Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VÈ CHÍNH PHỦ ĐIỆN TỦ 1. Một sô khái niệm 1. Khái niệm chính phủ điện tử Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) đóng vai trò ngày càng quan trọng trong cuộc sống hàng ngày của con người, làm biển đổi sâu sắc cách thức làm việc, giải trí và thay đối các nguyên tắc tiến hành kinh doanh. Trên bình diện Chính phủ, các ứng dụng ICT hứa hẹn việc cung cấp hàng hoá và dịch vụ công cho người dân sẽ trở nên tốt hon không chỉ thông qua việc cải tiến các thủ tục và cách thức quản lý của chính phủ mà còn qua việc xác định lại các khái niệm truyền thống về quyền công dân và dân chủ.
Ảnh hưởng của ICT đối với xã hội là rất sâu rộng nhưng lại không đồng đều. Một mặt, ICT thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức. Mặt khác, ICT có rất ít hoặc hầu như không có ảnh hưởng tới cuộc sống của người dân tại nhiều nước trên thế giới. Sự cách biệt đáng kể về ảnh hưởng của ICT trên khắp thế giới hiện nay đã cho thấy quá trình phát triển không đồng đều của nền kinh tế.
Nó cũng chỉ ra vai trò quan trọng của Chính phủ trong thế kỷ thông tin [49, tr. Công nghệ thông tin và truyền thông là nền tảng quan trọng để xây dựng CPĐT, tiến tới xây dựng Chính phủ số. ứng dụng ICT thành công trên nhiều phương diện góp phần quan trọng trong xây dựng thành công CPĐT. Từ những năm 2000, Đảng và Nhà nước ta đã quan tâm, coi trọng phát triển ứng dụng CNTT trong hoạt động của cơ quan nhà nước, xác định đây là động lực góp phần thúc đẩy công cuộc đổi mới tạo khả năng đi tắt, đón đầu để thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Ngày nay, ứng dụng CNTT trong hoạt động của cơ quan nhà nước 13 (CQNN), phát triên CPĐT, hướng tới Chính phủ sô (CPS), nên kinh tê sô và xã hội số là xu thế tất yếu, là mô hình phổ biến của nhiều quốc gia. Xây dựng CPĐT, CPS trở thành nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của bất cứ Chính phủ nào. Chính thủ điện tử cho phép người dân tương tác, nhận được các dịch vụ từ Chính phủ 24 giờ một ngày, 07 ngày một tuần, tăng tính minh bạch, giảm chi phí, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Chính phủ, góp phần làm giảm tiêu cực, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng. Trên phương diện quốc tế, các vấn đề pháp lý về CPĐT nói chung, về khái niệm CPĐT đã nhiều tổ chức quốc tế đề cập, cụ thể: Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank): CPĐT là việc các cơ quan Chính phủ sử dụng một cách có hệ thống công nghệ thông tin - truyền thông để thực hiện quan hệ với công dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội.
Nhờ đó giao dịch của các cơ quan Chính phủ với công dân và các tổ chức sẽ được cải thiện, nâng cao chất lượng. Lợi ích thu được sẽ là giảm thiểu tham nhũng, tăng cường tính công khai, sự tiện lợi, góp phần vào sự tãng trưởng và giảm chi phí. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD): CPĐT (E-Govemment) là việc Chính phủ sử dụng các công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), đặc biệt là Internet, như một công cụ để đạt được hiệu quả tốt hơn. Hiệp định Khung E-ASEAN, mặc dù không đưa ra khái niệm CPĐT, tuy nhiên đã đưa ra khuyến nghị về phát triển CPĐT tại các quốc gia thành viên ASEAN tham gia hiệp định cụ thể như sau: 1 - Các nước thành viên sẽ sử dụng ICT để cải thiện việc cung cấp và chuyển giao các dịch vụ của Chính phủ.
2- Các nước thành viên sẽ từng bước cung cấp hàng loạt các dịch vụ công và tiến hành các 14 giao dịch trực tuyến bằng việc sử dụng ICT để tạo thuận lợi cho việc liên kết giữa khu vực tư nhân và Chính phủ, đồng thời nâng cao tính minh bạch. 3- Các nước thành viên sẽ tiến tới tăng cường họp tác liên chính phủ bằng việc: đẩy mạnh việc sử dụng các phương tiện điện tử trong việc mua sắm hàng hóa và dịch vụ, và tạo thuận lợi cho việc di chuyển tự do hơn đối với hàng hóa, thông tin và con người trong nội bộ ASEAN [29, Điều 9]. Theo Sally Katzen, Phó Giám đổc điều hành cơ quan quản lý ngân sách thời Tổng thống Bill Clinton: CPĐT là việc người dân và doanh nghiệp có thể truy cập thông tin và sử dụng dịch vụ Chính phủ 24/24 giờ, 7 ngày mỗi tuần. CPĐT chủ yếu dựa vào các cơ quan Chính phủ sử dụng Internet và công nghệ tiên tiến khác đề nhận và cung cấp thông tin, dịch vụ dề dàng hơn, nhanh hơn, hiệu quả hơn và rẻ hơn [60].
Đây là một định nghĩa ngắn gọn nhưng lại chỉ ra được sự khác biệt giữa CPĐT và chính phủ truyền thống. Nội dung về CPĐT được khái niệm nêu nhanh chóng trờ thành mục tiêu trong chiến lược xây dựng CPĐT của nhiều quốc gia, khiến nó trở thành khái niệm dễ hiểu và được trích dần nhiều nhất. Tại Việt Nam, khái niệm về CPĐT đã được một số nhà nghiên cửu quan tâm, trong đó, quan điểm được phổ biến được nhiều tác giả ghi nhận, viện dẫn đó là: “CPĐT là Chính phủ ứng dụng CNTT nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Cơ quan nhà nước, tăng cường công khai, minh bạch thông tin, cung cấp dịch vụ công tốt hơn cho người dân và doanh nghiệp” [3, tr. Hoặc cũng có tác giả cho rằng: CPĐT là thuật ngữ chỉ "Sự hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước được ứng dụng một cách có hiệu quả những thành tựu của khoa học, công nghệ thông tin, điện tử để điều hành các lĩnh vực của đời sống xã hội cần có sự tham gia của nhà nước và 15 cung ứng đây đù, khân trương, liên tục với chi phí thâp các dịch vụ công cho mọi tổ chức, cá nhân thông qua các phương tiện thông tin điện tử [50].
Bên cạnh đó, CPĐT cũng được tiếp cận, hiểu theo nhiều nghĩa phụ thuộc vào mức độ ứng dụng CNTT vào hoạt động quản lý công, khả năng ưu tiên về chính sách, và khả năng ứng dụng CNTT của từng chính phủ cụ thể. Theo nghĩa rộng thì CPĐT là việc sử dụng Internet (online-trực tuyến) trong các hoạt động tương tác giữa chính phủ với các bộ phận khác nhau trong xã hội hoặc chỉ đơn giản là nâng cao năng lực ứng dụng CNTT cùa nhân viên hành chính thuộc bộ máy công. Theo nghĩa cụ thể hơn thì CPĐT là việc sử dụng CNTT, mà đặc biệt là Internet, như là một công cụ để hỗ trợ nhằm đạt đến một chính phủ hoạt động hiệu quả nhất. Như vậy, nhìn chung, các khái niệm về CPĐT đều coi đó là việc ứng dụng thành tựu khoa học CNTT vào điều hành của Chính phủ và tưong tác của Chính phủ đối với các thành tố khác trong xã hội như công dân, doanh nghiệp.
nhằm phân phối dịch vụ trực tiếp tới khách hàng không giới hạn thời gian. Sự ra đời của CPĐT là một cuộc cách mạng trong tiến trình phát triển hành chính công. CPĐT sẽ làm thay đổi phương thức sản xuất và cung ứng dịch vụ công nhằm phục vụ người dân tốt hơn. CPĐT cũng đặt ra những thách thức lớn hơn bao giờ hết, đặc biệt là sự biến đổi không ngừng với tốc độ nhanh về công nghệ khiến các dự án công nghệ trong khu vực công luôn đứng trước nguy cơ lạc hậu.
Trong phạm vi luận văn, tác giả tiếp cập khái niệm CPĐT dưới góc độ ứng dụng CNTT và truyền thông (ICT) trong Chính phủ, trong đó, tập trung vào hoạt động điều hành của Chính phủ. Theo đó, tác giả đồng ý với quan điểm cho rằng: CPĐT là Chính phủ sử dụng ICT như mạng diện rộng (WAN), internet và các phương tiện di động để liên hệ với các công dân, doanh nghiệp và bản thân các CO' quan của Chính phủ [56], Các dịch vụ của CPĐT 16 thông thường bao gôm các nhóm dịch vụ: G2C - Chính phủ cung câp thông tin và dịch vụ cho người dân; G2B - Chính phủ cung cấp thông tin và dịch vụ cho doanh nghiệp; G2G - Cung cấp thông tin và các dịch vụ liên quan giữa các cơ quan Chính phủ với nhau; G2E - Chính phủ cung cấp các thông - dịch vụ cho cán bộ, công chức, viên chức. Từ đó, có thể rút ra một số đặc điểm chung về CPĐT như sau: Thứ nhất, CPĐT là Chính phủ sử dụng CNTT và truyền thông để tự động hóa và triến khai các thủ tục hành chính thuộc chức năng, nhiệm vụ của Chính phủ. Thứ hai, CPĐT cho phép công dân có thể truy cập, thực hiện các thủ tục hành chính thông qua các phương tiện điện tử như internet, điện thoại di động, truyền hình tương tác.
Thứ ba, CPĐT là Chính phủ làm việc với người dân 24/24 giờ, 7 ngày mỗi tuần, 365 ngày mỗi năm và người dân có thể thụ hưởng các dịch vụ công dù họ ở bất cứ đâu. Với nhận thức trên, nền tảng cơ sở của CPĐT là việc ứng dụng ICT và được sử dụng để giải quyết các mối quan hệ cơ bản của Chính phủ trong hoạt động của mình là với công dân, doanh nghiệp và chính quyền các cấp. Các nghiên cứu đã cho thấy vai trò tích cực của CPĐT bao gồm [8, tr. Khả năng tiếp cận từ xa các dịch vụ công cũng như tham gia vào các hoạt động chính trị cao sẽ tiếp cận được với nhóm yếu thế, thu hẹp bất bình đẳng xã hội [57, tr.5O]; (ii) Giảm chi phí, tăng chất lượng và thời gian phục vụ của dịch vụ công bởi việc cung cấp trực tuyến 24/24h, giảm thời gian và công sức của nhân viên chính phủ, từ đó tăng hiệu quả của dịch vụ công [53, tr.82]; (iii) Tạo môi trường kinh doanh tốt hơn thông qua việc cải 17 thiện môi trường tương tác giữa chính phủ và doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Với nhận thức CPĐT là Chính phũ sử dụng ICT trong giao tiếp với công dân, doanh nghiệp và với các cơ quan của mình, Báo cáo của cơ quan thuộc Liên hợp quốc đã xác định các yếu tố có vai trò quan trọng quyết định sự hình thành và phát triển của CPĐT bao gồm [54, tr.23]: (1) Yếu tố chính trị và quyết tâm của chính phủ.