CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN TỈNH THÁI NGUYÊN Trong những năm qua, vấn đề việc làm, thu nhập của người lao động cũng như chất lượng cuộc sống của người lao động là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các nhà hoạch định chính sách, các cơ quan nghiên cứu cũng như của các doanh nghiệp và người dân để hướng tới mục tiêu thiên niên kỷ về phát triển bền vững, phù hợp với định hướng kinh tế thị trường XHCN. Chính vì vậy, các nghiên cứu về việc làm và giải quyết việc làm cho người lao động là một chủ đề thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý, đặc biệt từ đầu những năm 2000 khi Đảng và Nhà nước ngày càng chú trọng hơn đến chất lượng, vai trò của nguồn nhân lực trong phát triển kinh tế xã hội trên cả nước. Tuy vậy, hầu hết các nghiên cứu tập trung vào việc làm và giải quyết việc làm cho lao động nông thôn, chưa có nhiều công trình nghiên cứu, tìm hiểu sâu vào hoạt động quản lý Nhà nước đối với vấn đề này. Trong quá trình triển khai nghiên cứu luận án, nghiên cứu sinh đã tiếp cận một số lượng tài liệu dưới dạng: giáo trình, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, các bài tham luận kỷ yếu hội thảo trong nước, quốc tế và rất nhiều các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành,… có chủ đề liên quan đến quản lý nhà nước về việc làm, giải quyết việc làm, hỗ trợ và tạo việc làm cho người lao động, lao động nông nghiệp, nông thôn.
Về cơ bản, tất cả các công trình nghiên cứu mà tác giả thu thập và tìm hiểu được có liên quan đến luận án tập trung vào 3 nhóm sau: (1) Tình hình nghiên cứu về lao động, việc làm khu vực nông thôn (2) Tình hình nghiên cứu về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn nói chung và trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên (3) Tình hình nghiên cứu quản lý nhà nước về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn Dưới đây, NCS tổng quan lại nội dung chính của các công trình đã thu thập và tìm hiểu được, và trên cơ sở đó, đánh giá mức độ có thể tham khảo cho luận án của tác giả cũng như những khoảng trống cần được tiếp tục nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến quản lý nhà nước về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn 1. Tình hình nghiên cứu về lao động, việc làm khu vực nông thôn a) Các công trình nghiên cứu nước ngoài Theo định nghĩa của tổ chức Lao động quốc tế (ILO, 2008), việc làm là những hoạt động lao động được trả công bằng tiền hoặc hiện vật. Việc làm đối với mỗi người lao động, được làm việc gắn với từng công việc cụ thể, không chỉ tồn tại mà còn là sự hoàn thiện bản thân.
Đối với xã hội, việc làm tạo ra của cải vật chất và các dịch vụ góp phần cho tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội. “Việc làm có thể định nghĩa như một thực trạng, trong đó có sự trả công bằng tiền hoặc hiện vật do có sự tham gia tích cực, có tính chất cá nhân và trực tiếp vào nỗ lực sản xuất” (ILO 2014). “Việc làm theo nghĩa rộng là toàn bộ các hoạt động kinh tế của một xã hội, nghĩa là tất cả những gì quan hệ đến cách thức kiếm sống của con người, kể cả các quan hệ xã hội và tiêu chuẩn hành vi tạo thành khuôn khổ của quá trình kinh tế” (ILO 2014). Như vậy, việc làm được bắt nguồn từ lao động của con người (tất nhiên là chỉ ở những người có sức lao động) thông qua công cụ lao động tác động đến đối tượng lao động nhằm tạo ra của cải vật chất, việc làm luôn gắn với một ngành nghề nhất định.
Đối với hộ gia đình nông dân, trước sức ép từ sự biến đổi xã hội, để tồn tại, nông dân không chỉ thực hiện các việc làm trong nông nghiệp mà còn tiến hành các hoạt động việc làm liên quan đến kinh tế phi nông nghiệp. Thực tế chứng minh các hoạt động phi nông nghiệp được nông dân các nước có nền kinh tế chuyển đổi đóng góp từ 20-70% thu nhập của lao động nông thôn (Adams, 2001; Benjamin, 1992; De Brauw và những tác giả khác, 2002; De Brauw và Rozelle, 2008; Wang, Herzfeld, và Glauben, 2007; Yu và Zhao, 2009). Nói cách khác, để đảm bảo tài chính chi tiêu cho đời sống thì người nông dân ngoài thời gian làm nông nghiệp, còn tham gia vào các hoạt động sản xuất, kinh doanh, và dịch vụ khác. Ngoài các khoản tiền thu được từ sự tham gia của người lao động vào thị trường lao động người dân nói chung, nông dân nói riêng còn có được thu nhập từ các khoản cho thuê tài sản, các khoản chuyển khoản từ lao động di cư… Unemployment duration and employability in remote rural labour markets (Thất nghiệp và khả năng tuyển dụng trên thị trường lao động nông thôn), Martin M.
Nghiên cứu đã phân tích những 21 hàng rào tìm kiếm việc làm của những người thất nghiệp ngắn và dài hạn ở thị trường lao động nông thôn. Nghiên cứu xác định một số vấn đề về tìm việc cụ thể và công việc khác mà người thất nghiệp sống ở cộng đồng người sử dụng lao động (cầu lao động) và thảo luận về các chính sách tiềm năng để giải quyết nhu cầu của những cá nhân thất nghiệp. Những giải pháp toàn diện và khách hàng làm trung tâm được yêu cầu để giải quyết các rào cản đối với những người tìm việc ở nông thôn, bao gồm cung cấp người lớn giáo dục cơ bản, đào tạo linh hoạt tập trung vào kỹ năng và kinh nghiệm làm việc với sự liên quan cụ thể đến các ngành nghề kinh tế nông thôn mới và các dịch vụ hỗ trợ chính thức cho người tìm việc trong khu vực cô lập. Đối với chính sách về cung lao động cần kết hợp với những biện pháp kích cầu để khuyến khích sự phát triển nội sinh và ngoại sinh ở khu vực nông thôn tách biệt.
Discussion in rural labour in development Economics (Bàn luận về lao động nông thôn trong kinh tế phát triển), Harry Toshima (2009) [70] nghiên cứu đặc điểm cơ bản của nền kinh tế châu Á với mục tiêu là thay đổi nền kinh tế từ chỗ sử dụng không hết lao động tiến tới tận dụng hết lao động ở mức độ cao qua 3 giai đoạn phát triển của nền kinh tế. Ông đưa ra lý thuyết tăng trưởng của các nước kinh tế gió mùa. Theo ông, mô hình tăng trưởng của Lewis không có ý nghĩa thực tế với tình trạng dư thừa lao động trong nông nghiệp gió mùa. Bởi vì nền nông nghiệp lúa nước vẫn thiếu lao động trong các đỉnh cao thời vụ và chỉ thừa lao động trong mùa nhàn rỗi.
Trong mô hình này, sự phát triển được bắt đầu bằng việc vẫn giữ lại lao động trong nông nghiệp và chỉ tạo thêm những hoạt động mới. b) Các công trình nghiên cứu trong nước Phát triển việc làm gắn với việc chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn - thành thị, Lê Xuân Bá (2008) [15]. Tác giả đã phân tích phát triển việc làm gắn với việc chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn - thành thị ở cấp độ địa phương. Nghiên cứu đưa ra những kết luận: Tăng trưởng kinh tế và tăng trưởng việc làm không phải lúc nào cũng cùng chung một tốc độ; thách thức về việc làm nói chung và chuyển đổi cơ cấu lao động nông thôn - thành thị nói riêng thường có thể thấy rõ hơn ở cấp tỉnh, nơi gặp nhiều khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Từ đó, tác giả đã đưa ra các khuyến nghị chính sách: Thúc đẩy các hoạt động phi nông nghiệp; phát triển hạ tầng; phát triển doanh nghiệp trên cơ sở phát triển sản xuất và tự tạo việc làm. 22 “Việc làm cho lao động nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa – đô thị hóa, Đỗ Minh Tuấn (2017), Tạp chí Kinh tế và Quản trị kinh doanh số 4 tháng 12 năm 2017 [53] đã xác định lao động nông nghiệp ở nông thôn bao gồm lao động làm việc cho khu vực chính thức và khu vực phi chính thức, được phân bổ cho các ngành nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ. Sự phân bổ này chỉ mang tính chất tương đối và thường xuyên chuyển dịch theo sự biến động của nền kinh tế. Trong quá trình đô thị hóa một bộ phận lao động chuyển dịch sang các ngành kinh tế quốc dân khác và khi kinh tế suy giảm dòng chảy lại đổi chiều.
Ngoài ra, một số nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội. đều cho thấy xu hướng phát triển của nông nghiệp, nông thôn Việt Nam qua các thời kỳ; chỉ ra các nguồn lực cho sự phát triển, những cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển của khu vực nông thôn Việt Nam; những kinh nghiệm phát triển nông nghiệp, nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa của một số địa phương; đồng thời đưa ra các giải pháp chính sách nhằm thúc đẩy phát triển khu vực nông thôn Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn nói chung và trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên Hầu hết, các công trình nghiên cứu tiếp cận đến vấn đề giải quyết việc làm cho lao động nói chung và lao động nông thôn nói riêng trên 2 khía cạnh: (1) Hỗ trợ lao động tự tạo việc làm; (2) Trực tiếp, gián tiếp tạo công ăn việc làm cho người lao động. Phần tiếp theo, nghiên cứu sinh hệ thống hóa những tài liệu nghiên cứu thuộc nhóm này như sau: a) Tình hình nghiên cứu về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn “Youth unemployment in rural areas” (Việc làm cho thanh niên nông thôn), Fred C.
(2000) [69] đã chỉ rõ quá trình phát triển kinh tế khu vực nông thôn đang tạo ra thời kỳ thất nghiệp, thiếu việc làm đối với thế hệ trẻ do nhiều nguyên nhân mang tính khách quan và chủ quan của quá trình phát triển kinh tế xã hội trong khu vực này.