Luận văn: Sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm nước ở Việt Nam

Quản lý ô nhiễm nước ở Việt Nam: Tìm hiểu các công cụ kinh tế hiệu quả để giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ nguồn nước bền vững. Giải pháp và phân tích chuyên sâu.

• Tác giả: Lê Diệu Thúy
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Viết Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC
• 1.1. Khái luận về môi trường và ô nhiễm môi trường nước
• 1.1.1. Môi trường và ô nhiễm môi trường
• 1.1.2. Nước và ô nhiễm môi trường nước
• 1.1.3. Quản lý môi trường
• 1.2. Sử dụng các công cụ trong quản lý môi trường nước
• 1.2.1. Khái lược một số công cụ trong quản lý môi trường nước
• 1.2.2. Sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường nước
• 1.2.3. Nội dung các công cụ kinh tế cơ bản trong quản lý môi trường
• 1.2.3.1. Phí môi trường
• 1.2.3.2. Hệ thống đặt cọc – hoàn trả
• 1.2.3.3. Giấy phép môi trường có thể chuyển nhượng
• 1.2.3.4. Ký quỹ môi trường
• 1.2.3.5. Trợ cấp môi trường
• 1.2.3.6. Nhãn sinh thái
• 1.3. Kinh nghiệm sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường của một số nước và bài học cho Việt Nam
• 1.3.1. Kinh nghiệm của một số nước
• 1.3.2. Một số bài học cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 2.1. Khái lược về tình hình ô nhiễm môi trường nước của lưu vực các sông lớn ở Việt Nam
• 2.1.1. Đánh giá chung về tình trạng ô nhiễm môi trường nước của lưu vực các sông lớn ở Việt Nam
• 2.1.2. Nguyên nhân của tình trạng ô nhiễm nước ở các lưu vực sông
• 2.1.3. Đánh giá chung về các tác động của tình trạng ô nhiễm nước ở các lưu vực sông lớn
• 2.2. Phân tích thực trạng sử dụng một số công cụ kinh tế trong quản lý môi trường nước ở các lưu vực sông lớn ở Việt Nam
• 2.2.1. Phí môi trường
• 2.2.2. Quỹ môi trường Việt Nam
• 2.2.3. Bồi thường thiệt hại môi trường
• 2.2.4. Các công cụ kinh tế khác
• 2.3. Đánh giá thực trạng sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm môi trường nước ở lưu vực các sông lớn ở Việt Nam
• 2.3.1. Khó khăn – tồn tại
• 2.3.2. Nguyên nhân của các hạn chế, tồn tại trong quản lý ô nhiễm môi trường nước bằng công cụ kinh tế ở lưu vực các sông lớn ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ NHẰM GIẢM THIỂU Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm về sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường nước ở Việt Nam
• 3.1.1. Bối cảnh mới ảnh hưởng đến việc sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường nước ở Việt Nam
• 3.1.1.1. Bối cảnh quản lý môi trường và áp lực về biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến tình hình kinh tế trên thế giới
• 3.1.1.2. Các nguồn lực hỗ trợ hoạt động quản lý môi trường
• 3.1.2. Quan điểm, định hướng của tác giả về sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam
• 3.1.2.1. Thường xuyên giải quyết hợp lý mối quan hệ tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường nước
• 3.1.2.2. Coi trọng và sử dụng hợp lý công cụ kinh tế trong hệ thống các công cụ quản lý môi trường
• 3.2. Đề xuất các biện pháp sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam
• 3.2.1. Hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật trong việc sử dụng các công cụ kinh tế
• 3.2.2. Nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học công nghệ để quan trắc và kiểm soát ô nhiễm
• 3.2.3. Rà soát các công cụ kinh tế đang áp dụng để điều chỉnh, bổ sung vướng mắc, bất cập
• 3.2.4. Tăng cường tài chính, đầu tư cho việc bảo vệ môi trường ở các lưu vực sông
• 3.2.5. Tăng cường sử dụng công cụ kinh tế mới
• 3.2.6. Đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra, tuyên truyền, giáo dục
• 3.2.7. Xây dựng các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư cho việc bảo vệ môi trường
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh quản lý ô nhiễm nước bằng công cụ kinh tế tại VN

Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc quản lý ô nhiễm nước đã trở thành một thách thức lớn, đe dọa trực tiếp đến mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam. Các phương pháp quản lý truyền thống dựa trên mệnh lệnh và kiểm soát (Command and Control - CAC) tuy có vai trò nhất định nhưng bộc lộ nhiều hạn chế về tính hiệu quả và chi phí. Do đó, xu hướng chuyển dịch sang áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường đang ngày càng trở nên phổ biến. Các công cụ này, về bản chất, là những biện pháp tác động vào chi phí và lợi ích kinh tế của các tổ chức, cá nhân, từ đó điều chỉnh hành vi của họ theo hướng có lợi cho môi trường. Thay vì áp đặt các tiêu chuẩn xả thải cứng nhắc, công cụ kinh tế tạo ra các khuyến khích tài chính để doanh nghiệp tự nguyện tìm kiếm giải pháp giảm ô nhiễm hiệu quả nhất. Luận văn của Lê Diệu Thúy (2014) đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, chỉ ra rằng việc áp dụng các công cụ này giúp nội hóa các chi phí ngoại ứng về môi trường, thực thi hiệu quả nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle - PPP). Điều này không chỉ giúp giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước mà còn thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tăng cường trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong công tác bảo vệ nguồn nước.

1.1. Vai trò của công cụ kinh tế trong quản lý tài nguyên nước

Các công cụ kinh tế đóng vai trò then chốt trong việc chuyển đổi mô hình quản lý tài nguyên nước từ bị động sang chủ động. Chúng tạo ra một cơ chế linh hoạt, nơi các chủ thể gây ô nhiễm có quyền lựa chọn giữa việc trả chi phí cho hành vi gây ô nhiễm hoặc đầu tư vào công nghệ xử lý để giảm thiểu chi phí đó. Cách tiếp cận này giúp đạt được mục tiêu môi trường với tổng chi phí xã hội thấp hơn so với các biện pháp hành chính. Hơn nữa, chúng khuyến khích sự đổi mới liên tục, vì doanh nghiệp luôn có động lực để tìm ra các phương pháp sản xuất sạch hơn, tiết kiệm hơn. Các công cụ như thuế tài nguyên nước và phí bảo vệ môi trường đối với nước thải giúp định giá đúng giá trị của tài nguyên, hạn chế tình trạng khai thác và sử dụng lãng phí, từ đó góp phần đảm bảo an ninh nguồn nước cho các thế hệ tương lai.

1.2. Điều kiện cần để áp dụng các chính sách tài khóa hiệu quả

Để các chính sách tài khóa cho môi trường phát huy hiệu lực, cần có một số điều kiện tiên quyết. Trước hết, một hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường nước phải hoàn chỉnh, minh bạch và có tính thực thi cao. Các quy định về mức phí, thuế, và tiêu chuẩn xả thải cần được xây dựng trên cơ sở khoa học, phù hợp với thực tiễn kinh tế - xã hội của đất nước. Thứ hai, năng lực của các cơ quan quản lý nhà nước trong việc quan trắc, giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm phải được nâng cao. Nếu không có sự giám sát chặt chẽ, các công cụ kinh tế có thể bị vô hiệu hóa. Cuối cùng, nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp về trách nhiệm bảo vệ môi trường là yếu tố cực kỳ quan trọng, tạo ra sự đồng thuận xã hội để triển khai các chính sách một cách thuận lợi và bền vững.

II. Thách thức trong kiểm soát ô nhiễm nước công nghiệp ở VN

Việt Nam đang đối mặt với thực trạng ô nhiễm môi trường nước ngày càng nghiêm trọng, đặc biệt tại các lưu vực sông lớn như sông Cầu, sông Nhuệ - Đáy và sông Đồng Nai. Đây là những khu vực tập trung đông dân cư, nhiều khu công nghiệp và làng nghề, dẫn đến áp lực xả thải khổng lồ. Theo Tổng cục Môi trường, “hiện nay có gần 70% trong số hơn 1 triệu m3 nước thải/ngày từ các KCN được xả thẳng ra các nguồn tiếp nhận không qua xử lý” (trích trong luận văn của Lê Diệu Thúy, 2014). Tình trạng này là nguyên nhân chính gây suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng, hệ sinh thái và các hoạt động kinh tế phụ thuộc vào nguồn nước. Việc kiểm soát ô nhiễm nước công nghiệp gặp nhiều khó khăn do sự gia tăng nhanh chóng của các cơ sở sản xuất nhưng công tác quản lý và đầu tư cho xử lý môi trường chưa theo kịp. Nhiều doanh nghiệp, vì lợi nhuận, đã phớt lờ các quy định, xả thải vượt tiêu chuẩn cho phép. Các công cụ quản lý truyền thống như thanh tra, xử phạt hành chính tỏ ra kém hiệu quả do mức phạt chưa đủ sức răn đe và nguồn lực giám sát còn hạn chế. Đây chính là những thách thức cấp bách đòi hỏi phải có những giải pháp quản lý đột phá và hiệu quả hơn, trong đó việc sử dụng công cụ kinh tế được xem là một hướng đi chiến lược.

2.1. Phân tích nguyên nhân ô nhiễm từ nước thải và làng nghề

Nguyên nhân chính gây ô nhiễm các lưu vực sông lớn bắt nguồn từ ba nguồn thải chính: nước thải công nghiệp, nước thải sinh hoạt và nước thải từ các làng nghề. Nước thải công nghiệp, đặc biệt từ các ngành như dệt nhuộm, thuộc da, mạ kim loại, chứa hàm lượng cao các chất hữu cơ khó phân hủy, kim loại nặng và hóa chất độc hại. Trong khi đó, các làng nghề với công nghệ sản xuất lạc hậu, quy mô nhỏ lẻ, thường không có hệ thống xử lý nước thải tập trung, xả thẳng ra môi trường. Biểu đồ 2.3 trong luận văn của Lê Diệu Thúy cho thấy sự tập trung dày đặc của các cơ sở mạ tại làng Rùa (Hà Nội) là một ví dụ điển hình. Nước thải sinh hoạt từ các đô thị lớn cũng là một nguồn gây ô nhiễm đáng kể do nhiều khu vực chưa được đầu tư hệ thống thu gom và xử lý nước thải đồng bộ.

2.2. Hạn chế của các công cụ mệnh lệnh kiểm soát truyền thống

Các công cụ mệnh lệnh và kiểm soát (CAC) truyền thống, dù là nền tảng của quản lý môi trường, đã bộc lộ nhiều điểm yếu. Thứ nhất, chúng thiếu tính linh hoạt, áp đặt một tiêu chuẩn chung cho tất cả các doanh nghiệp, không tính đến sự khác biệt về chi phí xử lý nước thải của từng cơ sở. Điều này dẫn đến tình trạng không hiệu quả về mặt kinh tế. Thứ hai, công cụ CAC không tạo ra động lực để doanh nghiệp cải tiến công nghệ hay giảm ô nhiễm xuống dưới mức tiêu chuẩn quy định. Một khi đã đạt chuẩn, họ không có lý do kinh tế nào để làm tốt hơn. Thứ ba, việc thực thi đòi hỏi chi phí giám sát, thanh tra rất lớn, trong khi nguồn lực của các cơ quan quản lý môi trường ở Việt Nam còn mỏng, dẫn đến hiệu quả thực thi thấp.

III. Phương pháp quản lý ô nhiễm nước bằng 5 công cụ kinh tế

Để khắc phục những hạn chế của phương pháp quản lý truyền thống, việc áp dụng các công cụ kinh tế được xem là một giải pháp chiến lược trong quản lý ô nhiễm nước. Các công cụ này rất đa dạng, tác động vào cơ chế thị trường để hướng hành vi của người gây ô nhiễm theo hướng tích cực. Luận văn của Lê Diệu Thúy (2014) đã tổng hợp và phân tích một số công cụ kinh tế cơ bản đang được áp dụng hoặc có tiềm năng áp dụng tại Việt Nam. Nổi bật nhất là phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, một công cụ đã được triển khai nhưng hiệu quả còn hạn chế do mức thu còn thấp. Bên cạnh đó là thuế tài nguyên nước và thuế môi trường, nhằm hạn chế khai thác quá mức và tiêu dùng các sản phẩm gây hại. Một công cụ tiên tiến hơn là giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng, tạo ra một thị trường quyền xả thải, cho phép đạt mục tiêu giảm ô nhiễm với chi phí thấp nhất. Ngoài ra, hệ thống đặt cọc – hoàn trả và ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường là những công cụ đảm bảo trách nhiệm của doanh nghiệp trong các hoạt động có nguy cơ gây sự cố môi trường cao. Việc kết hợp hài hòa và áp dụng linh hoạt các công cụ này sẽ tạo ra một hệ thống quản lý toàn diện và hiệu quả hơn.

3.1. Phân tích Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải

Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải là công cụ kinh tế được áp dụng sớm và rộng rãi nhất tại Việt Nam. Mục tiêu của loại phí này là buộc các tổ chức, cá nhân xả thải phải trả một khoản chi phí cho việc gây ô nhiễm, từ đó tạo nguồn thu cho công tác bảo vệ môi trường và khuyến khích giảm xả thải. Mức phí được tính dựa trên khối lượng và nồng độ các chất ô nhiễm chính như COD, BOD, TSS. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy mức phí hiện tại còn thấp, chưa phản ánh đúng thiệt hại môi trường và chưa đủ lớn để tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư vào hệ thống xử lý. Bảng 2.3 trong luận văn của Lê Diệu Thúy cho thấy số tiền thu phí nước thải công nghiệp tại một số tỉnh còn rất khiêm tốn, cho thấy những thách thức trong cả việc xác định mức phí và công tác thu.

3.2. Tìm hiểu về Thuế tài nguyên nước và Thuế môi trường

Thuế tài nguyên nước là loại thuế gián thu, đánh vào các hoạt động khai thác tài nguyên nước. Mục đích chính là điều tiết việc khai thác, sử dụng tài nguyên một cách tiết kiệm, hợp lý, và tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Trong khi đó, thuế môi trường được áp dụng đối với các sản phẩm, hàng hóa khi sử dụng gây tác động xấu đến môi trường. Cả hai loại thuế này đều là những công cụ kinh tế trong quản lý môi trường, góp phần thực hiện nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Tuy nhiên, việc xác định mức thuế suất hợp lý để vừa đảm bảo mục tiêu môi trường vừa không ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất kinh doanh là một bài toán phức tạp, đòi hỏi sự nghiên cứu và đánh giá tác động kỹ lưỡng.

3.3. Cơ chế Giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng Quota

Giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng, hay còn gọi là quota ô nhiễm, là một công cụ dựa trên cơ chế thị trường. Theo đó, cơ quan quản lý sẽ đặt ra một tổng mức xả thải tối đa cho một khu vực (ví dụ một lưu vực sông) và phân bổ quyền xả thải (giấy phép) cho các nguồn thải. Các doanh nghiệp có thể mua bán, trao đổi các giấy phép này trên một thị trường quyền xả thải. Doanh nghiệp nào có thể giảm thải với chi phí thấp sẽ có xu hướng giảm nhiều hơn mức yêu cầu để bán giấy phép dư thừa, trong khi doanh nghiệp có chi phí giảm thải cao sẽ mua giấy phép. Cơ chế này đảm bảo mục tiêu môi trường chung được đáp ứng với tổng chi phí thấp nhất cho toàn xã hội. Đây được xem là công cụ tiên tiến, có tiềm năng lớn nhưng việc áp dụng tại Việt Nam đòi hỏi một khung pháp lý và năng lực quản lý vững chắc.

IV. Cách áp dụng nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền

Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP) là nền tảng cốt lõi cho việc sử dụng các công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm nước. Nguyên tắc này khẳng định rằng bất kỳ chủ thể nào có hoạt động gây tổn hại đến môi trường đều phải chịu trách nhiệm tài chính cho những thiệt hại đó. Việc áp dụng nguyên tắc này giúp chuyển các chi phí môi trường, vốn được xem là chi phí ngoại ứng, thành chi phí sản xuất nội tại của doanh nghiệp. Khi đó, doanh nghiệp sẽ phải tính toán giữa chi phí nộp phạt, phí, thuế và chi phí đầu tư công nghệ xử lý để đưa ra quyết định kinh tế tối ưu. Các công cụ như phí xả thải, thuế môi trường là hình thức trực tiếp nhất để thực thi nguyên tắc này. Ngoài ra, các công cụ như ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường và hệ thống đặt cọc-hoàn trả cũng là một dạng áp dụng của PPP, buộc doanh nghiệp phải đặt cọc một khoản tiền để đảm bảo cho việc khắc phục sự cố môi trường nếu có. Bên cạnh đó, các chính sách tài khóa cho môi trường như trợ cấp môi trường tuy có vẻ đi ngược lại nguyên tắc PPP, nhưng có thể được sử dụng một cách có chọn lọc và tạm thời để hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi sang công nghệ sạch trong giai đoạn đầu.

4.1. Ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường và hệ thống đặt cọc

Ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường là một công cụ tài chính đảm bảo. Theo đó, các doanh nghiệp thực hiện các dự án có nguy cơ cao gây ô nhiễm, suy thoái môi trường (như khai thác khoáng sản) phải gửi một khoản tiền vào một tài khoản phong tỏa. Khoản tiền này sẽ được hoàn trả sau khi doanh nghiệp hoàn thành các nghĩa vụ phục hồi môi trường theo cam kết. Nếu doanh nghiệp không thực hiện, nhà nước sẽ sử dụng số tiền ký quỹ để khắc phục hậu quả. Tương tự, hệ thống đặt cọc – hoàn trả áp dụng cho các sản phẩm có khả năng gây ô nhiễm (ví dụ: chai lọ, ắc quy), khuyến khích người tiêu dùng thu gom và trả lại sản phẩm sau khi sử dụng để được hoàn tiền, thúc đẩy tái chế và xử lý an toàn.

4.2. Chính sách trợ cấp môi trường Ưu điểm và nhược điểm

Trợ cấp môi trường là các khoản hỗ trợ tài chính của nhà nước (dưới dạng trợ cấp không hoàn lại, cho vay ưu đãi, miễn giảm thuế) cho các hoạt động có lợi cho môi trường. Ưu điểm của công cụ này là khả năng khuyến khích nhanh chóng việc áp dụng công nghệ sạch, xử lý ô nhiễm, đặc biệt với các doanh nghiệp vừa và nhỏ có nguồn lực tài chính hạn chế. Tuy nhiên, trợ cấp cũng có nhược điểm lớn. Nó đi ngược lại nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền và có thể làm méo mó thị trường, tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng. Nếu áp dụng không hợp lý và kéo dài, nó có thể tạo ra gánh nặng cho ngân sách và làm giảm tính chủ động của doanh nghiệp. Do đó, trợ cấp chỉ nên được xem là giải pháp tạm thời, có mục tiêu và thời hạn rõ ràng.

V. Thực tiễn sử dụng công cụ kinh tế tại các lưu vực sông

Việc áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm nước ở Việt Nam đã đạt được một số kết quả ban đầu nhưng vẫn còn đối mặt với nhiều tồn tại, hạn chế. Luận văn của Lê Diệu Thúy (2014) đã đi sâu phân tích thực trạng này tại các lưu vực sông lớn. Công cụ được triển khai chính thức và rộng rãi nhất là phí bảo vệ môi trường đối với nước thải. Theo Bảng 2.1, số tiền phí thu được qua các năm có xu hướng tăng, cho thấy sự nỗ lực của các cơ quan quản lý. Tuy nhiên, số thu này vẫn còn rất thấp so với quy mô xả thải thực tế và thiệt hại môi trường gây ra. Thuế tài nguyên nước cũng đã được áp dụng, nhưng vai trò điều tiết hành vi khai thác, sử dụng nước chưa thực sự rõ rệt. Các công cụ tiên tiến hơn như giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng hay thị trường quyền xả thải vẫn chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu, đề xuất. Nhìn chung, hiệu quả chính sách môi trường dựa trên công cụ kinh tế còn thấp do nhiều nguyên nhân: khung pháp lý chưa hoàn thiện, mức phí/thuế chưa đủ sức răn đe, năng lực giám sát và thực thi yếu, và sự thiếu đồng bộ trong phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương.

5.1. Kinh nghiệm quốc tế và những bài học cho Việt Nam

Nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các nước OECD, đã áp dụng thành công các công cụ kinh tế từ rất sớm. Ví dụ, hệ thống phí xả thải ở Đức và Pháp đã tạo nguồn tài chính vững chắc cho việc đầu tư vào các công trình xử lý nước thải. Chương trình mua bán quyền phát thải SO2 ở Mỹ là một minh chứng điển hình về hiệu quả chính sách môi trường của cơ chế giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng. Các nước châu Á như Trung Quốc, Thái Lan cũng đang đẩy mạnh áp dụng các công cụ này. Bài học rút ra cho Việt Nam là cần có một lộ trình áp dụng rõ ràng, bắt đầu từ việc hoàn thiện các công cụ hiện có như phí, thuế, sau đó thí điểm và nhân rộng các công cụ mới. Cần xây dựng mức phí đủ cao để tạo động lực kinh tế, đồng thời tăng cường năng lực quan trắc, minh bạch hóa thông tin để đảm bảo công bằng và hiệu quả.

5.2. Đánh giá hiệu quả các chính sách môi trường tại Việt Nam

Đánh giá chung cho thấy các chính sách sử dụng công cụ kinh tế tại Việt Nam mới chỉ phát huy tác dụng ở mức độ nhất định, chủ yếu là tạo thêm nguồn thu cho ngân sách. Vai trò điều chỉnh hành vi của người gây ô nhiễm còn mờ nhạt. Nguyên nhân là do mức phí và thuế môi trường còn mang tính tượng trưng, thấp hơn nhiều so với chi phí xử lý nước thải. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp chọn giải pháp "rẻ hơn" là nộp phạt thay vì đầu tư vào công nghệ xử lý. Bên cạnh đó, việc thiếu một hệ thống giám sát xả thải tự động, liên tục khiến việc xác định chính xác khối lượng và nồng độ chất ô nhiễm để tính phí gặp nhiều khó khăn, dễ dẫn đến tình trạng gian lận, trốn tránh nghĩa vụ.

VI. Giải pháp quản lý ô nhiễm nước vì sự phát triển bền vững

Để nâng cao hiệu quả quản lý ô nhiễm nước bằng công cụ kinh tế, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, Việt Nam cần triển khai một cách đồng bộ nhiều giải pháp mang tính chiến lược. Trọng tâm là phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật, điều chỉnh các công cụ hiện có và mạnh dạn thí điểm các công cụ mới. Cần rà soát và điều chỉnh mức phí bảo vệ môi trường đối với nước thải và thuế tài nguyên nước theo hướng phản ánh đầy đủ chi phí môi trường, đảm bảo tính răn đe và khuyến khích giảm ô nhiễm. Việc xây dựng một lộ trình cụ thể để tiến tới áp dụng giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng tại các lưu vực sông ô nhiễm trọng điểm là hết sức cần thiết. Bên cạnh đó, không thể xem nhẹ vai trò của các giải pháp hỗ trợ. Nâng cao năng lực quan trắc, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm là yếu tố sống còn để đảm bảo các công cụ kinh tế được thực thi trên thực tế. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức và ý thức trách nhiệm của toàn xã hội cũng là một nhiệm vụ quan trọng. Cuối cùng, cần có các chính sách khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch hơn, tạo ra một môi trường kinh doanh vừa cạnh tranh, vừa thân thiện với môi trường.

6.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường nước

Ưu tiên hàng đầu là rà soát, sửa đổi và bổ sung các văn bản pháp luật về bảo vệ môi trường nước. Cần xây dựng các quy định cụ thể, rõ ràng hơn cho việc tính và thu phí, thuế môi trường, khắc phục các kẽ hở pháp lý. Quan trọng hơn, cần xây dựng khung pháp lý cho các công cụ mới như thị trường quyền xả thải. Các quy định cần xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, cơ chế vận hành thị trường, và các biện pháp giám sát, chế tài xử lý vi phạm. Một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và khả thi sẽ là nền tảng vững chắc để triển khai hiệu quả các công cụ kinh tế.

6.2. Tăng cường thanh tra giám sát và xây dựng cơ sở dữ liệu

Hiệu quả chính sách môi trường phụ thuộc rất lớn vào năng lực thực thi. Do đó, cần tăng cường đầu tư cho hệ thống quan trắc môi trường tự động, liên tục tại các nguồn thải lớn. Đội ngũ cán bộ thanh tra, giám sát cần được đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ và trang bị các phương tiện kỹ thuật hiện đại. Việc xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về các nguồn thải, minh bạch hóa thông tin về tình hình xả thải và việc tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp sẽ giúp tăng cường giám sát từ cộng đồng và tạo áp lực để doanh nghiệp thực hiện tốt hơn trách nhiệm bảo vệ môi trường của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên nước giữ vai trò sinh tồn đối với sự sống và mọi hoạt động kinh tế - xã hội. Trên phạm vi toàn cầu, tổng lượng nước đạt khoảng 1,38 tỷ km³, nhưng nguồn nước ngọt sử dụng được chỉ chiếm xấp xỉ 0,3%, tương đương 3,6 triệu km³. Tại Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng đang tạo áp lực nặng nề lên hệ thống sông ngòi. Mỗi ngày, các khu công nghiệp phát sinh hơn 1.000.000 m³ nước thải, nhưng có tới gần 70% lượng nước thải này xả thẳng trực tiếp ra môi trường tự nhiên mà chưa qua hệ thống xử lý đạt chuẩn. Thống kê sơ bộ cho thấy chỉ khoảng 4,26% tổng lượng nước thải công nghiệp được xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu bắt nguồn từ sự bất cập trong công tác quản lý môi trường nước khi các cơ chế hành chính mệnh lệnh và kiểm soát truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế về hiệu quả kinh tế và tính linh hoạt. Do đó, mục tiêu chính của luận văn là nghiên cứu cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng sử dụng công cụ kinh tế trong kiểm soát ô nhiễm nước tại Việt Nam giai đoạn 2006-2014, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực thực thi chính sách tài chính môi trường.

Phạm vi nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào ba lưu vực sông trọng điểm: lưu vực sông Nhuệ - Đáy, lưu vực sông Cầu và lưu vực sông Đồng Nai, kết hợp khảo sát thực địa tại làng nghề mạ thôn Rùa (xã Thanh Thùy, thành phố Hà Nội). Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc lượng hóa các bất cập về thuế, phí bảo vệ môi trường, thiết lập cân bằng giữa chi phí biên xử lý ô nhiễm và chi phí thiệt hại môi trường, tạo tiền đề nâng tỷ lệ tái đầu tư nguồn thu từ phí cho công tác bảo vệ môi trường tại các lưu vực sông lên trên 50%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết kinh tế phúc lợi của Arthur Cecil Pigou và hai nguyên tắc kinh tế môi trường nền tảng được Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thừa nhận từ năm 1972 và 1974: nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle - PPP) và nguyên tắc người thụ hưởng phải trả tiền (Beneficiary Pays Principle - BPP). Theo Pigou, mức thuế hoặc phí môi trường tối ưu phải nội hóa toàn bộ chi phí ngoại ứng tiêu cực vào giá thành sản phẩm, đưa mức sản xuất về trạng thái tối ưu xã hội.

Hệ thống công cụ kinh tế (Economic Instruments - EIs) trong quản lý môi trường nước được phân định thành các cấu phần chính:

• Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải: Bao gồm phí đánh vào nguồn thải (tính theo tải lượng BOD, COD, TSS và kim loại nặng), phí người sử dụng dịch vụ xử lý và phí sản phẩm ô nhiễm.
• Thuế tài nguyên và thuế môi trường: Điều tiết hành vi khai thác, khuyến khích sử dụng tiết kiệm nguồn nước và hạn chế nguyên liệu độc hại.
• Giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng: Xác lập tổng hạn ngạch ô nhiễm tối đa cho một lưu vực và cho phép các doanh nghiệp giao dịch quyền xả thải theo quy luật cung cầu.
• Hệ thống đặt cọc - hoàn trả và ký quỹ môi trường: Đảm bảo trách nhiệm tài chính của chủ đầu tư trong việc phục hồi môi trường sau sản xuất.
• Nhãn sinh thái: Áp dụng theo các tiêu chuẩn quốc tế ISO 14020, ISO 14021 (Nhãn kiểu II) và ISO 14025 (Nhãn kiểu III) nhằm định hướng hành vi tiêu dùng xanh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp giữa phân tích dữ liệu thứ cấp quy mô vĩ mô và khảo sát định lượng vi mô tại cơ sở:

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Thu thập chuỗi dữ liệu thứ cấp từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục Môi trường và Sở Tài nguyên Môi trường các tỉnh giai đoạn 2006-2012. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế và phỏng vấn sâu 45 cán bộ quản lý cấp xã, thôn và chủ cơ sở mạ kim loại tại làng nghề Rùa, xã Thanh Thùy, huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội.
• Phương pháp chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) được lựa chọn nhằm tiếp cận đúng nhóm đối tượng phát sinh nước thải nguy hại có nồng độ kim loại nặng cao và đội ngũ cán bộ trực tiếp thực thi việc thu nộp phí cơ sở.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp đối chiếu số liệu chuỗi thời gian, phương pháp so sánh kinh tế học thể chế và đánh giá định tính các văn bản quy phạm pháp luật (như Luật Bảo vệ Môi trường 2005, Nghị định 67/2003/NĐ-CP và Nghị định 25/2013/NĐ-CP). Phương pháp này giúp làm rõ khoảng cách giữa quy định pháp lý và hiệu quả thu nộp thực tế tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực tế tại 3 lưu vực sông trọng yếu đã đưa ra các phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, lượng nước thải công nghiệp chưa qua xử lý xả thẳng vào các lưu vực sông ở mức báo động. Trong tổng số hơn 1.000.000 m³ nước thải/ngày từ các khu công nghiệp, gần 70% không qua bất kỳ công đoạn xử lý nào; tỷ lệ nước thải công nghiệp được xử lý đạt quy chuẩn môi trường chỉ dừng lại ở mức 4,26%. Tốc độ gia tăng tải lượng ô nhiễm từ sản xuất công nghiệp cao hơn từ 1,5 đến 2 lần so với tốc độ tăng trưởng nước thải sinh hoạt đô thị.

Thứ hai, suy thoái chất lượng nước mặt nghiêm trọng tại lưu vực sông Cầu, sông Nhuệ - Đáy và sông Đồng Nai. Tại sông Cầu, độ che phủ rừng đầu nguồn tại hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên giảm từ khoảng 44% năm 1999 xuống còn 34% năm 2014, làm mất khả năng điều tiết tự nhiên và gia tăng nồng độ chất rắn lơ lửng (TSS) trong mùa lũ. Hàm lượng nhu cầu oxy hóa học (COD) và nhu cầu oxy sinh hóa (BOD5) tại các đoạn sông qua khu công nghiệp vượt tiêu chuẩn cho phép từ 3 đến 8 lần.

Thứ ba, nguồn thu từ phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tăng nhưng mức độ nội hóa chi phí chưa đạt yêu cầu. Giai đoạn 2008-2010, nguồn thu phí nước thải công nghiệp tăng trưởng bình quân khoảng 18%/năm tại các tỉnh trọng điểm, nhưng tổng số tiền chuyển giao về Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam trong giai đoạn 2006-2010 chỉ chiếm chưa đầy 15% tổng kinh phí cần thiết để khắc phục ô nhiễm nước.

Thứ tư, các công cụ kinh tế thị trường hiện đại như giấy phép xả thải chuyển nhượng, quỹ ký quỹ phục hồi môi trường nước và nhãn sinh thái còn ở dạng sơ khai, chiếm tỷ trọng dưới 5% trong cơ cấu các công cụ được áp dụng thực tế.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh sự thiếu hụt động lực kinh tế đối với các chủ nguồn thải. Mức thu phí bảo vệ môi trường hiện hành theo các quy định trước đây còn quá thấp so với chi phí biên đầu tư và vận hành trạm xử lý nước thải (chỉ chiếm khoảng 10-20% chi phí xử lý thực tế). Doanh nghiệp lựa chọn giải pháp nộp phạt hoặc nộp phí thay vì đầu tư hàng tỷ đồng cho công nghệ xử lý.

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa rõ nét qua bảng thống kê nguồn thu phí môi trường qua các năm (Bảng 2.1), biểu đồ phân tích tương quan nồng độ BOD5, COD, TSS tại 3 lưu vực sông (Biểu đồ 2.4 - Biểu đồ 2.6) và biểu đồ so sánh nhân lực quản lý môi trường (Biểu đồ 2.7). Biểu đồ cho thấy tỷ lệ cán bộ quản lý môi trường trên 1 triệu dân ở Việt Nam thấp hơn từ 3 đến 4 lần so với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan và Malaysia.

So sánh với kinh nghiệm của nhóm nước OECD và Trung Quốc (nơi dành 80% nguồn thu phí cho vay ưu đãi công nghệ sạch và 20% chi cho bộ máy quan trắc), Việt Nam chưa thiết lập được vòng tuần hoàn tài chính bền vững, dẫn đến việc công cụ kinh tế chưa phát huy được tính chủ động của thị trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện việc sử dụng công cụ kinh tế kiểm soát ô nhiễm nước tại Việt Nam, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Điều chỉnh và nâng mức phí bảo vệ môi trường đối với nước thải: Rà soát và ban hành biểu phí lũy tiến dựa trên lưu lượng xả thải và tổng hàm lượng các chất ô nhiễm đặc thù (COD, BOD5, TSS, kim loại nặng). Nâng mức phí tiệm cận 80-100% chi phí vận hành xử lý nước thải thực tế. Cơ quan thực hiện: Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường. Lộ trình thực hiện: Hoàn thiện khung chính sách trong giai đoạn 2015-2017, mục tiêu giảm 30% lượng xả thải vượt chuẩn tại các lưu vực sông lớn vào năm 2020.

2. Thí điểm thị trường giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng: Thiết lập hạn mức phát thải tổng (Total Maximum Daily Loads) tại lưu vực sông Nhuệ - Đáy và sông Đồng Nai. Tổ chức phát hành và bán đấu giá quota xả thải, cho phép giao dịch hợp pháp giữa các doanh nghiệp. Cơ quan thực hiện: Tổng cục Môi trường và Ủy ban nhân dân các tỉnh lưu vực sông. Lộ trình: Giai đoạn 2016-2020 thí điểm tại 2 khu công nghiệp tập trung, hướng tới tối ưu hóa 20% chi phí tuân thủ môi trường toàn xã hội.

3. Mở rộng cơ chế trợ cấp môi trường và tăng cường năng lực Quỹ Bảo vệ môi trường: Triển khai các gói vay tín dụng ưu đãi lãi suất thấp hơn từ 3% đến 5%/năm so với lãi suất thương mại cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ đầu tư hệ sinh thái tuần hoàn nước. Trích tối thiểu 60% tiền thu phí bảo vệ môi trường để tái đầu tư xây dựng các nhà máy xử lý nước thải tập trung. Cơ quan thực hiện: Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam và các tổ chức tín dụng. Lộ trình: Thực hiện thường xuyên từ năm 2015, nâng tỷ lệ nước thải công nghiệp đạt chuẩn lên trên 40% vào năm 2020.

4. Hiện đại hóa hệ thống quan trắc tự động và tăng cường thanh tra kinh tế: Bắt buộc 100% cơ sở xả thải có lưu lượng từ 50 m³/ngày đêm trở lên lắp đặt hệ thống quan trắc tự động liên tục truyền dữ liệu trực tiếp về Sở Tài nguyên và Môi trường. Áp dụng cơ chế phạt tiền lũy tiến gấp 3 đến 5 lần giá trị thiệt hại kinh tế đối với hành vi gian lận số liệu xả thải. Cơ quan thực hiện: Lực lượng Thanh tra Môi trường các cấp. Lộ trình: Hoàn thành phủ kín trạm quan trắc tự động vào năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm cho Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Tài chính và Chi cục Bảo vệ môi trường các tỉnh trong việc sửa đổi, bổ sung khung pháp lý về thuế môi trường, phí nước thải và cơ chế ký quỹ.
• Ban quản lý các khu công nghiệp, cụm công nghiệp và làng nghề: Cung cấp phương pháp tính toán chi phí tuân thủ môi trường, phân tích tác động tài chính của các công cụ kinh tế để chủ động xây dựng trạm xử lý nước thải tập trung tối ưu chi phí vận hành.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học: Làm tài liệu tham khảo chuyên khảo về kinh tế tài nguyên môi trường, kinh tế quản lý, đặc biệt là phương pháp tiếp cận cân bằng giữa công cụ mệnh lệnh kiểm soát và công cụ thị trường.
• Lãnh đạo các doanh nghiệp sản xuất và tổ chức tư vấn môi trường: Giúp nắm bắt xu hướng chính sách, từ đó hoạch định chiến lược chuyển đổi công nghệ xanh, tận dụng các gói vay ưu đãi từ Quỹ Bảo vệ Môi trường để giảm thiểu rủi ro pháp lý và chi phí xả thải.

Câu hỏi thường gặp

Công cụ kinh tế trong quản lý môi trường nước gồm những hình thức chủ yếu nào? Các công cụ chủ yếu gồm thuế tài nguyên, thuế môi trường, phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, hệ thống đặt cọc - hoàn trả, ký quỹ phục hồi môi trường, giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng (quota ô nhiễm) và nhãn sinh thái theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 14021/14025.

Tại sao công cụ kinh tế lại tối ưu chi phí hơn công cụ hành chính mệnh lệnh? Công cụ kinh tế tác động thông qua tín hiệu giá cả và quy luật thị trường. Doanh nghiệp có chi phí xử lý biên thấp sẽ chủ động xử lý nước thải vượt chuẩn để bán lại hạn ngạch hoặc giảm phí nộp, giúp giảm từ 15% đến 25% tổng chi phí xã hội so với quy định cào bằng.

Tình trạng ô nhiễm nước tại các lưu vực sông lớn ở Việt Nam hiện nghiêm trọng ra sao? Thực trạng rất nghiêm trọng khi gần 70% trong số hơn 1 triệu m³/ngày nước thải từ các khu công nghiệp xả thẳng chưa qua xử lý. Tỷ lệ nước thải công nghiệp đạt chuẩn chỉ đạt 4,26%, khiến nồng độ COD và BOD5 tại các lưu vực sông Nhuệ - Đáy và sông Cầu vượt tiêu chuẩn từ 3 đến 8 lần.

Nguyên nhân chính khiến phí nước thải tại Việt Nam trước đây chưa phát huy hiệu quả là gì? Mức thu phí thấp hơn nhiều so với chi phí vận hành hệ thống xử lý nước thải thực tế, khiến doanh nghiệp chấp nhận nộp phí thay vì đầu tư công nghệ. Đồng thời, tỷ lệ nhân lực quản lý môi trường trên 1 triệu dân tại Việt Nam thấp hơn 3-4 lần so với các nước lân cận, gây khó khăn cho việc kiểm soát.

Điều kiện cần thiết để vận hành thị trường giấy phép xả thải chuyển nhượng là gì? Cần xác định chính xác tổng tải lượng xả thải tối đa của từng lưu vực sông, lắp đặt hệ thống trạm quan trắc tự động liên tục tại các nguồn thải lớn và xây dựng sàn giao dịch quyền xả thải minh bạch, có sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về công cụ kinh tế dựa trên nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP) và người thụ hưởng phải trả tiền (BPP).
• Khảo sát thực trạng cho thấy gần 70% trong hơn 1.000.000 m³/ngày nước thải khu công nghiệp xả thẳng chưa xử lý, trong khi chỉ 4,26% nước thải đạt chuẩn.
• Đánh giá sâu sắc 3 lưu vực sông trọng điểm (Nhuệ - Đáy, Cầu, Đồng Nai), chỉ ra sự suy giảm độ che phủ rừng và sự gia tăng vượt ngưỡng các chỉ tiêu COD, BOD5, TSS.
• Đề xuất 4 giải pháp đồng bộ: tăng mức phí nước thải tiệm cận chi phí xử lý thực tế, thí điểm thị trường quota ô nhiễm, nâng cao năng lực Quỹ BVMT và tự động hóa quan trắc.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng giúp hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng phát triển bền vững tại Việt Nam.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các cơ quan quản lý triển khai ngay giai đoạn rà soát chính sách phí trong giai đoạn 2015-2017 và thí điểm hạn ngạch xả thải giai đoạn 2017-2020. Các nhà quản trị và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp tục khai thác các mô hình kinh tế môi trường chuyên sâu để ứng dụng vào công tác bảo vệ tài nguyên nước tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo luận văn dự kiến đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về việc sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm môi trƣờng nƣớc Chƣơng 2: Thực trạng sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trƣờng nƣớc ở Việt Nam Chƣơng 3: Kiến nghị một số biện pháp sử dụng công cụ kinh tế trong quản lý nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trƣờng nƣớc ở Việt Nam 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG NƢỚC 1. Khái luận về môi trƣờng và ô nhiễm môi trƣờng nƣớc: 1. Môi trường và ô nhiễm môi trường: 1. Khái niệm về môi trường: Môi trƣờng bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con ngƣời và thiên nhiên.

Môi trƣờng theo nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con ngƣời, nhƣ tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nƣớc, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội. Môi trƣờng theo nghĩa hẹp không xét tới tài nguyên thiên nhiên, mà chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và xã hội trực tiếp liên quan tới chất lƣợng cuộc sống con ngƣời. Ví dụ: môi trƣờng của học sinh gồm nhà trƣờng với thầy giáo, bạn bè, nội quy của trƣờng, lớp học, sân chơi, phòng thí nghiệm, vƣờn trƣờng, tổ chức xã hội nhƣ Đoàn, Đội với các điều lệ hay gia đình, họ tộc, làng xóm với những quy định không thành văn, chỉ truyền miệng nhƣng vẫn đƣợc công nhận, thi hành và các cơ quan hành chính các cấp với luật pháp, nghị định, thông tƣ, quy định. Tóm lại, môi trƣờng là tất cả những gì có xung quanh ta, cho ta cơ sở để sống và phát triển.

Khái niệm về ô nhiễm môi trường: Theo Luật Bảo vệ Môi trƣờng của Việt Nam: "Ô nhiễm môi trường là sự làm thay đổi tính chất của môi trường, vi phạm tiêu chuẩn môi trường". 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trên thế giới, ô nhiễm môi trƣờng đƣợc hiểu là việc chuyển các chất thải hoặc năng lƣợng vào môi trƣờng đến mức có khả năng gây hại đến sức khoẻ con ngƣời, đến sự phát triển sinh vật hoặc làm suy giảm chất lƣợng môi trƣờng. Các tác nhân ô nhiễm bao gồm các chất thải ở dạng khí (khí thải), lỏng (nƣớc thải), rắn (chất thải rắn) chứa hoá chất hoặc tác nhân vật lý, sinh học và các dạng năng lƣợng nhƣ nhiệt độ, bức xạ. Tuy nhiên, môi trƣờng chỉ đƣợc coi là bị ô nhiễm nếu trong đó hàm lƣợng, nồng độ hoặc cƣờng độ các tác nhân trên đạt đến mức có khả năng tác động xấu đến con ngƣời, sinh vật và vật liệu.

Nước và ô nhiễm môi trường nước * Nước: Nƣớc là một hợp chất hóa học của oxy và hidro, có công thức hóa học là H2O. Nƣớc là một chất rất quan trọng trong nhiều ngành khoa học và trong đời sống con ngƣời. Cuộc sống trên Trái Đất bắt nguồn từ trong nƣớc. Tất cả các sự sống trên Trái Đất đều phụ thuộc vào nƣớc và vòng tuần hoàn nƣớc.

Nƣớc có ảnh hƣởng quyết định đến khí hậu và là nguyên nhân tạo ra thời tiết. Nƣớc là thành phần quan trọng của các tế bào sinh học và là môi trƣờng của các quá trình sinh hóa cơ bản nhƣ quang hợp. Hơn 70% diện tích của Trái Đất đƣợc bao phủ bởi nƣớc. Lƣợng nƣớc trên Trái Đất có vào khoảng 1,38 tỉ km³.

Trong đó 97,4% là nƣớc mặn trong các đại dƣơng trên thế giới, phần còn lại, 2,6%, là nƣớc ngọt, tồn tại chủ yếu dƣới dạng băng tuyết đóng ở hai cực và trên các ngọn núi, chỉ có 0,3% nƣớc trên toàn thế giới (hay 3,6 triệu km³) là có thể sử dụng làm nƣớc uống. Việc 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cung cấp nƣớc uống sẽ là một trong những thử thách lớn nhất của loài ngƣời trong vài thập niên tới đây. Nguồn nƣớc cũng đã là nguyên nhân gây ra một trong những cuộc chiến tranh ở Trung Cận Đông. Nƣớc đƣợc sử dụng trong công nghiệp từ lâu nhƣ là nguồn nhiên liệu (cối xay nƣớc, máy hơi nƣớc, nhà máy thủy điện) và chất trao đổi nhiệt.

* Ô nhiễm môi trường nước là sự biến đổi nói chung do con ngƣời đối với chất lƣợng nƣớc, làm nhiễm bẩn nƣớc và gây nguy hiểm cho con ngƣời, cho công nghiệp, nông nghiệp, nuôi cá, nghỉ ngơi, giải trí, cho động vật nuôi và các loài hoang dã. Ô nhiễm nƣớc là sự thay đổi theo chiều tiêu cực của các tính chất vật lý – hoá học – sinh học của nƣớc, với sự xuất hiện các chất lạ ở thể lỏng, rắn làm cho nguồn nƣớc trở nên độc hại với con ngƣời và sinh vật. Làm giảm độ đa dạng sinh vật trong nƣớc. Xét về tốc độ lan truyền và quy mô ảnh hƣởng thì ô nhiễm nƣớc là vấn đề đáng lo ngại hơn ô nhiễm đất.

Nƣớc bị ô nhiễm là do sự phủ dƣỡng xảy ra chủ yếu ở các khu vực nƣớc ngọt và các vùng ven biển, vùng biển khép kín. Do lƣợng muối khoáng và hàm lƣợng các chất hữu cơ quá dƣ thừa làm cho các quần thể sinh vật trong nƣớc không thể đồng hoá đƣợc. Kết quả làm cho hàm lƣợng ôxy trong nƣớc giảm đột ngột, các khí độc tăng lên, tăng độ đục của nƣớc, gây suy thoái thủy vực. Ở các đại dƣơng là nguyên nhân chính gây ô nhiễm đó là các sự cố tràn dầu.

Ô nhiễm nƣớc có nguyên nhân từ các loại nƣớc,chất thải công nghiệp đƣợc thải ra lƣu vực các con sông mà chƣa qua xử lí đúng mức; các loại phân bón hoá học và thuốc trừ sâu ngấm vào nguồn nƣớc ngầm và nƣớc ao hồ; nƣớc thải sinh hoạt đƣợc thải ra từ các khu dân cƣ ven sông gây ô nhiễm trầm trọng,ảnh hƣởng đến sức khỏe của ngƣời dân,sinh vật trong khu vực. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Ô nhiễm nƣớc có nguồn gốc tự nhiên: Do mƣa, tuyết tan, gió bão, lũ lụt đƣa vào môi trƣờng nƣớc chất thải bẩn, các sinh vật và vi sinh vật có hại kể cả xác chết của chúng. - Ô nhiễm nƣớc có nguồn gốc nhân tạo: Quá trình thải các chất độc hại chủ yếu dƣới dạng lỏng nhƣ các chất thải sinh hoạt, công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vào môi trƣờng nƣớc. Theo bản chất các tác nhân gây ô nhiễm, ngƣời ta phân ra các loại ô nhiễm nƣớc: ô nhiễm vô cơ, hữu cơ, ô nhiễm hoá chất, ô nhiễm sinh học, ô nhiễm bởi các tác nhân vật lý.

Quản lý môi trường 1. Khái niệm quản lý môi trường: Quản lý môi trƣờng là sự tác động liên tục có tổ chức và hƣớng đích của chủ thể quản lý môi trƣờng lên cá nhân hoặc cộng đồng ngƣời tiến hành các hoạt động phát triển trong hệ thống môi trƣờng và khách thể quản lý môi trƣờng, sử dụng một cách tốt nhất mọi tiềm năng và cơ hội nhằm đạt đƣợc mục tiêu quản lý môi trƣờng đã đề ra, phù hợp với pháp luật và thông lệ hiện hành. Nhƣ vậy, quản lý môi trƣờng là tổng hợp các biện pháp, luật pháp, các chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ chất lƣợng môi trƣờng sống và phát triển bền vững kinh tế - xã hội quốc gia. Mục tiêu cơ bản của quản lý môi trường Mục tiêu cơ bản của quản lý môi trƣờng là phát triển bền vững giữ cho đƣợc hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trƣờng.

Hay nói một cách khác phát triển kinh tế để tạo ra kinh phí và tiềm lực để bảo vệ môi trƣờng tạo ra các tiềm năng tự nhiên và xã hội mới cho công cuộc phát triển kinh tế trong 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tƣơng lai. Tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, hệ thống phát lý, mục tiêu ƣu tiên phát triển của từng quốc gia, mục tiêu quản lý môi trƣờng có thể thay đổi theo thời gian và có những ƣu tiên riêng đối với mỗi quốc gia. (Nguồn: Quản lý môi trƣờng cho sự phát triển bền vững) Mục tiêu cơ bản của công tác bảo vệ môi trƣờng ở nƣớc ta trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay là: “Ngăn ngừa ô nhiễm môi trƣờng, phục hồi và cải thiện môi trƣờng của những nơi, những vùng bị suy thoái, bảo tồn đa dạng sinh học ,từng bƣớc nâng cao chất lƣợng môi trƣờng ở các khu công nghiệp, đô thị và nông thôn góp phần phát triển kinh tế bền vững, nâng cao chất lƣợng đời sống của nhân dân, tiến hành thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nƣớc…. Nội dung cơ bản của quản lý môi trường: Quản lý môi trƣờng là một nội dung của quản lý kinh tế xã hội của nhà nƣớc, khung cấu trúc các nội dung quản lý nhà nƣớc về môi trƣờng theo Giáo trình quản lý môi trƣờng có thể trình bày dƣới dạng sơ đồ sau: 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nhà nƣớc Hiến pháp Mục tiêu Đƣờng lối Mục tiêu cụ thể lớn phát triển bền Chiến lƣợc vững Cơ cấu kinh tế XH Cơ cấu tổ chức quản lý Tổ chức hợp lý công tác quản lý MT Đội ngũ cán bộ quản lý Cơ chế nhân MT lực Các nguồn lực khác Kinh tế Các công cụ Pháp lý quản lý Phƣơng pháp Xã hội hình thức nghệ Chính sách quản lý Quan điểm thuật quản lý Các giải Biện pháp pháp quản Thủ thuật lý cụ thể Tạo lập các cơ hội khai thác nội lực và nguồn lực quốc tế Hình 1.1: Khung cấu trúc các nội dung quản lý nhà nƣớc về môi trƣờng ( Nguồn: Quản lý môi trường cho sự phát triển bền vững) 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Phân loại các công cụ quản lý môi trường: Ở các nƣớc đang phát triển, chính sách môi trƣờng thƣờng sử dụng hai loại công cụ chủ yếu là mệnh lệnh và kiểm soát (hay pháp lý) và kinh tế. Các công cụ khác nhƣ công cụ kỹ thuật quản lý, công cụ giáo dục, truyền thông cũng đƣợc sử dụng nhằm bổ sung, hỗ trợ và góp phần hoàn chỉnh hai công cụ pháp lý và kinh tế. Sử dụng các công cụ trong quản lý môi trƣờng nƣớc 1.