Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo số liệu phổ cập giáo dục của Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Thủy Nguyên, năm học 2023 - 2024, trong số 5.442 học sinh tốt nghiệp cấp trung học cơ sở, có tới 4.267 học sinh (tương đương 86,48%) tiếp tục vào học các trường trung học phổ thông và 557 học sinh (chiếm 11,29%) theo học tại trung tâm giáo dục thường xuyên. Trong khi đó, chỉ có 66 học sinh (đạt tỷ lệ khiêm tốn 1,35%) quyết định đăng ký học nghề tại các trường trung cấp chuyên nghiệp. Thực trạng này phản ánh một khoảng cách rất lớn so với mục tiêu đề ra trong Quyết định số 522/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, vốn đặt mục tiêu phân luồng ít nhất 40% học sinh sau tốt nghiệp trung học cơ sở vào các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đến năm 2025.

Vấn đề đặt ra là hiệu quả quản lý nhà nước đối với giáo dục hướng nghiệp tại cấp trung học cơ sở vẫn còn nhiều điểm nghẽn, dẫn tới sự mất cân đối nguồn nhân lực trong giai đoạn Thủy Nguyên chính thức chuyển mình thành thành phố trực thuộc thành phố Hải Phòng từ ngày 1/1/2025 theo Nghị quyết số 1232/NQ-UBTVQH15. Đề án thạc sĩ ngành Khoa học quản lý của tác giả Nguyễn Thanh Ngà được triển khai nhằm phân tích cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng công tác quản lý giáo dục hướng nghiệp tại 10 trường trung học cơ sở trọng điểm trên địa bàn thành phố Thủy Nguyên giai đoạn 2022 - 2025, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đến năm 2030. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương điều chỉnh chính sách, từng bước thu hẹp khoảng cách phân luồng từ 1,35% tiệm cận mục tiêu 30% đến 40%, đáp ứng trực tiếp nhu cầu lao động kỹ thuật cao cho hàng chục cụm công nghiệp lớn trên địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết phân loại nhân cách và môi trường nghề nghiệp của John Holland (năm 1966), khẳng định sự tương thích giữa 6 nhóm đặc điểm tính cách cá nhân với tính chất công việc là yếu tố then chốt quyết định sự thành công và hài lòng trong nghề nghiệp. Bên cạnh đó, đề tài tiếp thu mô hình phát triển xã hội nghề nghiệp do Mei Tang, Wei Pan và Mark D. Newmeyer phát triển, chỉ ra mối quan hệ tương hỗ giữa trải nghiệm học tập, sự tự đánh giá năng lực bản thân và các tác động từ môi trường xã hội đối với hành vi lựa chọn nghề của học sinh độ tuổi 11 đến 15.

Dưới góc độ quản lý công, đề án vận dụng học thuyết quản lý nhà nước hiện đại của Osborne và Gaebler (năm 1992) về việc chuyển dịch từ mô hình điều hành trực tiếp sang quản lý kiến tạo, kết hợp chu trình bốn chức năng quản lý cốt lõi gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá theo Luật Giáo dục 2019. Bốn khái niệm trọng tâm xuyên suốt nghiên cứu bao gồm: hướng nghiệp, giáo dục hướng nghiệp theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, quản lý nhà nước về giáo dục và phân luồng học sinh sau trung học cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo độ tin cậy và tính khách quan, đề tài tiến hành khảo sát trên tổng thể 54.379 đối tượng thuộc mạng lưới giáo dục trung học cơ sở thành phố Thủy Nguyên. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích để khảo sát 10 trên tổng số 31 trường trung học cơ sở tiêu biểu về quy mô và vị trí địa lý, bao gồm các trường An Lư, Phan Chu Trinh, Hòa Bình, Trần Hưng Đạo, Kiền Bái, Lưu Kiếm, Ngũ Lão, Lê Ích Mộc, Thủy Đường và Nguyễn Văn Cừ.

Tổng số phiếu khảo sát phát ra là 426 phiếu, thu về 420 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 98,59%), bao gồm 26 cán bộ quản lý (6 người thuộc Phòng Giáo dục và Đào tạo, 20 người cấp trường), 100 giáo viên, 150 học sinh và 150 phụ huynh học sinh. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm thu thập đánh giá đa chiều từ chủ thể ban hành chính sách, người trực tiếp giảng dạy đến người thụ hưởng dịch vụ giáo dục và lực lượng định hướng gia đình. Phương pháp phân tích số liệu sử dụng bảng hỏi theo thang đo Likert 5 mức độ (từ 1,00 đến 5,00 tương ứng từ Kém đến Tốt). Dữ liệu sau khi làm sạch được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel thông qua các kỹ thuật thống kê mô tả, tính điểm trung bình cộng và tỷ lệ phần trăm nhằm xác định chính xác các khoảng trống năng lực trong chu trình quản lý nhà nước giai đoạn 2022 đến học kỳ 1 năm học 2024 - 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa chất lượng cơ sở vật chất với kết quả phân luồng nghề nghiệp thực tế. Toàn thành phố có tới 30 trên 31 trường trung học cơ sở đạt chuẩn quốc gia (chiếm tỷ lệ 96,77%, trong đó 16 trường đạt chuẩn mức độ 2) và 96,9% giáo viên đạt trình độ từ đại học trở lên. Tuy nhiên, công tác phân luồng nghề nghiệp vẫn rơi vào điểm trũng với chỉ 1,35% học sinh sau tốt nghiệp theo học trung cấp nghề, trong khi 86,48% dồn vào trung học phổ thông.

Khảo sát nhận thức cho thấy sự phân hóa sâu sắc giữa các nhóm chủ thể. Cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá vai trò của giáo dục hướng nghiệp ở mức Trung bình (điểm dao động từ 3,73 đến 3,94), trong khi học sinh và phụ huynh chỉ đánh giá ở mức Yếu với điểm số dưới 2,60. Đặc biệt, tiêu chí giúp học sinh đánh giá đặc điểm thị trường lao động nhận điểm đánh giá rất thấp ở mức 2,56 điểm.

Về mức độ thực hiện mục tiêu giáo dục hướng nghiệp, các tiêu chí kiến thức đạt điểm trung bình 3,24, nhưng các mục tiêu rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề và xây dựng kế hoạch nghề nghiệp tương lai chỉ đạt lần lượt 2,67 điểm và 2,66 điểm. Bên cạnh đó, việc thực hiện nội dung lựa chọn hướng nghề và lập kế hoạch học tập chỉ đạt mức trung bình 3,02 điểm, phản ánh việc truyền đạt kiến thức còn nặng tính hàn lâm, thiếu trải nghiệm thực tế.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua một bảng tổng hợp cơ cấu học sinh tốt nghiệp phân bổ theo các luồng học tập và biểu đồ cột nhóm thể hiện sự chênh lệch điểm đánh giá giữa giáo viên và phụ huynh. Biểu đồ sẽ làm nổi bật khoảng cách nhận thức khi điểm số của giáo viên vượt trội ở mức 3,94 điểm trong khi phụ huynh chỉ dừng lại ở mức 2,56 điểm đối với việc nắm bắt thị trường lao động.

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ định kiến xã hội ăn sâu vào nếp nghĩ của phụ huynh học sinh, khi đa số gia đình đều kỳ vọng con em phải học lên trung học phổ thông để vào đại học thay vì học nghề sớm. Mặt khác, các trường trung học cơ sở chưa thiết lập được kênh liên kết thường xuyên với hơn 20 nhà máy, xí nghiệp lớn tại các khu đô thị và công nghiệp như VSIP Hải Phòng. Kết quả này tái khẳng định rằng nếu quản lý nhà nước chỉ dừng lại ở việc ban hành văn bản chỉ đạo chung chung mà thiếu cơ chế kiểm tra gắn với tiêu chí định lượng, hiệu quả phân luồng tại cấp cơ sở sẽ tiếp tục gặp trở ngại lớn.

Đề xuất và khuyến nghị

Để tháo gỡ điểm nghẽn và tạo đột phá trong công tác quản lý nhà nước về giáo dục hướng nghiệp tại thành phố Thủy Nguyên, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, tăng cường tuyên truyền và đổi mới hình thức truyền thông chính sách nhằm nâng cao nhận thức của phụ huynh và học sinh về phân luồng nghề nghiệp. Mục tiêu nâng điểm đánh giá nhận thức của cha mẹ học sinh từ mức Yếu (2,56 điểm hiện nay) lên mức Khá (tối thiểu 3,80 điểm) trước quý 4 năm 2026. Ủy ban nhân dân thành phố Thủy Nguyên chủ trì, chỉ đạo Ban Tuyên giáo và Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với hệ thống truyền thanh cơ sở thực hiện các chuyên đề định hướng nghề nghiệp hàng tháng.

Thứ hai, đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục hướng nghiệp gắn chặt với nhu cầu thực tế của các khu công nghiệp trên địa bàn như VSIP Hải Phòng. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở lựa chọn học nghề từ 1,35% lên mức 20% vào năm 2026 và đạt mức từ 30% đến 40% vào năm 2030. Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội xây dựng chương trình trải nghiệm hướng nghiệp tích hợp ngay từ học kỳ 1 năm học 2025 - 2026.

Thứ ba, chuẩn hóa các điều kiện cơ sở vật chất và tăng cường tổ chức hoạt động trải nghiệm nghề nghiệp định kỳ. Đảm bảo 100% học sinh các khối lớp 8 và lớp 9 tại 31 trường trung học cơ sở được tham gia tối thiểu 2 đợt tham quan thực tế hoặc thực hành nghề tại doanh nghiệp mỗi năm học. Ban giám hiệu các trường trung học cơ sở ký kết thỏa thuận hợp tác với các cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp địa phương từ năm 2025.

Thứ tư, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng hoạt động hướng nghiệp và bồi dưỡng nghiệp vụ cho 100% cán bộ quản lý, giáo viên phụ trách công tác hướng nghiệp. Hoàn thành tập huấn kỹ năng tư vấn hướng nghiệp hiện đại cho ít nhất 150 giáo viên kiêm nhiệm trước năm 2026. Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Hải Phòng chỉ đạo chuyên môn, giao Phòng Giáo dục và Đào tạo Thủy Nguyên tổ chức kiểm tra, giám sát định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất là cán bộ lãnh đạo, chuyên viên quản lý giáo dục tại Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Hải Phòng cùng Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Thủy Nguyên. Luận văn cung cấp khung phân tích thực trạng toàn diện và bộ số liệu khảo sát từ 420 đối tượng, giúp cơ quan quản lý ban hành các kế hoạch phân luồng học sinh sát với đặc thù kinh tế công nghiệp của địa phương.

Nhóm thứ hai là ban giám hiệu và giáo viên kiêm nhiệm công tác tư vấn hướng nghiệp tại 31 trường trung học cơ sở trên địa bàn. Tài liệu cung cấp giải pháp cụ thể để đổi mới tiết dạy hướng nghiệp trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, xây dựng mô hình trải nghiệm nghề nghiệp gắn với hơn 20 doanh nghiệp sản xuất và cải thiện kênh đối thoại với phụ huynh.

Nhóm thứ ba là học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Khoa học quản lý, Quản lý giáo dục. Đề tài đóng góp một khung phương pháp luận hoàn chỉnh từ bảng hỏi Likert 5 mức độ đến mô hình phân tích chức năng quản lý, phục vụ việc đối sánh và phát triển các công trình nghiên cứu tiếp theo.

Nhóm thứ tư là các trường trung cấp, cao đẳng nghề và trung tâm giáo dục nghề nghiệp trong khu vực Hải Phòng. Dữ liệu khảo sát tâm lý lựa chọn của 150 học sinh và 150 phụ huynh giúp các cơ sở đào tạo nghề thiết kế chiến dịch tuyển sinh mô hình đào tạo nghề sớm phù hợp, thu hút người học hiệu quả hơn.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân nào khiến tỷ lệ học sinh vào học nghề sau trung học cơ sở tại Thủy Nguyên chỉ đạt 1,35%? Nguyên nhân trực tiếp là tâm lý coi trọng bằng cấp văn hóa của phần lớn phụ huynh học sinh, mong muốn con em học tiếp lên trung học phổ thông. Ngoài ra, công tác tuyên truyền về thị trường lao động chưa sâu sát, khiến chỉ số nhận thức của phụ huynh chỉ đạt 2,56 điểm theo thang đo 5 mức.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 định hướng giáo dục hướng nghiệp cấp trung học cơ sở như thế nào? Chương trình quy định giáo dục hướng nghiệp được tích hợp vào tất cả các môn học và hoạt động trải nghiệm từ lớp 6 đến lớp 9. Trọng tâm chuyển từ truyền thụ lý thuyết nghề sang hình thành phẩm chất, phát triển năng lực tự nhận thức và rèn luyện kỹ năng lập kế hoạch nghề nghiệp tương lai.

Thành phố Thủy Nguyên có những lợi thế gì để phát triển mạng lưới giáo dục hướng nghiệp? Thủy Nguyên có tốc độ đô thị hóa nhanh với 17 phường, 4 xã và sở hữu hơn 20 nhà máy, xí nghiệp cùng khu đô thị công nghiệp VSIP Hải Phòng. Đây là môi trường thực tế phong phú giúp 31 trường trung học cơ sở dễ dàng kết nối tham quan, thực hành nghề nghiệp cho học sinh.

Làm thế nào để nâng cao nhận thức của phụ huynh về phân luồng học nghề? Nhà trường cần chủ động tổ chức các ngày hội tư vấn nghề nghiệp định kỳ, mời đại diện doanh nghiệp và trường nghề trực tiếp giải đáp về cơ hội việc làm. Việc chứng minh học sinh học nghề có việc làm ổn định với thu nhập tốt sẽ giúp cải thiện điểm nhận thức của cha mẹ.

Phương pháp khảo sát của luận văn có đảm bảo tính đại diện cho toàn thành phố Thủy Nguyên không? Nghiên cứu khảo sát 420 phiếu hợp lệ từ 10 trường trung học cơ sở có quy mô học sinh và giáo viên lớn nhất thành phố. Cơ cấu mẫu bao gồm đầy đủ 4 nhóm chủ thể từ cán bộ phòng, ban giám hiệu, giáo viên đến học sinh và cha mẹ, đảm bảo độ tin cậy khoa học cao.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Ngà đã đóng góp những luận điểm khoa học và thực tiễn sâu sắc:

  • Làm rõ cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với giáo dục hướng nghiệp theo các chức năng quản trị hiện đại, gắn với tinh thần đổi mới của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
  • Khảo sát toàn diện thực trạng tại 31 trường trung học cơ sở của thành phố Thủy Nguyên thông qua bộ số liệu định lượng chuẩn xác từ 420 phiếu điều tra thực tế.
  • Xác định nguyên nhân cốt lõi khiến tỷ lệ phân luồng nghề chỉ đạt khiêm tốn 1,35%, đối lập với sự phát triển cơ sở vật chất khi 30 trên 31 trường đạt chuẩn quốc gia.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi với lộ trình rõ ràng, kết nối chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và các cấp quản lý nhà nước trên địa bàn thành phố.
  • Đặt ra mục tiêu hành động cụ thể nhằm đưa tỷ lệ phân luồng học sinh sau tốt nghiệp trung học cơ sở vào các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đạt từ 30% đến 40% vào năm 2030.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, các cấp quản lý giáo dục thành phố Thủy Nguyên cần bắt tay triển khai ngay các giải pháp đồng bộ từ năm học 2025 - 2026. Quý độc giả, cán bộ quản lý và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác chi tiết số liệu của đề án để ứng dụng vào công tác quản lý thực tiễn tại đơn vị mình.