ tại Trường Đại học Thương mại năm 2019 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Mùi.

Về tính cấp thiết, tác giả nêu rõ thị trường thẻ Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng 15% - 25%/năm trong giai đoạn 2013 - 2018. Số lượng thẻ phát hành toàn quốc tăng từ khoảng 4,5 triệu thẻ (năm 2006) lên hơn 120 triệu thẻ vào tháng 12/2018; mạng lưới chấp nhận thẻ đạt khoảng 18.500 POS/EDC. Đi cùng với sự tăng trưởng đó là nguy cơ gia tăng các hành vi gian lận và tấn công tội phạm công nghệ cao. Dẫn số liệu từ Panda Security, tác giả chỉ ra lĩnh vực tài chính chiếm 73% số cuộc tấn công mạng, trong khi chỉ 11% người dùng Việt Nam có nhận thức về an toàn thông tin so với mức 60% của thế giới. Báo cáo của Ernst & Young (EY) năm 2018 ghi nhận 8.319 cuộc tấn công mạng liên quan đến ngành ngân hàng Việt Nam và 560.000 máy tính bị nhiễm mã độc đánh cắp tài khoản. Tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), sự cố nghiêm trọng diễn ra trong đêm 25/4/2018 khi 12 khách hàng bị đánh cắp thông tin thẻ và rút tiền trái phép từ tài khoản. Theo thống kê của tổ chức Microtec, thủ đoạn sao chép dữ liệu dải từ (skimming) chiếm 96% thiệt hại gian lận tại ATM. Đồng thời, Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) cảnh báo tình trạng lắp đặt thiết bị trộm dữ liệu, làm thẻ giả và thanh toán khống qua POS diễn biến phức tạp. Trong khi đó, thực tiễn tại Agribank cho thấy công tác quản lý rủi ro hoạt động (RRHĐ) thẻ còn bộc lộ nhiều lỗ hổng công nghệ, dữ liệu thiếu đồng bộ và chưa đáp ứng đầy đủ chuẩn mực quốc tế Basel II.

Mục đích nghiên cứu của luận án là đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm hoàn thiện quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank. Để thực hiện mục đích này, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận cơ bản về rủi ro hoạt động và quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại ngân hàng thương mại.
2. Khảo cứu thực tiễn quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại một số ngân hàng thương mại trong nước và quốc tế để rút ra bài học kinh nghiệm cho Agribank.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý rủi ro hoạt động trong khâu phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank giai đoạn 2012 - 2017, làm rõ các hạn chế và nguyên nhân.
4. Đề xuất các quan điểm, định hướng, nhóm giải pháp và kiến nghị hoàn thiện công tác quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại Agribank đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Nội hàm của quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ bao gồm những nội dung nào? Nguyên nhân nào dẫn đến rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại ngân hàng thương mại, đặc biệt trong điều kiện ứng dụng công nghệ hiện đại vào hoạt động ngân hàng?
2. Để đánh giá kết quả quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ, ngân hàng thương mại thường sử dụng tiêu chí nào?
3. Agribank đã sử dụng các công cụ nào để quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ? Kết quả ra sao? Đâu là điểm còn bất cập, có rào cản nào không và nguyên nhân của nó đối với công tác quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại ngân hàng?
4. Quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank sẽ hoàn thiện theo hướng nào đặt trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao tấn công hệ thống mạng, hệ thống ATM ngày càng gia tăng về số lượng và thường xuyên thay đổi cách thức, phương pháp xâm nhập?

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ của ngân hàng thương mại.
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào rủi ro hoạt động theo định nghĩa của Basel II và quy định của Ngân hàng Nhà nước; các rủi ro tín dụng, lãi suất, tỷ giá chỉ được đề cập bổ trợ trong mối liên hệ phát sinh từ rủi ro hoạt động thẻ.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực tế tại Agribank, kết hợp khảo sát khách hàng sử dụng thẻ tại 4 địa bàn gồm Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và khu vực Tây Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thực trạng được thu thập và phân tích từ năm 2012 đến năm 2017; các giải pháp và kiến nghị được định hướng đến năm 2025, tầm nhìn năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả phân loại và tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về phát triển dịch vụ thẻ ngân hàng:

• Trần Tấn Lộc (2004), Giải pháp cơ bản nhằm phát triển thị trường thẻ ngân hàng tại Việt Nam: Phân tích cơ sở hình thành thị trường thẻ, quy trình kỹ thuật sơ khai, rút ra bài học quốc tế nhưng chỉ tập trung phân tích định tính ở giai đoạn công nghệ ngân hàng chưa phát triển liên thông.
• Hoàng Tuấn Linh (2009), Những giải pháp phát triển dịch vụ thẻ tại các ngân hàng thương mại nhà nước ở Việt Nam: Làm rõ mối quan hệ phát hành - thanh toán thẻ tại khối ngân hàng thương mại nhà nước nhưng chưa đi sâu vào cơ chế giám sát và quản lý rủi ro của cơ quan quản lý nhà nước.
• Phạm Ngọc Ngoạn (2010), Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh toán tại các ngân hàng thương mại Việt Nam: Đánh giá khía cạnh pháp lý và quản lý vĩ mô đối với dịch vụ thẻ, dữ liệu thứ cấp dừng ở mức định tính cơ bản.
• Phạm Thị Bích Duyên (2016), Chất lượng dịch vụ thẻ ghi nợ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam: Đo lường mức độ hài lòng và chất lượng dịch vụ thẻ ghi nợ nhưng chưa phân tích chuyên sâu các yếu tố kiểm soát rủi ro vận hành nội bộ.
• Chanthavone Phommathep (2018), Phát triển kinh doanh thẻ của ngân hàng nông nghiệp Lào: Vận dụng công cụ toán học đánh giá chỉ tiêu quy mô phát triển thẻ nhưng chưa làm rõ cơ chế quản trị rủi ro thẻ trong môi trường số.

Nhóm nghiên cứu về quản lý rủi ro hoạt động trong dịch vụ thẻ:

• Nguyễn Danh Lương (2003), Những giải pháp nhằm phát triển hình thức thanh toán thẻ ở Việt Nam: Đề cập khái niệm tranh chấp, quy trình tra soát khiếu nại giai đoạn 1996 - 2002 khi công nghệ thanh toán còn thô sơ.
• Lê Thị Vân Khanh (2016), Hệ thống quản lý rủi ro hoạt động tại các ngân hàng thương mại Việt Nam: Xây dựng khung đánh giá hệ thống quản lý rủi ro hoạt động ngân hàng dựa trên chuẩn mực Basel II (lãnh đạo, cơ cấu tổ chức, quy trình, công cụ, CNTT, đào tạo, truyền thông), tuy nhiên phạm vi nghiên cứu áp dụng cho toàn bộ hoạt động ngân hàng nói chung, không chuyên biệt cho mảng thẻ.
• Johannes Jurgovsky, Michael Granitzer, Konstantin Ziegler, Sylvie Calabretto, Pierre-Edouard Portier, Liyun He-Guelton, Olivier Caelen (2018), Sequence Classification for Credit-Card Fraud Detection: Ứng dụng mạng nơ-ron hồi quy bộ nhớ dài - ngắn (LSTM) để phát hiện giao dịch gian lận thẻ tín dụng dựa trên chuỗi lịch sử mua hàng ngoại tuyến và trực tuyến.
• Deshen Wang, Bintong Chen, Jing Chen (2018), Credit card fraud detection strategies with consumer incentives: Đề xuất mô hình kết hợp học máy (Machine Learning - ML) cho giao dịch giá trị thấp và xác minh bổ sung kèm cơ chế đền bù cho giao dịch giá trị cao tại đơn vị chấp nhận thẻ (ĐVCNT).
• Mohammed Alqahtani và Aad van Moorsel (2018), Risk Assessment Methodology For EMV Financial Transaction Systems: Sử dụng công cụ đại số quá trình đánh giá hiệu năng (PEPA) để mô hình hóa và định lượng các điểm rủi ro trong hệ thống thanh toán chuẩn vi mạch EMV.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định:

• Phần lớn các công trình trong nước tiếp cận rủi ro thẻ dưới góc độ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, thiếu công trình nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ chuyên ngành Quản lý kinh tế nhằm giải quyết bài toán cơ chế, mô hình tổ chức bộ máy và quy trình vận hành.
• Chưa có công trình nào đánh giá toàn diện công tác quản lý rủi ro hoạt động thẻ tại ngân hàng thương mại trong bối cảnh chuẩn bị thực thi lộ trình áp dụng Hiệp ước Basel II theo quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đến mốc năm 2020.
• Các nghiên cứu trước đây chưa cập nhật các loại hình thẻ mới (thẻ trả trước, thẻ phi vật lý) và phương thức thanh toán hiện đại (thanh toán không tiếp xúc, thanh toán trực tuyến E-commerce, liên kết ví điện tử), cũng như chưa đánh giá tác động đa chiều của tội phạm mạng đến an toàn thanh khoản và uy tín thương hiệu của hệ thống ngân hàng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án xây dựng khung phân tích dựa trên:

• Khái niệm rủi ro hoạt động theo Ủy ban Basel (Basel II): Là nguy cơ tổn thất phát sinh do các quy trình nội bộ không đầy đủ hoặc bị lỗi, do con người, do hệ thống công nghệ thông tin hoặc do các sự kiện bên ngoài tác động; bao gồm rủi ro pháp lý nhưng loại trừ rủi ro chiến lược và rủi ro danh tiếng. Định nghĩa này tương thích với Thông tư 41/2016/TT-NHNN và Thông tư 13/2018/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
• Khái niệm rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ: Khả năng xảy ra tổn thất tài chính và phi tài chính liên quan đến quy trình phát hành thẻ, thanh toán thẻ, do sai sót quy trình nội bộ, con người, lỗ hổng kỹ thuật hoặc tác động từ tội phạm bên ngoài đối với ngân hàng phát hành (NHPH), ngân hàng thanh toán (NHTT), ĐVCNT và chủ thẻ.
• Khung quản trị rủi ro "3 tầng bảo vệ" (Three lines of defence): Tầng 1 là các đơn vị kinh doanh trực tiếp phát hành, thanh toán và vận hành thẻ; Tầng 2 là bộ phận quản lý rủi ro chuyên trách và bộ phận tuân thủ; Tầng 3 là kiểm toán nội bộ.
• Quy trình quản lý rủi ro hoạt động chuẩn theo hướng dẫn của tổ chức tư vấn Ernst & Young: Gồm 4 khâu khép kín: Nhận diện rủi ro -> Đo lường rủi ro -> Kiểm soát, giảm thiểu rủi ro -> Giám sát và báo cáo rủi ro.
• Các công cụ quản lý rủi ro hoạt động: Tự đánh giá rủi ro và kiểm soát (RCSA); Chỉ số rủi ro chính (KRI); Thu thập dữ liệu tổn thất nội bộ thông qua Hồ sơ lỗi sai sót (HSLSS), Hồ sơ sự cố kỹ thuật (HSSCKT), Hồ sơ sự kiện rủi ro hoạt động (HSSKRRHĐ).
• Khung quy định pháp lý chuyên ngành: Thông tư 36/2012/TT-NHNN và Thông tư 20/2016/TT-NHNN quy định về an toàn máy ATM; Thông tư 39/2014/TT-NHNN hướng dẫn về dịch vụ trung gian thanh toán và chuẩn chuyển mạch qua Công ty Cổ phần Thanh toán Quốc gia Việt Nam (NAPAS).

Về phương pháp nghiên cứu, luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp:
  • Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Nghiên cứu sinh gửi 330 phiếu khảo sát đến khách hàng đang sử dụng thẻ của Agribank tại 4 khu vực: Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và Tây Nguyên. Kết quả thu về 289 phiếu hợp lệ (Phụ lục 1A).
  • Phỏng vấn sâu chuyên gia: Lập phiếu phỏng vấn gửi qua thư điện tử tới 15 chuyên gia am hiểu lĩnh vực thẻ và quản lý ngân hàng (tại Ngân hàng Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Đà Nẵng, các ngân hàng thương mại). Kết quả thu về 10 phiếu hợp lệ (Phụ lục 1B, 1C).
• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu thống kê giai đoạn 2012 - 2017 được trích xuất từ báo cáo thường niên, báo cáo tài chính của Agribank, số liệu lưu trữ của Trung tâm Thẻ Agribank, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam và Hiệp hội Thẻ Việt Nam.
• Kỹ thuật xử lý dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được mã hóa và phân tích thống kê mô tả bằng phần mềm SPSS và Microsoft Excel. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp, so sánh, lập bảng biểu đối chiếu và trực quan hóa qua biểu đồ doanh số, thị phần và lỗi kỹ thuật.
• Phương pháp phân tích định tính: Phân tích tài liệu văn bản quy phạm, so sánh đối chiếu quy trình nghiệp vụ thực tế với mô hình chuẩn của Basel II, phương pháp điển cứu (case study) phân tích kinh nghiệm quản lý rủi ro thẻ tại BIDV, Vietcombank và MUFG Union Bank.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến phát triển dịch vụ thẻ và quản lý rủi ro hoạt động thẻ ngân hàng trong và ngoài nước. Tác giả chỉ rõ các khoảng trống nghiên cứu chưa được giải quyết, xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi và trình bày chi tiết quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp (289 mẫu khách hàng hợp lệ, 10 mẫu chuyên gia hợp lệ) và dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2012 - 2017. Các phương pháp xử lý dữ liệu thông qua phần mềm Excel và SPSS được xác định làm cơ sở phân tích khoa học cho các chương thực trạng và giải pháp tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn về quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại ngân hàng thương mại

Chương này làm rõ bản chất công nghệ và nghiệp vụ thẻ ngân hàng:

• Phân loại thẻ: Theo công nghệ (thẻ dập nổi, thẻ từ, thẻ chip vi mạch, thẻ lưỡng tính); theo chủ thể phát hành (ngân hàng, tổ chức phi ngân hàng); theo tính chất thanh toán (thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, thẻ liên kết, thẻ trả trước định danh và vô danh); theo phạm vi lãnh thổ (thẻ nội địa, thẻ quốc tế Visa, MasterCard, JCB, Amex, Diners Club).
• Quy trình vận hành: Luận án mô hình hóa quy trình tổng quát phát hành và thanh toán thẻ qua hệ thống 10 bước kết nối giữa Chủ thẻ - NHPH - ĐVCNT/ATM - NHTT - Tổ chức chuyển mạch thẻ (NAPAS)/Tổ chức thẻ quốc tế (TCTQT). Quy trình chấp nhận thanh toán thẻ trực tuyến (E-commerce) được cụ thể hóa thành 5 bước với yêu cầu xác thực OTP và mã bảo mật CVV2/CVC2.
• Phân loại rủi ro hoạt động thẻ theo hai nhánh nghiệp vụ:
  • Nhánh phát hành: Hồ sơ thông tin giả mạo; sử dụng thẻ giả; mất cắp thẻ và mã PIN trong khâu chuyển phát bưu điện; tài khoản bị lợi dụng do thay đổi địa chỉ nhận thẻ thiếu xác minh.
  • Nhánh thanh toán: Gian lận đánh cắp dữ liệu dải từ qua thiết bị gắn lén tại ATM (skimming); lừa đảo chiếm đoạt thông tin qua email/trang web giả mạo (phishing); gian lận cấu kết tại ĐVCNT (lập hóa đơn khống, thuộc danh sách giám sát CPP/POC); rủi ro từ giao dịch không xuất trình thẻ (MOTO, E-commerce); lộ mã PIN; gian lận chữ ký tại POS; sử dụng thẻ đã báo mất khi ngân hàng chưa kịp đưa vào sổ đen (Bulletin); rủi ro đạo đức của cán bộ nội bộ chỉnh sửa dữ liệu hệ thống hoặc chiếm đoạt phôi thẻ.
  • Nhóm sự cố kỹ thuật hệ thống: ATM trả tiền thừa cho khách; hệ thống thông báo trạng thái giao dịch sai lệch; lỗi hệ thống không hạch toán trừ tiền tài khoản; hệ thống tự động ghi Có nhiều lần; lỗi kỹ thuật không thể khóa thẻ kịp thời; ATM gặp sự cố nuốt thẻ khách hàng.
• Mô hình và công cụ quản trị: Luận án phân tích chi tiết mô hình "3 tầng bảo vệ", chu trình quản trị theo chuẩn tư vấn của Ernst & Young, quy trình tự đánh giá rủi ro RCSA, thiết lập chỉ số cảnh báo rủi ro KRI, hệ thống lưu trữ sự kiện tổn thất (HSLSS, HSSCKT, HSSKRRHĐ).
• Nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn: Khảo cứu mô hình tổ chức bộ máy quản lý rủi ro hoạt động tại BIDV (Ban QLRRHĐ độc lập), Vietcombank (chuyên môn hóa giám sát gian lận thẻ quốc tế) và kinh nghiệm kiểm soát thẻ của MUFG Union Bank (Hoa Kỳ). Luận án rút ra 4 bài học cho Agribank về chuẩn hóa cơ cấu tổ chức, tăng cường đầu tư công nghệ bảo mật EMV, áp dụng bộ chỉ số KRI và hoàn thiện quy trình kiểm soát nội bộ.

Chương 3: Thực trạng quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng mạng lưới và công tác kiểm soát rủi ro thẻ tại Agribank giai đoạn 2012 - 2017:

• Khái quát năng lực hoạt động: Tác giả dẫn chứng cơ cấu tổ chức, mạng lưới Trung tâm Thẻ Agribank và các bảng số liệu kinh doanh:
  • Bảng 3.1: Tình hình huy động vốn của Agribank giai đoạn 2012 - 2017.
  • Bảng 3.2: Tình hình dư nợ tín dụng của Agribank giai đoạn 2012 - 2017.
  • Bảng 3.4: Kết quả tài chính kinh doanh của Agribank giai đoạn 2012 - 2017.
• Quy mô dịch vụ thẻ:
  • Bảng 3.5: Số lượng thẻ phát hành của Agribank (thẻ ghi nợ nội địa Success chiếm tỷ trọng chi phối).
  • Bảng 3.6 và Bảng 3.7: Số lượng máy ATM và máy POS lắp đặt trên toàn quốc.
  • Bảng 3.8: Doanh số thanh toán thẻ của Agribank qua từng năm trong giai đoạn 2012 - 2017.
  • Thị phần thẻ, ATM và POS của Agribank so với các ngân hàng thương mại khác trên thị trường (Hình 3.3, 3.4, 3.5).
• Thực trạng công tác quản lý rủi ro:
  • Chính sách và cơ chế: Agribank áp dụng quy định nội bộ theo các văn bản của Ngân hàng Nhà nước (Thông tư 36/2012/TT-NHNN, Thông tư 20/2016/TT-NHNN, Thông tư 39/2014/TT-NHNN).
  • Mô hình bộ máy: Trung tâm Thẻ chịu trách nhiệm chính về vận hành và phối hợp phòng ngừa gian lận, kết nối với Phòng Kiểm tra kiểm soát nội bộ (KTKS) và Trung tâm Công nghệ thông tin vận hành hệ thống thanh toán IPCAS.
  • Quy trình tra soát khiếu nại: Áp dụng hệ thống quản lý tra soát khiếu nại (CSP), xử lý giao dịch nội địa qua cổng chuyển mạch NAPAS (Hình 3.8, 3.9) và giao dịch quốc tế qua cổng TCTQT (Hình 3.10).
• Dữ liệu thực trạng tổn thất và sự cố:
  • Bảng 3.9: Tình hình phát sinh rủi ro thẻ tại Agribank (ghi nhận các vụ việc làm thẻ giả, skimming dữ liệu, gian lận thanh toán trực tuyến).
  • Bảng 3.10: Tình hình phát sinh lỗi tại ATM của Agribank (thống kê các lỗi kỹ thuật nuốt thẻ, không nhả tiền, máy mất kết nối, lỗi truyền thông hệ thống IPCAS).
  • Bảng 3.11: Tình hình xử lý và bồi hoàn rủi ro thẻ tại Agribank.
• Đánh giá từ khảo sát thực tế: Kết quả điều tra 289 khách hàng và 10 chuyên gia cho thấy Agribank đạt kết quả tốt về độ phủ mạng lưới ATM và xử lý tra soát truyền thống. Tuy nhiên, các hạn chế lớn gồm: công nghệ thẻ từ chiếm tỷ trọng quá lớn tạo lỗ hổng cho tội phạm skimming; hệ thống cảnh báo sớm giao dịch đáng ngờ chưa vận hành tự động theo thời gian thực; nhân sự tại các chi nhánh nông thôn còn hạn chế về kỹ năng nhận diện rủi ro công nghệ cao; mô hình tổ chức quản lý rủi ro chưa tách biệt độc lập theo chuẩn "3 tầng bảo vệ" của Basel II.

Nhóm chỉ tiêu phân tích thực trạng	Danh mục bảng/hình dẫn chứng trong luận án	Nội dung phản ánh từ văn bản
Năng lực tài chính & mạng lưới	Bảng 3.1, Bảng 3.2, Bảng 3.4; Bảng 3.5, 3.6, 3.7, 3.8	Quy mô huy động, dư nợ, kết quả tài chính; số lượng thẻ, máy ATM, POS và doanh số thanh toán giai đoạn 2012 - 2017.
Cơ cấu tổ chức & thị phần	Hình 3.1, Hình 3.2; Hình 3.3, 3.4, 3.5	Sơ đồ bộ máy Agribank và Trung tâm Thẻ; thị phần thẻ, ATM, POS so với các NHTM Việt Nam.
Quy trình nghiệp vụ tra soát	Hình 3.6, 3.7; Hình 3.8, 3.9, 3.10	Mô hình QLRRHĐ thẻ Agribank; quy trình tra soát giao dịch nội địa qua NAPAS và quốc tế qua TCTQT.
Số liệu sự cố & rủi ro thực tế	Bảng 3.9, Bảng 3.10, Bảng 3.11	Thống kê số lượng vụ việc rủi ro thẻ, sự cố kỹ thuật phát sinh tại ATM và tình hình xử lý bồi hoàn.

Chương 4: Giải pháp hoàn thiện quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam

Chương 4 xác định định hướng đến năm 2025, tầm nhìn năm 2030 của Agribank là hiện đại hóa hạ tầng thanh toán thẻ, giảm thiểu tổn thất hoạt động theo tiêu chuẩn Basel II. Tác giả đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị cụ thể:

Hệ sinh thái giải pháp nội bộ tại Agribank (gồm 7 nhóm giải pháp):

1. Hoàn thiện mô hình quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ: Tái cơ cấu theo mô hình "3 tầng bảo vệ" (Hình 4.1), tách bạch rõ ràng giữa đơn vị kinh doanh phát hành thẻ, phòng quản lý rủi ro chuyên trách và kiểm toán nội bộ.
2. Xây dựng nguồn nhân lực có chất lượng: Đào tạo chuyên môn nghiệp vụ thẻ, nâng cao đạo đức nghề nghiệp và trang bị kỹ năng nhận diện thủ đoạn tội phạm công nghệ cao cho cán bộ giao dịch tại mạng lưới chi nhánh.
3. Rà soát, hoàn thiện quy trình nghiệp vụ: Chuẩn hóa quy trình phát hành thẻ, quy trình tiếp quỹ và vận hành ATM, quy trình thẩm định ĐVCNT và quy trình tra soát xử lý khiếu nại (Hình 4.2).
4. Đầu tư, nâng cấp hạ tầng công nghệ: Đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi toàn bộ thẻ từ sang thẻ chip chuẩn EMV; trang bị thiết bị chống sao chép dữ liệu skimming tại các máy ATM; nâng cấp đường truyền hệ thống kế toán giao dịch IPCAS.
5. Phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng và tổ chức thẻ: Hợp tác với Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) trong điều tra làm giả thẻ; phối hợp trao đổi dữ liệu danh sách đen (CPP/POC) với NAPAS, Visa và MasterCard.
6. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về rủi ro hoạt động thẻ: Ứng dụng các quy tắc lọc giao dịch bất thường (về thời gian, địa bàn, tần suất rút tiền vượt hạn mức) để tự động khóa thẻ hoặc cảnh báo đến chủ thẻ qua tin nhắn SMS.
7. Đẩy mạnh công tác truyền thông đến khách hàng: Phổ biến các nguyên tắc bảo mật mã PIN cá nhân, kỹ năng nhận diện máy ATM bị gắn thiết bị lạ, cảnh báo chiêu thức lừa đảo phishing qua email hoặc đường link giả mạo ngân hàng.

Hệ thống kiến nghị vĩ mô:

• Kiến nghị đối với Chính phủ: Hoàn thiện hành lang pháp lý về xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao trong lĩnh vực tài chính; đẩy mạnh đề án thanh toán không dùng tiền mặt.
• Kiến nghị đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết lộ trình bắt buộc chuyển đổi chuẩn thẻ chip EMV nội địa; tăng cường giám sát các tổ chức trung gian thanh toán.
• Kiến nghị đối với Hiệp hội Thẻ Ngân hàng Việt Nam: Phát huy vai trò đầu mối chia sẻ thông tin rủi ro, cảnh báo phương thức gian lận mới giữa các ngân hàng thành viên.
• Kiến nghị đối với các Bộ ngành liên quan (Bộ Công an, Bộ Thông tin và Truyền thông): Phối hợp kiểm soát SIM rác, ngăn chặn các trang web giả mạo ngân hàng và xử lý nghiêm các đường dây tội phạm thẻ xuyên quốc gia.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm nội hàm khái niệm rủi ro hoạt động và quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại ngân hàng thương mại, xác định rõ các tác động đa chiều đến tài chính, uy tín thương hiệu và thanh khoản.
• Luận giải chi tiết quy trình quản lý rủi ro hoạt động theo chuẩn mực quốc tế (Ernst & Young, Basel II), hệ thống hóa các công cụ kiểm soát (RCSA, KRI, HSLSS, HSSCKT, HSSKRRHĐ) và các tiêu chí đánh giá hiệu quả áp dụng riêng cho dịch vụ thẻ.
• Tổng kết và chắt lọc 4 bài học kinh nghiệm quản trị rủi ro thẻ từ thực tiễn của BIDV, Vietcombank và MUFG Union Bank để áp dụng cho Agribank.

Về mặt thực tiễn:

• Phân tích bức tranh toàn diện về thực trạng rủi ro hoạt động trong khâu phát hành và thanh toán thẻ tại Agribank giai đoạn 2012 - 2017 trên các phương diện: chính sách, mô hình tổ chức, quy trình kỹ thuật.
• Đo lường thực trạng qua các bộ số liệu lưu trữ nội bộ (Bảng 3.9 tình hình rủi ro, Bảng 3.10 lỗi ATM, Bảng 3.11 xử lý rủi ro) và kết quả khảo sát thực chứng từ 289 khách hàng cùng 10 chuyên gia, chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến rủi ro.

Về mặt giải pháp:

• Xây dựng sơ đồ mô hình bộ máy quản lý rủi ro hoạt động thẻ mới (Hình 4.1) và quy trình quản trị đề xuất (Hình 4.2) bám sát điều kiện thực tế của Agribank.
• Đề xuất đồng bộ 7 nhóm giải pháp nội bộ gắn liền với lộ trình áp dụng Basel II, chuyển đổi thẻ chip vi mạch EMV và xây dựng cơ chế cảnh báo sớm gian lận, cùng hệ thống kiến nghị vĩ mô tới Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, Hiệp hội Thẻ và các Bộ ngành.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Luận án giới hạn phạm vi số liệu thực trạng rủi ro trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2017; các biến động phức tạp của thị trường thanh toán số giai đoạn sau 2017 chưa được cập nhật trong phần thống kê thứ cấp.
• Mẫu khảo sát dữ liệu sơ cấp (289 khách hàng) dù phân bổ qua 4 địa bàn (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Tây Nguyên) nhưng quy mô mẫu còn khiêm tốn so với hàng chục triệu chủ thẻ hiện hữu của Agribank.
• Nghiên cứu chỉ tập trung vào rủi ro hoạt động, chủ động loại trừ việc phân tích sâu rủi ro tín dụng thẻ (nợ xấu từ hạn mức thấu chi thẻ tín dụng).

Về hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng nghiên cứu việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), học máy (Machine Learning) và mạng nơ-ron sâu (như mô hình LSTM) trong việc nhận diện và ngăn chặn tự động các chuỗi giao dịch gian lận thẻ theo thời gian thực.
• Nghiên cứu mô hình phối hợp kiểm soát rủi ro thẻ trong thanh toán xuyên biên giới và các giao dịch liên kết ví điện tử, trung gian thanh toán trong kỷ nguyên ngân hàng mở (Open Banking).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Tham khảo khung lý thuyết quản lý rủi ro hoạt động theo Basel II, phương pháp kết hợp điều tra khảo sát với phân tích quy trình nghiệp vụ thẻ.
• Cán bộ quản lý rủi ro và cán bộ nghiệp vụ thẻ tại các ngân hàng thương mại, đặc biệt là Agribank: Tham khảo bộ công cụ tự đánh giá RCSA, hệ thống chỉ số KRI, quy trình xử lý tra soát qua NAPAS/TCTQT và các giải pháp phòng chống thủ đoạn skimming tại ATM.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Hiệp hội Thẻ Ngân hàng Việt Nam: Tham khảo cơ sở thực tiễn để rà soát, sửa đổi các văn bản quy chuẩn kỹ thuật an toàn ATM (Thông tư 36/2012/TT-NHNN, Thông tư 20/2016/TT-NHNN) và hoàn thiện chính sách thúc đẩy chuyển đổi chuẩn thẻ chip EMV quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm yếu công nghệ lớn nhất dẫn đến thiệt hại rủi ro thẻ tại Agribank giai đoạn nghiên cứu là gì?
Điểm yếu lớn nhất là tỷ trọng thẻ băng từ còn chiếm đa số trong tổng số thẻ phát hành. Công nghệ thẻ từ không có cơ chế tự mã hóa dữ liệu, khiến thông tin dải từ dễ bị tội phạm sử dụng thiết bị skimmer gắn tại đầu đọc thẻ ATM để sao chép thông tin, sau đó làm thẻ giả để rút tiền trái phép (như vụ việc 12 khách hàng Agribank bị rút tiền trong đêm 25/4/2018).

2. Mô hình quản lý rủi ro hoạt động "3 tầng bảo vệ" mà luận án đề xuất cho Agribank gồm những bộ phận nào?
Mô hình gồm 3 tuyến độc lập: Tầng 1 là các đơn vị trực tiếp kinh doanh phát hành, thanh toán và các chi nhánh vận hành ATM/POS; Tầng 2 là bộ phận quản lý rủi ro hoạt động chuyên trách (xây dựng chính sách, công cụ RCSA, KRI) và bộ phận tuân thủ pháp chế; Tầng 3 là phòng Kiểm tra kiểm soát nội bộ / Kiểm toán nội bộ thực hiện đánh giá độc lập toàn bộ hệ thống.

3. Những nguyên nhân kỹ thuật chính gây ra lỗi và khiếu nại tại hệ thống ATM của Agribank là gì?
Theo Bảng 3.10 của luận án, các lỗi kỹ thuật phát sinh tại ATM gồm: máy nuốt thẻ của khách; máy trả tiền thừa hoặc không nhả tiền nhưng tài khoản vẫn bị trừ; hệ thống thông báo trạng thái giao dịch sai lệch; hệ thống kế toán IPCAS không hạch toán kịp thời hoặc tự động ghi Có nhiều lần cho một giao dịch; lỗi đường truyền kết nối gián đoạn giữa ATM với máy chủ.

4. Luận án đề xuất những công cụ quản trị rủi ro hoạt động cụ thể nào theo thông lệ quốc tế?
Tác giả đề xuất Agribank áp dụng đồng bộ bộ công cụ gồm: Tự đánh giá rủi ro và chốt kiểm soát (RCSA); Bộ chỉ số rủi ro chính (KRI); Cơ sở dữ liệu ghi nhận tổn thất thông qua ba loại hồ sơ nghiệp vụ gồm Hồ sơ lỗi sai sót (HSLSS), Hồ sơ sự cố kỹ thuật (HSSCKT) và Hồ sơ sự kiện rủi ro hoạt động (HSSKRRHĐ).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Ngọc Sơn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết và quy trình quản lý rủi ro hoạt động trong phát hành và thanh toán thẻ tại ngân hàng thương mại theo các chuẩn mực của Basel II. Thông qua nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2012 - 2017 cùng kết quả khảo sát 289 khách hàng và 10 chuyên gia, luận án đã làm rõ thực trạng, chỉ ra các lỗ hổng kỹ thuật thẻ từ và hạn chế trong mô hình giám sát tại Agribank. Trên cơ sở đó, công trình đề xuất 7 nhóm giải pháp nội bộ mang tính khả thi gắn liền với lộ trình chuyển đổi công nghệ thẻ chip EMV, hoàn thiện mô hình 3 tuyến bảo vệ và kiến nghị hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn về QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại NHTM. Chương 3: Thực trạng QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Ngân hàng nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam. Chương 4: Giải pháp hoàn thiện QLRRHĐ trong phát hành và thanh toán thẻ tại Ngân hàng nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam.

7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án Lý thuyết và thực tế cho thấy vai trò quan trọng của Quản lý rủi ro đối với hoạt động kinh doanh ngân hàng nói chung và dịch vụ thẻ nói riêng. Do đó, vấn đề rủi ro trong dịch vụ thẻ và cách thức quản lý đã được nhiều công trình nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực này dưới nhiều khía cạnh và cách tiếp cận khác nhau, phạm vi và thời gian công bố khác nhau, thậm chí có những quan điểm, cách đánh giá khác nhau.1 Các nghiên cứu về phát triển dịch vụ thẻ ngân hàng Liên quan đến phát triển dịch vụ thẻ có các nghiên cứu điển hình gồm: Trần Tấn Lộc (Luận án tiến sĩ năm 2004) “Giải pháp cơ bản nhằm phát triển thị trường thẻ ngân hàng tại Việt Nam”; Hoàng Tuấn Linh (Luận án tiến sĩ năm 2009) “Những giải pháp phát triển dịch vụ thẻ tại các ngân hàng thương mại nhà nước ở Việt Nam”; Phạm Ngọc Ngoạn (Luận án tiễn sĩ năm 2010) “ Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh toán tại các ngân hàng thương mại Việt Nam”; Phạm Thị Bích Duyên (Luận án tiến sĩ năm 2016) “ Chất lượng dịch vụ thẻ ghi nợ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam”; CHANTHAVONE PHOMMATHEP (Luận án tiến sĩ năm 2018) “Phát triển kinh doanh thẻ của ngân hàng nông nghiệp Lào”.  Nghiên cứu của tác giả Trần Tấn Lộc đã nêu lên tổng quan về thẻ và các hình thức thanh toán thẻ; từ những khái niệm, đặc điểm và cấu tạo thẻ, phân loại thẻ, các chủ thể tham gia trong quá trình phát hành và thanh toán thẻ, vai trò của các hình thức thanh toán thẻ, mô tả quy trình phát hành, sử dụng và thanh toán thẻ.

Tác giả đã chỉ ra sự phát triển các hình thức thanh thanh thẻ của các nước trên thế giới, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam. Trên cơ sở đánh giá tổng quan về thị trường thẻ ở Việt Nam, thực trạng kinh doanh dịch vụ thẻ, tác giả đã chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế của các hình thức thanh toán thẻ cũng như nguyên nhân của nó. Nghiên cứu đã nêu 8 lên định hướng phát triển các hình thức thanh toán thẻ ở Việt Nam, đề xuất một số giải pháp vĩ mô và vi mô nhằm thúc đẩy sự phát triển của các hình thức thanh toán thẻ trong thời gián tới. Tác giả nghiên cứu thực trạng thẻ ở giai đoạn thị trường thẻ ngân hàng Việt Nam mới hình thành, công nghệ còn lạc hậu, các dịch vụ phi tín dụng chưa phát triển.

Các phân tích tập trung vào lập luận là chủ yếu, chưa đưa được kết quả định lượng; các giải pháp đưa ra chưa dự báo được về tốc độ phát triển nhanh chóng của thị trường thẻ, công nghệ hỗ trợ phát triển dịch vụ thẻ, đa dạng hóa các sản phẩm thẻ, việc liên thông liên kết trong thanh toán thẻ giữa các ngân hàng,.  Nghiên cứu của tác giả Hoàng Tuấn Linh đã hệ thống hóa những vấn đề cơ bản phát triển dịch vụ thẻ của NHTM, thể hiện thông qua những khái niệm, phân loại, đặc điểm, cấu tạo, những chủ thể tham gia, các tiện ích sử dụng, các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của dịch vụ thẻ, vai trò của dịch vụ thẻ đối với NHTM và nền kinh tế, quá trình phát hành và thanh toán thẻ, chỉ ra hình thức thanh toán thẻ ở một số nước trên thế giới và rút ra bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam. Nghiên cứu đã nêu và đánh giá thực trạng phát triển dịch vụ thẻ tại các NHTM nhà nước Việt nam về mặt định tính, thông qua đó nêu lên những kết quả đạt được, một số hạn chế và nguyên nhân. Từ những thực trạng, những hạn chế và nguyên nhân, nghiên cứu đã đưa ra một số giải pháp nhằm thúc đẩy việc phát triển dịch vụ thẻ tại các NHTM Nhà nước Việt Nam.

Tuy nhiên, tác giả mới tập trung phân tích, luận giải mối quan hệ giữa khâu phát hành và thanh toán thẻ của các NHTM, chưa đi sâu phân tích mối quan hệ giữa hoạt động thanh toán thẻ và sự quản lý, tác động của nhà nước đối với hoạt động này.  Nghiên cứu của tác giả Phạm Ngọc Ngoạn đã nêu lên cơ sở khoa học về quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh toán tại các NHTM Việt Nam, trong đó đề cập những khái niệm, phân loại, vai trò, những chủ thể tham gia vào hoạt động thanh toán thẻ, các nhân tố ảnh hưởng đến dịch vụ thẻ thanh toán; Nghiên cứu đã nêu và đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với dịch 9 vụ thẻ thanh toán tại các NHTM Việt nam về mặt định tính, nêu lên những kết quả đạt được, chỉ ra những hạn chế bất cập và nguyên nhân. Từ những thực trạng, những hạn chế và nguyên nhân, nghiên cứu đã đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh toán tại các NHTM Việt Nam. Nghiên cứu của luận án mới chỉ sử dụng dữ liệu thứ cấp còn khiêm tốn đề phục vụ cho quá trình phân tích, đánh giá, chưa thu thập dữ liệu sơ cấp để đánh giá; nghiên cứu chỉ mới chỉ ra một số những hạn chế bất cập về quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh toán.

 Nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Bích Duyên đã nêu lên khái niệm, tính năng, các chủ thể tham gia cũng như quy trình cung cấp dịch vụ thẻ ghi nợ tại các NHTM; Tổng hợp được các lý thuyết, phương pháp nghiên cứu về chất lượng dịch vụ, phân tích đánh giá chất lượng dịch vụ thẻ ghi nợ tại các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên nghiên cứu mới chỉ sử dụng dữ liệu thứ cấp còn khiêm tốn đề phục vụ cho quá trình phân tích, đánh giá, chưa thu thập dữ liệu sơ cấp để đánh giá; nghiên cứu chưa chỉ rõ những hạn chế nội tại của các NHTM trong triển khai dịch vụ thẻ.  Nghiên cứu của CHANTHAVONE PHOMMATHEP đã đưa ra tổng quan về thẻ ngân hàng thương mại thông qua những khái niệm, đặc điểm, phân loại thẻ ngân hàng. Tác giả đã đề cập đến phát triển kinh doanh thẻ của ngân hàng thương mại, từ khái niệm, nội dung, tiêu chí đánh giá mức độ phát triển đến các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh doanh thẻ của NHTM.

Tác giả cũng nghiên cứu kinh nghiệm phát triển kinh doanh thẻ của một số NHTM trong và ngoài nước, đồng thời rút ra bài học đối với ngân hàng nông nghiệp Lào. Từ nghiên cứu thực trạng phát triển thông qua các nhóm chỉ tiêu về số lượng và chất lượng, những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân, những định hướng phát triển thị trường thẻ của ngân hàng Lào, tác giả đã đưa ra một số giải pháp nhằm phát triển kinh doanh thẻ của ngân hàng nông nghiệp Lào. Trong Luận án, tác giả đã sử dụng công cụ toán học để tính toán và đánh giá mức độ phát triển kinh doanh thẻ của NHTM.2 Các nghiên cứu về quản lý rủi ro hoạt động thẻ Các nghiên cứu liên quan đến vấn đề này gồm: Nguyễn Danh Lương (Luận án tiến sĩ năm 2003) “Những giải pháp nhằm phát triển hình thức thanh toán thẻ ở Việt Nam”; Phạm Ngọc Ngoạn (Luận án tiễn sĩ năm 2010) “Hoàn thiện quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh toán tại các ngân hàng thương mại Việt Nam”; Lê Thị Vân Khanh (Luận án tiến sĩ năm 2016) “Hệ thống quản lý rủi ro hoạt động tại các ngân hàng thương mại Việt Nam”; Phạm Thị Bích Duyên (Luận án tiến sĩ năm 2016) “Chất lượng dịch vụ thẻ ghi nợ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam”; CHANTHAVONE HOMMATHEP (Luận án tiến sĩ năm 2018) “Phát triển kinh doanh thẻ của ngân hàng nông nghiệp Lào”; Johannes Jurgovsky, Michael Granitzer, Konstantin Ziegler,Sylvie Calabretto, Pierre-Edouard Portier, Liyun He- Guelton, Olivier Caelen (2018); Deshen Wang, Bintong Chen, Jing Chen (2018); Mohammed Alqahtani and Aad van Moorsel (2018).  Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Danh Lương đã đề cập đến khái niệm tranh chấp, rủi ro trong nghiệp vụ thẻ và các nguyên nhân xảy ra rủi ro.

Tác giả cũng đã mô tả quy trình xử lý tra soát khiếu nại thẻ, tổng hợp tình hình chung về rủi ro của các loại thẻ trên thế giới và của một số ngân hàng Việt Nam. Từ thực trạng và một số nguyên nhận tồn tại, tác giả đã đưa ra một số giải pháp quản lý rủi ro về thẻ. Luận án được nghiên cứu trong phạm vi từ năm 1996 đến năm 2002. Lúc bấy giờ trong điều kiện dịch vụ thẻ chưa phát triển mạnh ở nước ta, công nghệ còn lạc hậu, môi trường pháp lý chưa được hoàn thiện, sự liên kết trong dịch vụ thẻ của các ngân hàng chưa có.

 Nghiên cứu của tác giả Phạm Ngọc Ngoạn đã nêu lên cơ sở khoa học về quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh tại tại các NHTM Việt nam,trong đó đề cập đến các nội dung quản lý nhà nước phòng ngừa và chống rủi ro trong dịch vụ thẻ thanh toán; Nêu thực trạng rủi ro trong dịch vụ thẻ thanh toán tại các NHTM Việt Nam, thực trạng quản lý nhà nước đối với rủi ro trong dịch vụ thẻ thanh toán tại các NHTM Việt Nam và những hạn chế, nêu lên những kết quả đạt được, chỉ ra những hạn chế bất cập và nguyên 11 nhân. Từ những thực trạng, những hạn chế và nguyên nhân, nghiên cứu đã đưa ra giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước nhằm hạn chế rủi ro trong dịch vụ thẻ thanh toán tại các NHTM Việt Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ sử dụng dữ liệu thứ cấp còn khiêm tốn đề phục vụ cho quá trình phân tích, đánh giá, chỉ nêu lên một số vụ việc rủi ro riêng lẻ chưa có tính hệ thống; chưa đi sâu nghiên cứu nguyên nhân rủi ro cũng như nguyên nhân của những hạn chế; Một số giải pháp đưa ra còn mang tính liệt kê đơn giản.