Tổng quan nghiên cứu

Xăng dầu là nguồn nhiên liệu huyết mạch, giữ vai trò quyết định trong việc bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì sự vận hành ổn định của nền kinh tế. Tại thành phố Thái Nguyên, trung tâm chính trị và kinh tế của tỉnh với tổng diện tích tự nhiên 222,93 km2 cùng quy mô dân số 372.524 người, nhu cầu tiêu thụ nhiên liệu cho sản xuất và sinh hoạt liên tục gia tăng. Riêng trong năm 2020, tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng xã hội của địa phương đã đạt 26.281 tỷ đồng, kéo theo lưu lượng phương tiện vận tải và hoạt động công nghiệp mở rộng nhanh chóng. Theo Quyết định số 2267/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên, quy hoạch mạng lưới kinh doanh xăng dầu toàn thành phố đặt mục tiêu phát triển 54 cửa hàng bán lẻ với tổng diện tích chiếm đất đạt khoảng 40.000 m2.

Tuy nhiên, công tác quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này trong thực tế đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Sau khi được cấp giấy phép kinh doanh, nhiều cơ sở không duy trì đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật về bồn bể, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ cao và đe dọa trực tiếp môi trường sống. Bên cạnh đó, tình trạng vi phạm quy định đo lường, gian lận thương mại và chậm trễ cập nhật chính sách thuế vẫn diễn ra rải rác. Nghiên cứu này hướng đến việc đánh giá toàn diện thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động kinh doanh xăng dầu giai đoạn 2018-2020, nhận diện các yếu tố ảnh hưởng, từ đó thiết lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa then chốt nhằm chuẩn hóa 100% mạng lưới cung ứng, giảm thiểu nguy cơ thất thu ngân sách và bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người tiêu dùng trên toàn địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Hoạt động quản lý nhà nước về kinh doanh xăng dầu dựa trên nền tảng lý thuyết can thiệp công và điều tiết kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước. Về mặt bản chất, quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực pháp lý của cơ quan công quyền lên các chủ thể kinh doanh, nhằm duy trì trật tự kinh tế và phục vụ lợi ích chung của xã hội theo nghiên cứu của Đỗ Thị Hải Hà năm 2010. Do xăng dầu là mặt hàng chiến lược và kinh doanh có điều kiện, khung lý thuyết điều tiết thị trường chỉ ra rằng nhà nước phải can thiệp trực tiếp để khắc phục những thất bại của thị trường như độc quyền nhóm, đầu cơ trục lợi và ô nhiễm ngoại ứng tiêu cực.

Nghiên cứu vận dụng đồng thời ba phương pháp quản lý cốt lõi: phương pháp hành chính mang tính quyền lực bắt buộc theo Nghị định số 83/2014/NĐ-CP và Nghị định số 104/2011/NĐ-CP; phương pháp kinh tế sử dụng đòn bẩy thuế và giá cả; và phương pháp giáo dục nhằm nâng cao đạo đức kinh doanh. Mô hình nghiên cứu tập trung vào bốn khái niệm trung tâm bao gồm: quản lý quy hoạch mạng lưới, quản lý điều kiện gia nhập thị trường, kiểm soát đo lường chất lượng, và giám sát an toàn phòng cháy chữa cháy cùng bảo vệ môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và chiều sâu thực chứng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2018-2020 từ các báo cáo định kỳ của Sở Công thương tỉnh Thái Nguyên, Cục Thuế tỉnh Thái Nguyên và Phòng Cảnh sát phòng cháy chữa cháy. Dữ liệu sơ cấp được điều tra thực địa trong khoảng thời gian từ tháng 5/2021 đến tháng 6/2021.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 42 đối tượng, được chia thành hai nhóm riêng biệt: nhóm 1 gồm toàn bộ 18 cán bộ công chức trực tiếp làm công tác quản lý nhà nước về kinh doanh xăng dầu tại thành phố; nhóm 2 gồm 24 cán bộ đại diện ban giám đốc hoặc trưởng phòng kinh doanh từ 24 doanh nghiệp xăng dầu đang hoạt động trên địa bàn. Việc lựa chọn phương pháp điều tra toàn bộ tổng thể mà không chọn mẫu ngẫu nhiên xuất phát từ lý do quy mô tổng thể đối tượng quản lý và doanh nghiệp xăng dầu tại địa phương có số lượng hữu hạn. Phương pháp này giúp triệt tiêu hoàn toàn sai số chọn mẫu, phản ánh bức tranh toàn diện nhất. Dữ liệu được mã hóa và phân tích bằng phần mềm chuyên dụng thông qua công cụ PivotTable, kết hợp kỹ thuật phân tổ thống kê, so sánh chuỗi thời gian và thang đo Likert 5 mức độ từ 1,0 điểm tương ứng rất không đồng ý đến 5,0 điểm tương ứng rất đồng ý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc thực hiện quy hoạch mạng lưới kinh doanh xăng dầu đạt kết quả tích cực về số lượng nhưng bộc lộ sự mất cân đối lớn về không gian địa lý. Theo quy hoạch được duyệt, địa bàn có 54 cửa hàng gồm 3 cửa hàng cấp 1, 8 cửa hàng cấp 2 và 43 cửa hàng cấp 3. Mặc dù vậy, có tới hơn 60% số trạm bán lẻ tập trung dày đặc dọc theo các trục quốc lộ chính và các phường nội thành, trong khi một số xã ngoại thành lại thiếu vắng điểm cung ứng đạt chuẩn.

Thứ hai, việc tuân thủ các điều kiện gia nhập thị trường chưa được duy trì bền vững sau khi cấp phép. Toàn bộ 24 doanh nghiệp trên địa bàn đều đáp ứng thủ tục ban đầu theo quy định tại Nghị định số 83/2014/NĐ-CP. Tuy nhiên, qua theo dõi thực tế, có khoảng 20% đến 25% cửa hàng bộc lộ dấu hiệu xuống cấp về cơ sở vật chất, bồn bể chứa chưa được kiểm định định kỳ đúng hạn, hoặc bố trí khoảng cách an toàn chưa đạt chuẩn thiết kế kỹ thuật.

Thứ ba, công tác thanh tra đo lường, chất lượng và chống thất thu thuế đạt nhiều thành tựu nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ sai phạm. Trong giai đoạn 2018-2020, lực lượng chức năng đã tiến hành kiểm tra trên 85% tổng số cơ sở kinh doanh hiện có. Mặc dù phần lớn doanh nghiệp chấp hành nghiêm việc niêm yết giá, tỷ lệ phát hiện vi phạm liên quan đến sai số phương tiện đo và tem niêm phong cột bơm vẫn chiếm khoảng 5% đến 8% tổng số lượt kiểm tra.

Thứ tư, sự phối hợp liên ngành giữa các cơ quan quản lý nhà nước chưa thực sự chặt chẽ và thiếu tính đồng bộ. Kết quả khảo sát cán bộ quản lý chỉ ra rằng điểm đánh giá trung bình về mức độ phối hợp giữa lực lượng công thương, công an phòng cháy chữa cháy và cơ quan thuế chỉ dừng lại ở mức 3,45 trên thang điểm 5,0.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ cả nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan. Về mặt khách quan, thành phố Thái Nguyên có tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, dân số lao động chiếm tới 62,4% tổng dân số khiến áp lực tiêu thụ nhiên liệu gia tăng đột biến, trong khi giá xăng dầu thế giới biến động liên tục. Về mặt chủ quan, lực lượng cán bộ chuyên trách còn mỏng với chỉ 18 nhân sự đảm trách toàn bộ địa bàn 32 xã phường, trang thiết bị kiểm tra nhanh tại hiện trường còn thiếu thốn.

So sánh với bài học thực tiễn tại một số địa phương lân cận, thành phố Bắc Ninh đã kiểm soát rất tốt tình trạng thất thu thuế nhờ áp dụng biện pháp niêm phong chì 100% đồng hồ tổng tại các cột bơm xăng dầu và tổ chức đối soát sản lượng định kỳ hàng tháng. Trong khi đó, tại thành phố Vĩnh Yên thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, việc kiên quyết xử phạt 3 vụ vi phạm đo lường với số tiền hơn 17 triệu đồng và truy thu trên 130 triệu đồng tiền thuế trong giai đoạn 2018-2020 đã tạo ra sức răn đe mạnh mẽ cho toàn thị trường.

Để nâng cao khả năng quản trị, dữ liệu kinh doanh xăng dầu nên được mô hình hóa trực quan thông qua bảng đối chiếu ma trận phân loại cửa hàng cấp 1, cấp 2, cấp 3 theo từng khu vực hành chính, kết hợp với biểu đồ cột kép thể hiện tương quan giữa số lượt thanh tra định kỳ và tỷ lệ phát hiện vi phạm qua từng năm. Cách tiếp cận này giúp các nhà hoạch định chính sách nhận diện ngay các điểm nóng nguy cơ để phân bổ nguồn lực giám sát kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tiến hành rà soát và điều chỉnh quy hoạch mạng lưới cửa hàng kinh doanh xăng dầu tích hợp vào Quy hoạch chung thành phố Thái Nguyên thời kỳ mới. Ủy ban nhân dân thành phố Thái Nguyên cần chủ trì phối hợp cùng Sở Công thương thực hiện giải tỏa hoặc nâng cấp đối với 54 cửa hàng hiện hữu. Đồng thời, địa phương cần phân bổ thêm từ 5 đến 7 điểm bán mới tại các khu vực vành đai và cụm công nghiệp mới mở rộng. Mục tiêu hướng tới là 100% cơ sở kinh doanh xăng dầu đáp ứng đầy đủ quy chuẩn mặt bằng và an toàn giao thông đô thị, hoàn thành việc phê duyệt trong quý II/2022.

Thứ hai, siết chặt công tác thẩm định điều kiện gia nhập thị trường và duy trì chế độ hậu kiểm thường xuyên. Đoàn thanh tra liên ngành thành phố cần thiết lập kế hoạch kiểm tra tối thiểu 02 lần mỗi năm đối với mỗi cửa hàng bán lẻ xăng dầu. Mục tiêu cụ thể là bảo đảm 100% nhân viên trực tiếp kinh doanh có chứng chỉ đào tạo phòng cháy chữa cháy và bảo vệ môi trường, giảm tỷ lệ vi phạm kỹ thuật vận hành xuống dưới mức 2%, triển khai quyết liệt trong giai đoạn 2022-2023.

Thứ ba, hiện đại hóa công tác quản lý đo lường, chất lượng và chống gian lận thuế thông qua giải pháp công nghệ. Cục Thuế tỉnh phối hợp cùng Chi cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng áp dụng giải pháp dán tem kẹp chì điện tử và kết nối trực tuyến dữ liệu hóa đơn điện tử từng lần bơm về cơ quan quản lý. Giải pháp này hướng tới mục tiêu tăng thu ngân sách từ thuế xăng dầu thêm 10% đến 15%, ngăn chặn triệt để tình trạng buôn bán xăng dầu kém phẩm chất, áp dụng từ quý III/2022.

Thứ tư, tăng cường liên kết chia sẻ dữ liệu liên ngành và thiết lập đường dây nóng giám sát cộng đồng. Ủy ban nhân dân thành phố Thái Nguyên cần đầu tư xây dựng phần mềm quản lý thông tin trực tuyến tích hợp hồ sơ của toàn bộ 24 doanh nghiệp xăng dầu. Hệ thống này giúp giảm 50% thời gian xử lý thủ tục hành chính, đồng thời cam kết xử lý 100% phản ánh tiêu cực của người tiêu dùng trong vòng 24 giờ kể từ khi tiếp nhận, hoàn thành vận hành trong năm 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước tại Sở Công thương tỉnh Thái Nguyên cùng Ủy ban nhân dân thành phố Thái Nguyên. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn chuẩn xác để các cơ quan này xây dựng quy hoạch kinh doanh xăng dầu cho giai đoạn phát triển mới, đồng thời nâng cao hiệu lực kiểm soát 54 trạm cấp phát nhiên liệu trên địa bàn.

Nhóm thứ hai là các nhà quản trị doanh nghiệp và chủ sở hữu 24 cơ sở kinh doanh xăng dầu tại địa phương. Tài liệu giúp các doanh nghiệp thấu hiểu khung pháp lý quy định tại Nghị định số 83/2014/NĐ-CP, từ đó chủ động cơ cấu lại nguồn vốn đầu tư, đào tạo đội ngũ nhân viên từ 5 đến 15 lao động tại mỗi điểm bán, nhằm bảo đảm tuyệt đối các tiêu chuẩn phòng cháy và vệ sinh môi trường.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và sinh viên thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế và Quản trị kinh doanh. Luận văn là một nghiên cứu tình huống thực nghiệm điển hình về quản lý nhà nước đối với hàng hóa đặc thù, hỗ trợ đắc lực cho việc nghiên cứu phương pháp xử lý dữ liệu với cỡ mẫu 42 đối tượng bằng thang đo Likert và kỹ thuật phân tổ thống kê.

Nhóm thứ tư là các cơ quan thanh tra chuyên ngành bao gồm Cục Thuế, Chi cục Quản lý thị trường và Cảnh sát phòng cháy chữa cháy. Luận văn đúc kết những kinh nghiệm thực tế quý giá từ mô hình truy thu 130 triệu đồng tiền thuế tại thành phố Vĩnh Yên và sáng kiến kẹp chì niêm phong tại thành phố Bắc Ninh, giúp hoàn thiện quy chế phối hợp kiểm tra liên ngành hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Văn bản pháp lý nền tảng nào điều chỉnh hoạt động kinh doanh xăng dầu trong phạm vi nghiên cứu của luận văn? Hoạt động quản lý nhà nước trong luận văn được xây dựng chủ yếu dựa trên Nghị định số 83/2014/NĐ-CP của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu, kết hợp cùng Quyết định số 2267/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên về quy hoạch 54 cửa hàng xăng dầu. Ngoài ra, công tác phối hợp kiểm tra còn bám sát Quyết định số 14/2016/QĐ-UBND và các văn bản xử phạt vi phạm hành chính hiện hành.

Quy mô mẫu khảo sát 42 đối tượng có bảo đảm độ tin cậy khoa học cho đề tài luận văn thạc sĩ kinh tế không? Cỡ mẫu 42 đối tượng hoàn toàn bảo đảm độ tin cậy cao vì tác giả khảo sát toàn bộ 100% tổng thể gồm 18 cán bộ công chức quản lý và 24 đại diện doanh nghiệp xăng dầu đang hoạt động. Do quy mô tổng thể tại thành phố Thái Nguyên có số lượng hữu hạn, phương pháp điều tra toàn bộ giúp loại bỏ triệt để sai số ngẫu nhiên của phương pháp chọn mẫu xác suất thông thường.

Điểm nghẽn lớn nhất trong công tác kiểm soát đo lường và chất lượng xăng dầu tại địa phương là gì? Điểm nghẽn lớn nhất là sự thiếu hụt trang thiết bị kiểm tra nhanh tại hiện trường của đội ngũ 18 cán bộ quản lý, kết hợp cùng các thủ đoạn can thiệp tinh vi vào vi mạch cột bơm. Dù tỷ lệ kiểm tra đạt trên 85% cơ sở, cơ quan chức năng vẫn phát hiện từ 5% đến 8% trường hợp vi phạm đo lường và tem niêm phong chưa đạt chuẩn quy định.

Thành phố Thái Nguyên có thể học hỏi kinh nghiệm cụ thể nào từ các địa phương lân cận như Bắc Ninh và Vĩnh Phúc? Thành phố có thể học hỏi kinh nghiệm niêm phong kẹp chì 100% đồng hồ tổng cột bơm từ thành phố Bắc Ninh để kiểm soát sản lượng bán ra thực tế. Đồng thời, địa phương cần áp dụng chế tài xử phạt nghiêm minh như thành phố Vĩnh Yên khi truy thu hơn 130 triệu đồng tiền thuế và xử phạt trên 17 triệu đồng đối với các hành vi gian lận thương mại.

Giải pháp then chốt nào giúp ngăn chặn tình trạng thất thu thuế kinh doanh xăng dầu trên địa bàn? Giải pháp đột phá nhất là triển khai ứng dụng hóa đơn điện tử kết nối dữ liệu tự động theo từng lần bán hàng trực tiếp từ trụ bơm về cơ quan thuế. Kết hợp cùng việc định kỳ đối soát chỉ số công tơ cơ học với dữ liệu kê khai doanh thu của 24 doanh nghiệp, địa phương có thể tăng thu ngân sách thêm 10% đến 15% mỗi năm.

Kết luận

Nghiên cứu về công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu trên địa bàn thành phố Thái Nguyên đã đem lại nhiều giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc:

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với mặt hàng năng lượng chiến lược có điều kiện tại địa bàn cấp đô thị trực thuộc tỉnh.
  • Khái quát bức tranh thực trạng quản lý 54 cửa hàng bán lẻ và 24 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu trong giai đoạn phát triển kinh tế 2018-2020.
  • Nhận diện chính xác 4 nhóm hạn chế then chốt về quy hoạch không gian, duy trì chuẩn kỹ thuật sau cấp phép, kẽ hở quản lý thuế và sự thiếu gắn kết liên ngành.
  • Đúc kết các bài học kinh nghiệm ứng dụng công nghệ quản lý đo lường và kẹp chì đồng hồ tổng từ hai địa phương phát triển là Vĩnh Yên và Bắc Ninh.
  • Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn liền lộ trình thực thi rõ ràng từ năm 2022 đến 2025 nhằm bảo đảm tính khả thi cao nhất.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là cung cấp một cẩm nang hành động thực chứng cho các nhà quản lý đô thị. Lộ trình kế tiếp đòi hỏi Ủy ban nhân dân thành phố Thái Nguyên và Sở Công thương nhanh chóng ban hành quy chế phối hợp số hóa toàn diện mạng lưới phân phối xăng lẻ trước năm 2023. Các nhà quản lý hãy chủ động ứng dụng ngay những khuyến nghị từ công trình nghiên cứu này để xây dựng một thị trường xăng dầu minh bạch, an toàn và phát triển bền vững.