CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CỦA HỌC SINH Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Khoảng 2000 năm trước đây, Khổng Tử (551-479 TCN) đã phát biểu: "Những thứ tôi nghe, tôi sẽ hiểu; Những gì tôi nghĩ, tôi sẽ nhớ; Những điều tôi làm, tôi sẽ biết", tư tưởng này phản ánh sự coi trọng học hỏi thông qua cuộc sống và công việc. Cùng lúc ấy, tại phương Tây, vị triết gia Hy Lạp - Socrate (470-399 TCN) cũng nói lên quan điểm: "Con người chỉ nên học tập qua cách làm một cái gì đấy; Với những thứ bạn tin là đã hiểu, bạn sẽ cảm thấy không chắc cho đến bao giờ làm được".
Đây có thể xem là những nền tảng tư tưởng ban đầu của "Giáo dục trải nghiệm". Trong lịch sử giáo dục thì tư tưởng giáo dục về học qua trải nghiệm đã manh nha xuất hiện từ thời cổ đại, được dần dần phát triển bởi các nhà giáo dục trên thế giới và được các nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới coi như triết lý giáo dục của quốc gia. Các nhà giáo dục dựa trên quan điểm triết học về giáo dục của mình đã nghiên cứu về vai trò của trải nghiệm đối với giáo dục ở những góc độ khác nhau. Có khá nhiều lý thuyết về "học tập trải nghiệm", tiêu biểu có thể kể là phương pháp học từ trải nghiệm của David Kolb: “Để kinh nghiệm học tập được hiệu quả, theo ông, cần thiết có một số yếu tố như người học phải sẵn sàng tham gia trải nghiệm thực tế, có khả năng nghĩ về những điều trải nghiệm và sử dụng kỹ thuật phân tích nhằm khái quát hoá các kinh nghiệm có được cũng như phải có kĩ năng ra quyết định hoặc xử lý tình huống khi sử dụng nguồn kiến thức mới thu được qua trải nghiệm.
David Kolb chỉ ra sáu đặc trưng cơ bản của học qua trải nghiệm là: Học quan trọng nhất chú ý vào quá trình mà không phải mục tiêu; Học là một quá trình liên tục trên nền tảng kinh nghiệm; Học tập bao gồm việc giải quyết xung đột giữa các cá nhân với cuộc sống thực tế; Đó là sự kết nối giữa con người với môi trường; Học là quá trình kiến tạo ra tri thức, là thành quả của sự chuyển hoá giữa kiến thức xã hội và kiến thức tự nhiên”. [30] Bisson and Luckner qua quan sát của ông đã biết được trong và ngoài quá trình hoạt động trải nghiệm, người học thấy vui vẻ, hạnh phúc, cải thiện tâm trạng bản thân, giảm stress, giảm khoảng cách xã hội giữa những cá nhân và giảm sự cạnh tranh gay gắt giữa học sinh mạnh và học sinh yếu. John Deway là người nêu ra quan niệm "Học để sống và học cũng từ trải nghiệm". Theo ông thì quá trình sống và giáo dục không phải là hai quá trình mà lại là 5 một vì người lớn không ngừng tích luỹ kinh nghiệm và phát triển kinh nghiệm nên trẻ con phải học tập trong thực tế của xã hội.
Các nghiên cứu ở trong nước Từ thời kì đầu của nền giáo dục nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ phương pháp để đào tạo nên những người tài đức là: “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội”. HĐTN là hoạt động giáo dục thông qua sự trải nghiệm và sáng tạo của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học được trong nhà trường với thực tiễn đời sống, nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy thêm và dần chuyển hóa thành năng lực. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng luôn nhắc nhở, làm thế nào để phối hợp việc giáo dục của trường học với việc tuyên truyền và giáo dục chính trị chung của nhân dân. Rõ ràng “học và hành”, “lý luận kết hợp với thực tiễn” luôn là những nguyên lý giáo dục bền vững và được duy trì, phát triển.
Năm 2002, tại hội nghị thượng đỉnh Liên Hiệp quốc về phát triển bền vững, chương trình dạy và học vì một tương lai bền vững đã được UNESCO thông qua, trong đó, giáo dục trải nghiệm được giới thiệu sâu rộng trên cơ sở của bốn trụ cột: Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống và học để làm người. Tác giả Đinh Thị Kim Thoa đã khẳng định: Trải nghiệm là phương thức học hiệu quả gắn với vận động, với thao tác vật thật và gắn với đời sống thực. Việc học thông qua làm, học đi đôi với hành, học từ trải nghiệm giúp người học đạt được tri thức và kinh nghiệm. có ý nghĩa giáo dục cao nhất.
[16] Mục tiêu đổi mới được Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội quy định: “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà đức, trí, thể, mĩ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh”. Trong báo cáo tại Hội thảo HĐTN cho học sinh THPT được Bộ GD & ĐT tổ chức (2015) có nêu: HĐTN có ý nghĩa là tăng cường khả năng thực hành cho học sinh và học đi đôi với hành. Mỗi học sinh cần tự làm việc với kinh nghiệm cá nhân để đưa ra các sáng kiến trải nghiệm từ thực tế và không ngừng khám phá nhằm kích thích tính tò mò, ham học hỏi của mình. Hoạt động giáo dục trải nghiệm thể hiện tính tích hợp nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục; có sự phối hợp với những nguồn lực khác trong và ngoài trường.
HĐTN được tổ chức dưới các dạng khác nhau như trò chơi, hội thi, diễn đàn, giao lưu, tham quan học tập, sân khấu hoá (kịch nói, tiểu phẩm, thơ, múa, ca hát, .) thể dục thể thao, 6 câu lạc bộ, nghiên cứu khoa học kĩ thuật,. Những hoạt động trên là dịp để học sinh thể hiện tính tích cực, độc lập, tự chủ và sáng tạo của mình, thu hút mối quan tâm của học sinh đến hầu hết mọi công đoạn của quá trình hoạt động. Học sinh có thể đề xuất và lựa chọn ý tưởng, cách thức thảo luận, tổ chức, thiết kế hoạt động, trải nghiệm để nêu quan điểm, tự nhận xét, tự hoàn thiện, tự khẳng định. Về học tập dựa vào trải nghiệm ở Việt Nam chưa nhiều công trình, tài liệu nghiên cứu và vận dụng.
Có thể kể đến một số chương trình, dự án tiêu biểu sau: Tác giả Bùi Ngọc Diệp trong bài viết “Hình thức tổ chức các HĐTN sáng tạo trong nhà trường phổ thông”, cũng đưa ra quan niệm về HĐTN sáng tạo trong trường tiểu học. Theo đó “Học sinh được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân; học sinh được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng; được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn. [6] Bài viết của tác giả Đinh Thị Kim Thoa (ĐHGD – ĐHQGHN): “HĐTN sáng tạo góc nhìn từ lí thuyết và học từ trải nghiệm” có đề cập đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm. Trong đó, “học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”.
[16] Hội thảo “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh phổ thông” năm 2015 của Bộ Giáo dục và Đào tạo tập trung một số nghiên cứu, bài viết của một số nhà khoa học GD Việt Nam về cơ sở lí luận, thực tiễn triển khai hoạt động GD trải nghiệm sáng tạo ở một số quốc gia có nền GD phát triển và một số gợi ý áp dụng vào GD phổ thông ở Việt Nam. Một số công trình luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ: Bài viết của tác giả Đinh Thị Kim Thoa, ĐHQGHN “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo góc nhìn từ lí thuyết và học từ trải nghiệm” có đề cập đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm. Trong đó, “Học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân” [16, 49]. Tác giả cũng đưa ra mô hình và chu trình học từ trải nghiệm của David Kolb và vận dụng lý thuyết “Học từ trải nghiệm” của Kolb vào việc dạy học và giáo dục trong trường học.
Theo tác giả, để phát triển sự hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức của người học; nhưng để phát triển và hình thành năng lực thì người học phải trải nghiệm. Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục thông qua trải nghiệm của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học 7 được trong nhà trường với thực tiễn cuộc sống, nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy thêm và dần chuyển hóa thành năng lực… Trong bài viết “Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông”, tác giả Bùi Ngọc Diệp cũng đưa ra quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông. Theo đó, các em được hoạt động, tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động, tất cả đều phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân; các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng; được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè. Hoạt động trải nghiệm diễn ra với nhiều hình thức như: hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, hội thi, tổ chức sự kiện, hoạt động giao lưu hay hoạt động chiến dịch, hoạt động nhân đạo.
[6] Bài viết của tác giả Đỗ Ngọc Thống nghiên cứu “HĐTN sáng tạo - kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam”. Luận văn phân tích kinh nghiệm GD trải nghiệm của Anh, Hàn Quốc và liên hệ đến Việt Nam.