Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết 29-NQ/TW, việc chuyển đổi mô hình quản trị trường học từ cơ chế hành chính thụ động sang tự chủ gắn liền với trách nhiệm giải trình là đòi hỏi tất yếu. Tại huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương – địa bàn có diện tích tự nhiên 140,70 km² và quy mô dân số trên 142.000 người, mạng lưới giáo dục gồm 21 trường trung học cơ sở công lập đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật: tỷ lệ học sinh bỏ học hàng năm chỉ khoảng 0,2%, trong khi tỷ lệ tốt nghiệp trung học cơ sở vào học trung học phổ thông đạt từ 76% đến 85%. Tuy nhiên, công tác quản lý hoạt động kiểm tra nội bộ tại các nhà trường vẫn còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Nhận thức của một bộ phận cán bộ quản lý chưa đầy đủ, nghiệp vụ kiểm tra còn hạn chế với hơn 16,8% ý kiến đánh giá chưa tốt, hoạt động kiểm tra còn mang tính hình thức, thiếu chiều sâu tư vấn và việc xử lý sau kiểm tra chưa tạo động lực đổi mới.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích thực trạng quản lý kiểm tra nội bộ tại 21 trường trung học cơ sở huyện Thanh Hà trong năm học 2021-2022, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý đồng bộ giúp Phòng Giáo dục và Đào tạo cùng Hiệu trưởng hoàn thiện công tác kiểm tra theo hướng tự chủ. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc chuẩn hóa 100% quy trình kiểm tra nội bộ, nâng cao năng lực sư phạm của đội ngũ giáo viên, giữ vững kỷ cương học đường và đảm bảo chất lượng giáo dục thực chất cho toàn huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Quản lý hoạt động kiểm tra nội bộ theo hướng tự chủ được xây dựng trên nền tảng của lý thuyết chu trình quản lý hiện đại và lý thuyết điều khiển học. Quá trình quản lý vận hành khép kín qua 4 giai đoạn: kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra. Theo lý thuyết điều khiển học, kiểm tra giữ vai trò là kênh liên hệ ngược thiết yếu giúp người quản lý thu thập thông tin chuẩn xác, so sánh thực trạng với chuẩn mực để đưa ra các quyết định điều chỉnh tối ưu.

Bốn khái niệm then chốt được xác lập gồm: quản lý giáo dục, kiểm tra nội bộ trường học, quyền tự chủ trường học và 4 nhiệm vụ cốt lõi của kiểm tra (kiểm tra, đánh giá, tư vấn, thúc đẩy). Căn cứ theo Quyết định số 478/QĐ của Bộ Giáo dục và Đào tạo, quyền tự chủ trường học gồm tự chủ đối với cơ quan quản lý cấp trên và tự chủ nội bộ trong phạm vi đơn vị. Kiểm tra nội bộ trường trung học cơ sở theo hướng tự chủ tập trung vào 5 nội dung: thực hiện kế hoạch phát triển và phổ cập giáo dục, thực hiện nhiệm vụ đào tạo, xây dựng phát triển đội ngũ, quản lý cơ sở vật chất kỹ thuật và tự kiểm tra của Hiệu trưởng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai thông qua khảo sát thực chứng với cỡ mẫu 110 người, bao gồm cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo, Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn và giáo viên đại diện cho 21 trường trung học cơ sở huyện Thanh Hà trong năm học 2021-2022. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho cả 4 tiểu vùng địa lý của huyện (Hà Nam, Hà Bắc, Hà Đông, Hà Tây) cũng như sự khác biệt giữa trường trọng điểm chất lượng cao Chu Văn An và các trường đại trà.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích tài liệu lý luận, điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc, nghiên cứu sản phẩm hoạt động sư phạm (kế hoạch bài dạy, hồ sơ chuyên môn), phỏng vấn chuyên sâu và thống kê toán học. Lý do lựa chọn hệ phương pháp phân tích hỗn hợp định lượng và định tính là nhằm đo lường chính xác các tỷ lệ đánh giá thực trạng, đồng thời lý giải sâu sắc nguyên nhân quản trị đằng sau các số liệu thống kê.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 21 trường trung học cơ sở huyện Thanh Hà ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về nhận thức và thẩm quyền: Có 86,6% cán bộ, giáo viên xác định chính xác kiểm tra nội bộ thuộc thẩm quyền của Hiệu trưởng, nhưng vẫn còn 13,4% nhầm lẫn sang thẩm quyền của thanh tra nhà nước hoặc cơ quan cấp trên. Về mục đích, 90,9% nhận thức đúng vai trò tư vấn, thúc đẩy, trong khi 9,1% vẫn giữ định kiến kiểm tra là công cụ kỷ luật.

Thứ hai, về năng lực của đội ngũ làm công tác kiểm tra: Có 78,6% ý kiến đánh giá phẩm chất đạo đức và trình độ chuyên môn của lực lượng kiểm tra ở mức rất tốt, tuy nhiên năng lực nghiệp vụ kiểm tra chỉ có 33,8% đạt mức rất tốt và 16,8% bị đánh giá chưa tốt do thiếu tập huấn bài bản.

Thứ ba, về mức độ thực hiện 5 nội dung kiểm tra: Kiểm tra kế hoạch phát triển và phổ cập giáo dục đạt hiệu quả cao nhất với 83,8% đến 85,7% đánh giá tốt và khá; kiểm tra giáo viên đạt 74,0% tốt và khá; kiểm tra cơ sở vật chất đạt 70,2% tốt và khá nhưng có 7,1% yếu. Đáng chú ý, công tác tự kiểm tra của Hiệu trưởng bị đánh giá thấp nhất với 38,3% trung bình và 11,0% yếu.

Thứ tư, về điều kiện tổ chức và hình thức: Có 54,6% ý kiến đánh giá điều kiện cơ sở vật chất, kinh phí và trang thiết bị cho kiểm tra ở mức trung bình và yếu. Trong các hình thức, kiểm tra đột xuất được 89,0% người khảo sát đánh giá là rất quan trọng và mang lại hiệu quả thực chất cao nhất.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch hiệu quả giữa 5 nội dung kiểm tra nội bộ và bảng ma trận đánh giá mức độ ưu tiên của 6 hình thức kiểm tra. Dữ liệu phản ánh nguyên nhân cốt lõi khiến công tác tự kiểm tra của Hiệu trưởng và khâu chỉ đạo kiểm tra có trên 50% ý kiến xếp loại trung bình và yếu là do người đứng đầu bị quá tải bởi công việc hành chính sự vụ, thiếu bộ công cụ tự đánh giá chuẩn hóa và tâm lý ngại va chạm trong tập thể.

Khi đối chiếu với các công bố khoa học quốc tế tại Anh và Hà Lan, kết quả nghiên cứu tái khẳng định quy luật: kiểm tra nội bộ chỉ phát huy tối đa giá trị nâng cao chất lượng dạy học khi Hiệu trưởng sử dụng dữ liệu kiểm tra để ra quyết định quản trị và xây dựng văn hóa tự đánh giá tích cực. Việc chuyển dịch từ tư duy thanh tra kiểm soát sang tư vấn phát triển chuyên môn là chìa khóa then chốt để thực hiện tự chủ thành công.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý hoạt động kiểm tra nội bộ theo hướng tự chủ tại các trường trung học cơ sở huyện Thanh Hà, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được đề xuất:

  1. Nâng cao nhận thức và trách nhiệm quản trị: Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường tổ chức hội thảo chuyên đề, bảo đảm 100% cán bộ quản lý và giáo viên hiểu rõ kiểm tra nội bộ là công cụ tư vấn và hỗ trợ chuyên môn, hoàn thành trong quý 4 năm 2022.
  2. Tăng cường bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm tra: Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Thanh Hà chủ trì tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng dự giờ tư vấn, phương pháp kiểm tra hồ sơ và xử lý thông tin sau kiểm tra, phấn đấu 95% thành viên ban kiểm tra nội bộ đạt chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ trước năm học 2023-2024.
  3. Chuẩn hóa quy trình và sơ đồ hóa kế hoạch kiểm tra: Ban Giám hiệu 21 trường trung học cơ sở xây dựng kế hoạch kiểm tra gắn với mục tiêu tự chủ, thực hiện sơ đồ hóa 100% lịch biểu kiểm tra và công khai tại văn phòng cũng như trên nền tảng số của nhà trường trong năm 2023.
  4. Đổi mới chỉ đạo và đảm bảo nguồn lực tài chính: Ủy ban nhân dân huyện và Phòng Giáo dục và Đào tạo hoàn thiện quy chế chi tiêu, trích tối thiểu 5% nguồn kinh phí hoạt động thường xuyên cho công tác kiểm tra nội bộ và triển khai kiểm tra chéo định kỳ giữa các cụm trường giai đoạn 2023-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị lý luận và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng văn bản hướng dẫn kiểm tra đầu năm học, thiết lập cơ chế giám sát phân cấp và đánh giá thi đua các trường học theo hướng tự chủ.
  2. Ban Giám hiệu các trường trung học cơ sở: Cung cấp cẩm nang thực hành về quy trình thành lập ban kiểm tra, phương pháp xây dựng kế hoạch sơ đồ hóa và kỹ thuật tự kiểm tra công tác quản lý của người đứng đầu.
  3. Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên cốt cán: Hỗ trợ nắm vững tiêu chuẩn đánh giá giờ dạy theo định hướng phát triển năng lực học sinh, kỹ năng kiểm tra hồ sơ và phương pháp tự bồi dưỡng chuyên môn đồng nghiệp.
  4. Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp nguồn số liệu khảo sát thực chứng phong phú từ 21 trường học và khung lý thuyết chuẩn mực về quản lý kiểm tra nội bộ trường phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

Quyền tự chủ trong kiểm tra nội bộ trường trung học cơ sở được hiểu như thế nào? Quyền tự chủ thể hiện ở việc Hiệu trưởng chủ động xây dựng kế hoạch, thành lập tổ chức kiểm tra, lựa chọn nội dung phương pháp và tự quyết định các giải pháp điều chỉnh chuyên môn trong nội bộ đơn vị, đồng thời chịu trách nhiệm giải trình trước cấp trên và xã hội về chất lượng giáo dục.

Tại sao hình thức kiểm tra đột xuất được 89,0% người khảo sát đánh giá rất quan trọng? Kiểm tra đột xuất phản ánh chân thực nhất nền nếp làm việc, việc chuẩn bị bài và thực hiện quy chế chuyên môn hàng ngày của giáo viên. Thực tế khảo sát cho thấy hình thức này loại bỏ hoàn toàn tính đối phó, giúp người quản lý nắm bắt chính xác thực trạng để tư vấn kịp thời.

Công tác tự kiểm tra của Hiệu trưởng gặp phải khó khăn lớn nhất ở điểm nào? Khó khăn lớn nhất là áp lực từ các công việc hành chính sự vụ khiến Hiệu trưởng thiếu thời gian định kỳ rà soát các khâu kế hoạch, chỉ đạo, kết hợp với việc thiếu bộ công cụ tự đánh giá chuẩn hóa, dẫn đến 49,3% ý kiến khảo sát đánh giá ở mức trung bình và yếu.

Làm thế nào để khắc phục tâm lý e ngại, đối phó của giáo viên khi được kiểm tra? Nhà trường cần chuyển trọng tâm kiểm tra từ việc tìm lỗi để xử lý kỷ luật sang tư vấn, thúc đẩy chuyên môn. Khi 90,9% cán bộ giáo viên nhận thức đúng mục đích kiểm tra là giúp đỡ nâng cao tay nghề, sự hợp tác trong quá trình kiểm tra sẽ diễn ra cởi mở và hiệu quả.

Kinh phí cho hoạt động kiểm tra nội bộ cần được bố trí như thế nào để đảm bảo hiệu quả? Hiệu trưởng cần quy định rõ chế độ thù lao và điều kiện vật chất cho ban kiểm tra trong quy chế chi tiêu nội bộ. Việc bảo đảm kinh phí thỏa đáng sẽ khắc phục triệt để tình trạng 54,6% ý kiến phản ánh thiếu thốn điều kiện vật chất và phương tiện kiểm tra hiện nay.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý hoạt động kiểm tra nội bộ trường trung học cơ sở theo định hướng tự chủ và tiếp cận điều khiển học.
  • Đánh giá khách quan thực trạng tại 21 trường trung học cơ sở huyện Thanh Hà: 86,6% nhận thức đúng thẩm quyền nhưng chỉ có 33,8% đạt năng lực kiểm tra rất tốt.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ nâng cao nhận thức, đào tạo nghiệp vụ đến chuẩn hóa quy trình và bảo đảm ngân sách thực hiện.
  • Đóng góp luận cứ thực tiễn quan trọng giúp chuyển đổi mô hình kiểm tra từ kiểm soát thụ động sang tư vấn, phát triển chất lượng sư phạm.
  • Lộ trình triển khai khuyến nghị chia làm 2 giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2025; các nhà quản lý giáo dục cần khẩn trương số hóa quy trình kiểm tra và nâng cao năng lực tự chủ học đường.