Tổng quan nghiên cứu

Quận 5 giữ vai trò là một trong những trung tâm thương mại và dịch vụ lâu đời bậc nhất của Thành phố Hồ Chí Minh, sở hữu mật độ dân số cao lên tới 40.875 người/km² trên tổng diện tích 4,27 km² cùng quy mô dân số 178.615 người. Đặc thù lịch sử hình thành gắn liền với vùng đất Chợ Lớn hơn 300 năm mang lại cho địa phương hệ thống tài nguyên du lịch nhân văn đồ sộ với 19 di tích lịch sử văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đã được xếp hạng, bao gồm 11 di tích cấp quốc gia và 8 di tích cấp thành phố. Tuy nhiên, hoạt động khai thác du lịch tại địa phương trong giai đoạn trước năm 2015 chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có, công tác quản lý còn phân tán và chưa có chiến lược đồng bộ.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng thực thi chính sách và công tác quản lý nhà nước về du lịch trên địa bàn Quận 5 giai đoạn 2015 - 2017, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản trị công đến năm 2020. Khung thời gian nghiên cứu gắn liền với việc triển khai Chương trình hành động số 04-CTrHĐ/QU của Quận ủy Quận 5 thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quận lần thứ XI.

Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu góp phần thúc đẩy khu vực thương mại dịch vụ vốn chiếm tới 92% tổng doanh thu của quận duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 19%/năm, đồng thời hỗ trợ quản lý hiệu quả nguồn thu ngân sách nhà nước 5 năm đạt khoảng 6.790 tỷ đồng. Đề tài cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ công tác quy hoạch điểm đến, nâng cấp chuỗi 32 tuyến phố chuyên doanh và định vị thương hiệu du lịch Chợ Lớn trong bức tranh kinh tế chung của thành phố.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế kết hợp với các lý thuyết chuyên ngành du lịch học hiện đại. Đầu tiên là lý thuyết về chức năng quản lý vĩ mô của nhà nước đối với ngành dịch vụ không khói, nhấn mạnh vai trò kiến tạo hành lang pháp lý, định hướng quy hoạch và kiểm soát chất lượng điểm đến. Thứ hai là lý thuyết tổ chức lãnh thổ du lịch và đánh giá tài nguyên du lịch nhân văn của các học giả như Lê Thông, Bùi Thị Hải Yến và Phạm Trung Lương, phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa tài nguyên tự nhiên, di sản văn hóa với khả năng thu hút du khách.

Luận văn làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

  • Quản lý nhà nước về du lịch: Sự tác động có tổ chức và điều chỉnh liên tục bằng quyền lực công cộng thông qua hệ thống pháp luật nhằm đạt mục tiêu kinh tế - xã hội.
  • Sản phẩm du lịch đặc thù: Tập hợp các dịch vụ gắn liền với văn hóa ẩm thực truyền thống, y học cổ truyền và lễ hội dân gian của cộng đồng người Hoa chiếm khoảng 52% dân số quận.
  • Phân cấp quản lý du lịch: Cơ chế ủy quyền hành chính theo Quyết định số 4692/QĐ-UBND ngày 19/9/2015 của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, giao quyền chủ động cho Ủy ban nhân dân quận trong việc thẩm định cơ sở lưu trú, điểm mua sắm đạt chuẩn.
  • Chính sách phát triển du lịch: Hệ thống công cụ khuyến khích đầu tư, bảo tồn di sản theo quy định tại Điều 5 Luật Du lịch năm 2017.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng với hệ thống phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng đa dạng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo thống kê kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân Quận 5, Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh và Chi cục Thống kê trong chuỗi thời gian 3 năm từ 2015 đến 2017.

Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát chọn mẫu thuận tiện kết hợp phân tầng với quy mô 250 phiếu khảo sát dành cho khách du lịch và cư dân sinh sống tại các phường trọng điểm như Phường 8, Phường 11, Phường 14. Đồng thời, phương pháp phỏng vấn chuyên sâu được thực hiện đối với 15 cán bộ quản lý thuộc Phòng Kinh tế, Phòng Văn hóa - Thông tin và đại diện các hội quán di tích như Hội quán Tuệ Thành, Nghĩa An. Phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh đối chiếu được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác mức độ biến động của nguồn khách, doanh thu dịch vụ du lịch và đánh giá tính tương thích của hệ thống chính sách cấp quận so với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu kinh tế Quận 5 dịch chuyển tích cực theo hướng thương mại - dịch vụ với tỷ trọng chiếm 92% tổng doanh thu toàn quận, trong đó giá trị sản xuất công nghiệp - xây dựng tăng bình quân 10%/năm và 4 ngành công nghiệp trọng yếu chiếm 57,8%. Hệ thống hạ tầng thương mại phát triển vượt bậc với 12 chợ truyền thống, 4 trung tâm thương mại lớn, 32 tuyến phố chuyên doanh, 10 siêu thị và 31 cửa hàng tiện lợi tạo nền tảng vững chắc cho loại hình du lịch mua sắm và ẩm thực.

Thứ hai, công tác quản lý bảo tồn di sản văn hóa gắn với du lịch đạt bước tiến đáng kể khi địa phương bảo tồn thành công 19 di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, tiêu biểu như Di tích Nhà số 5 Châu Văn Liêm, Chùa Thiên Tôn, Trại giam Bệnh viện Chợ Quán cùng 6 hội quán cấp quốc gia. Việc phân cấp theo Quyết định số 4692/QĐ-UBND giúp chính quyền quận chủ động thẩm định hàng trăm cơ sở kinh doanh ăn uống, mua sắm và nhà nghỉ du lịch, góp phần vào tổng thu ngân sách 6.790 tỷ đồng trong giai đoạn 5 năm (tăng 22% so với giai đoạn 2010).

Thứ ba, các chỉ tiêu an sinh xã hội và an ninh trật tự hỗ trợ mạnh mẽ cho môi trường du lịch khi quận hoàn thành mục tiêu giảm nghèo năm 2017, vận động hơn 4,9 tỷ đồng vốn trợ giúp 800 lượt hộ nghèo/năm. Chương trình mục tiêu 3 giảm giúp tỷ lệ án hình sự giảm khoảng 22% mỗi năm, 80% diện tích mặt đường được cải tạo chỉnh trang bằng gạch terrazzo cao cấp và 50 khu phố đạt chuẩn khu phố không rác.

Thảo luận kết quả

Bảng theo dõi lượt khách và doanh thu du lịch giai đoạn 2015 - 2017 cùng biểu đồ cơ cấu ngành cho thấy tốc độ tăng trưởng doanh thu thương mại dịch vụ 19%/năm phản ánh sự phục hồi mạnh mẽ sau khi Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quận lần thứ XI được ban hành. Tuy nhiên, nếu so sánh với các mô hình quản lý du lịch tại Thành phố Đà Nẵng hay không gian phố cổ Hà Nội (vốn duy trì tốc độ tăng trưởng khách quốc tế 14%/năm trong giai đoạn 2011 - 2017), du lịch Quận 5 vẫn bộc lộ hạn chế lớn về tính liên kết vùng.

Nguyên nhân chủ yếu do công tác quy hoạch phát triển du lịch của quận chưa có đề án dài hạn mang tính đột phá; đội ngũ nhân sự tại Phòng Kinh tế và Phòng Văn hóa - Thông tin đa phần thực hiện nhiệm vụ kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu về kinh tế du lịch. Tình trạng quá tải hạ tầng giao thông, ùn tắc cục bộ tại các trục đường buôn bán sầm uất và vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm tại các chợ truyền thống như Kim Biên, Hòa Bình vẫn chưa được giải quyết triệt để, làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến trong mắt du khách quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, phê duyệt và ban hành Đề án Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Quận 5 tầm nhìn 2025 - 2030, hoàn thành chỉ tiêu 100% các điểm di tích lịch sử và 32 tuyến phố chuyên doanh được số hóa bản đồ du lịch, lắp đặt hệ thống bảng chỉ dẫn song ngữ trong giai đoạn 2018 - 2020. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân Quận 5 phối hợp với Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh.

Thứ hai, chuẩn hóa sản phẩm du lịch đặc thù thông qua việc xây dựng 3 chuỗi sản phẩm mũi nhọn gồm: Du lịch di sản kiến trúc hội quán Chợ Lớn, Tuyến phố y học cổ truyền Hải Thượng Lãn Ông và Phố ẩm thực đêm. Mục tiêu phấn đấu đạt 100% cơ sở kinh doanh ẩm thực trên các tuyến phố chuyên doanh được cấp biển hiệu đạt chuẩn phục vụ khách du lịch trước năm 2020. Chủ thể chủ trì là Phòng Kinh tế phối hợp với Trung tâm Y tế và các Hiệp hội ngành nghề.

Thứ ba, kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước về du lịch cấp quận và phường, bảo đảm 100% cán bộ phụ trách công tác tham mưu du lịch tại 15 phường được bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý công du lịch định kỳ 2 lần/năm từ năm 2018. Giao Phòng Nội vụ phối hợp Phòng Văn hóa - Thông tin tham mưu thành lập Tổ công tác liên ngành du lịch nhằm giải quyết triệt để hiện tượng chèo kéo, gian lận thương mại.

Thứ tư, đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư hạ tầng du lịch, đặt mục tiêu thu hút khoảng 2.000 tỷ đồng vốn ngoài ngân sách để nâng cấp các trung tâm thương mại như An Đông Plaza, Thuận Kiều Plaza và mở rộng không gian đi bộ văn hóa trong giai đoạn 2018 - 2022. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân Quận 5 cùng các doanh nghiệp kinh doanh lữ hành và dịch vụ trên địa bàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ quản trị công và hoạch định chính sách du lịch: Giúp nắm vững quy trình triển khai phân cấp quản lý theo Quyết định số 4692/QĐ-UBND và Điều 5 Luật Du lịch 2017, từ đó xây dựng kế hoạch hành động sát thực tế tại cấp quận/huyện.
  • Doanh nghiệp lữ hành và công ty kinh doanh dịch vụ du lịch: Khai thác nguồn tư liệu phong phú về 19 di tích xếp hạng và 32 tuyến phố chuyên doanh để thiết kế các tour trải nghiệm văn hóa, ẩm thực Chợ Lớn chuyên biệt.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Du lịch: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu tham khảo có hệ thống về phương pháp đánh giá chính sách công, thiết kế khảo sát và phân tích dữ liệu phát triển du lịch đô thị.
  • Các nhà nghiên cứu văn hóa và bảo tồn di sản đô thị: Tìm thấy mô hình cân bằng giữa bảo tồn giá trị 11 di tích quốc gia của cộng đồng người Hoa với phát triển kinh tế thương mại dịch vụ hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn xác định lợi thế cạnh tranh lớn nhất của du lịch Quận 5 là gì? Lợi thế cốt lõi nằm ở bề dày di sản Chợ Lớn với 19 di tích được xếp hạng (11 cấp quốc gia), 32 tuyến phố chuyên doanh nổi tiếng như phố Đông y Hải Thượng Lãn Ông, phố Lồng đèn và nền ẩm thực người Hoa phong phú chiếm 52% cộng đồng cư dân.

Căn cứ pháp lý phân cấp quản lý du lịch cho Quận 5 được dựa trên văn bản nào? Nghiên cứu căn cứ vào Quyết định số 4692/QĐ-UBND ngày 19/9/2015 của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh phê duyệt Đề án phân cấp quản lý nhà nước về du lịch và các quy định của Luật Du lịch năm 2017.

Tỷ trọng khu vực thương mại - dịch vụ đóng góp như thế nào vào kinh tế Quận 5? Theo dữ liệu nghiên cứu giai đoạn 2015 - 2017, khu vực thương mại - dịch vụ chiếm tới 92% tổng doanh thu của quận, đạt mức tăng trưởng bình quân hàng năm 19%, tạo nguồn thu ngân sách 5 năm đạt 6.790 tỷ đồng.

Những điểm nghẽn chính trong quản lý nhà nước về du lịch tại Quận 5 là gì? Các hạn chế trọng yếu gồm thiếu quy hoạch tổng thể ngành du lịch, hạ tầng giao thông chịu áp lực ngập nước và ùn tắc, tình trạng chèo kéo khách chưa dứt điểm, nhân lực chuyên trách du lịch tại các phòng ban cấp quận còn thiếu và kiêm nhiệm.

Mục tiêu tăng cường quản lý an ninh trật tự phục vụ du lịch đã đạt kết quả ra sao? Nhờ chương trình mục tiêu 3 giảm và phong trào toàn dân bảo vệ an ninh, số vụ án hình sự trên địa bàn quận giảm bình quân khoảng 22% mỗi năm, 50 khu phố đạt danh hiệu không rác, tạo môi trường lưu trú an toàn cho du khách.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện khung lý luận về quản lý nhà nước đối với du lịch đô thị cấp quận theo các chuẩn mực của Luật Du lịch năm 2017.
  • Phân tích rõ thực trạng kinh tế Quận 5 với tỷ trọng thương mại dịch vụ chiếm 92% doanh thu, sở hữu tiềm năng lớn từ 19 di tích lịch sử và 32 tuyến phố buôn bán chuyên doanh.
  • Chỉ rõ các nguyên nhân cốt lõi khiến du lịch chưa bứt phá, tập trung vào năng lực bộ máy tham mưu kiêm nhiệm và liên kết vùng còn rời rạc trong giai đoạn 2015 - 2017.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm quy hoạch hạ tầng, chuẩn hóa sản phẩm di sản ẩm thực Chợ Lớn, bồi dưỡng nhân lực và xã hội hóa nguồn vốn đầu tư.
  • Kế hoạch triển khai hoàn thiện chính sách giai đoạn 2018 - 2020 là bước đệm then chốt để các nhà quản lý, doanh nghiệp lữ hành và nhà nghiên cứu áp dụng trực tiếp vào thực tiễn phát triển ngành kinh tế không khói.