CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NGOÀI GIỜ LÊN LỚP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NÓI CHUNG VÀ TRƯỜNG PTDTNT NÓI RIÊNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Trong bất cứ hoàn cảnh nào dù thời kì đất nước khó khăn nhất thì sự nghiệp phát triển giáo dục vẫn luôn chú trọng đến giáo dục toàn diện cho HS. Những tư tưởng đó được thể hiện rõ trong nguyên lí: "Học đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với xã hội". Đặc biệt trong giai đoạn đổi mới hiện nay, phương châm giáo dục toàn diện càng được quán triệt mạnh mẽ trong các hoạt động giáo dục theo mục tiêu đào tạo con người Việt Nam XHCN nhằm hình thành và phát triển nhân cách HS.
HĐGDNGLL đã trở thành một phần quan trọng trong chương trình giáo dục ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu về HĐGDNGLL như vai trò, biện pháp quản lý, hình thức tổ chức. Trong sự nghiệp đổi mới giáo dục, lần đầu tiên HĐGDNGLL được chính thức đưa vào chương trình giáo dục của nhà trường phổ thông với yêu cầu thực hiện bắt buộc có sự chỉ đạo từ Bộ Giáo dục và Đào tạo tới các nhà trường. Để triển khai chương trình và sách giáo viên HĐGDNGLL ở trường phổ thông, nhiều tác giả đã đề cập đến các lĩnh vực khác nhau của HĐGDNGLL.
Một số cuốn sách nói về HĐGDNGLL của một số tác giả như: Đặng Vũ Hoạt và Hà Nhật Thăng. Trong cuốn “Giáo dục học”, các tác giả Đặng Vũ Hoạt và Hà Thế Ngữ đã nhấn mạnh vai trò và tác dụng của hình thức hoạt động ngoại khoá, coi hoạt động ngoại khoá là một hình thức dạy học có khả năng tạo hứng thú cho HS, giúp các em mở rộng, nâng cao, khắc sâu kiến thức [9]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong cuốn “Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, sách giáo khoa Lớp 10 Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp”, tác giả Nguyễn Dục Quang cũng nêu rõ: Chương trình giáo dục phổ thông của các nước trong khu vực và trên thế giới đã coi trọng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tế, nội dung chương trình thường tinh giản, tập trung vào các kiến thức, kĩ năng cơ bản và thiết thực, tích hợp được nhiều mặt giáo dục. Hình thức tổ chức dạy và học rất đa dạng [26].
“Sách giáo viên Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp” Lớp 10, 11, 12 nêu đầy đủ, chi tiết mục tiêu, nội dung, cách thức tổ chức HĐGDNGLL, cùng với đó là hướng dẫn cách đánh giá kết quả hoạt động của HS. Nhìn chung trong các nghiên cứu đều nhấn mạnh vai trò của HĐGDNGLL đối với việc phát triển toàn diện học sinh THPT, nhấn mạnh vai trò quan trọng trong quản lý HĐGDNGLL trong các nhà trường. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Khái niệm quản lý "Quản lý là gì?" là câu hỏi mà bất kỳ người học quản lý ban đầu nào cũng cần hiểu và mong muốn lý giải.
Vậy suy cho cùng quản lý là gì? Theo tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc: "Quản lý là sự tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý), trong tổ chức - nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức"[7]. Cũng theo đó, các tác giả còn phân định rõ hơn về hoạt động quản lý: là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo (lãnh đạo) và kiểm tra. Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: QL là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể QL đến tập thể những người lao động nhằm thực hiện được mục tiêu dự kiến [12]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo tác giả Đặng Quốc Bảo, "Hoạt động quản lý là hoạt động bao gồm hai quá trình "quản" và "lý" tích hợp vào nhau; trong đó, "quản" có nghĩa là duy trì và ổn định, "lý" có nghĩa là đổi mới hệ".
Do vậy, người quản lý phải luôn xác định và phải biết điều phối sao cho trong "quản" phải có "lý" và trong "lý" phải có "quản", làm cho trạng thái của hệ thống mình quản lý luôn được ở trạng thái cân bằng động. 12] Theo tác giả Đặng Vũ Hoạt và Hà Thế Ngữ: "Quản lý là một quá trình định hướng, quá trình có mục tiêu. Quản lý một hệ thống là một quá trình tác động đến hệ thống nhằm đạt được những mục tiêu nhất định. Những mục tiêu này đặc trưng cho trạng thái mới của hệ thống mà người quản lý mong muốn"[10, tr.
Từ những nghiên cứu trên, chúng tôi đã rút ra kết luận: Quản lý là những tác động có tổ chức, có định hướng của chủ thể QL đến đối tượng QL nhằm bảo đảm cho sự vận động, phát triển của hệ thống phù hợp với quy luật khách quan, trong đó sử dụng và khai thác có hiệu quả nhất các tiềm năng, các cơ hội để đạt được mục tiêu đã xác định theo ý chí của chủ thể QL. Chức năng quản lý Chức năng QL là hình thức biểu hiện sự tác động có chủ đích của chủ thể QL lên đối tượng QL. Quản lý có các chức năng cơ bản, chức năng cụ thể với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Hiện nay, đa số các nhà khoa học và các nhà QL cho rằng QL có 4 chức năng cơ bản, đó là: - Chức năng lập kế hoạch: Đây là giai đoạn quan trọng nhất của quá trình QL.
Từ trạng thái xuất phát của hệ thống, căn cứ vào mọi tiềm năng đã có và sẽ có, dự báo trạng thái kết thúc của hệ, vạch rõ mục tiêu, nội dung hoạt động và các biện pháp lớn nhỏ nhằm đưa hệ thống đến trạng thái mong muốn vào cuối năm học. - Chức năng tổ chức: Là giai đoạn tổ chức thực hiện kế hoạch đã được xây dựng. Tổ chức là sắp đặt một cách khoa học những yếu tố, bộ phận nhằm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đạt được mục tiêu của kế hoạch. Nếu người QL biết cách tổ chức có hiệu quả, có khoa học thì sẽ phát huy được sức mạnh của tập thể.
- Chức năng chỉ đạo: Là huy động lực lượng vào việc thực hiện kế hoạch, là phương thức tác động của chủ thể QL, điều hành mọi việc nhằm đảm bảo cho hệ vận hành thuận lợi. Chỉ đạo là biến mục tiêu QL thành kết quả, biến kế hoạch thành hiện thực. - Chức năng kiểm tra: Đây là giai đoạn cuối cùng của chu kỳ QL. Giai đoạn này làm nhiệm vụ là đánh giá, kiểm tra, tư vấn, uốn nắn, sửa chữa,… để thúc đẩy hệ đạt được những mục tiêu, dự kiến ban đầu và việc bổ sung điều chỉnh và chuẩn bị cho việc lập kế hoạch tiếp theo.
Kế hoạch Kiểm tra Tổ chức Chỉ đạo Hình 1. Sơ đồ các chức năng quản lý 1. Quản lí nhà trường Trường học là tổ chức GD cơ sở mang tính nhà nước và xã hội, trực tiếp làm công tác GD, đào tạo thế hệ trẻ. Vấn đề cơ bản của QLGD là QL nhà trường, vì nhà trường là cơ sở giáo dục, nơi thực hiện các mục tiêu giáo dục như: bồi dưỡng nhân tài cho đất nước, đào tạo nhân lực, nâng cao dân trí.
Theo tác giả Phạm Minh Hạc: Quản lý nhà trường Việt Nam là thực hiện đường lối của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo với thế hệ trẻ và với từng học sinh [8, tr. 2] Tác giả Đặng Quốc Bảo khi nghiên cứu về quản lý nhà trường đã quan niệm: "Quản lý nhà trường là quản lý một thiết chế vừa có tính sư phạm, vừa có tính kinh tế, trong đó nhà trường trung học phải xác định được sứ mệnh là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đào tạo học sinh trở thành người lớn có trách nhiệm tự lập với ba giấy thông hành đi vào đời là: giấy thông hành học vấn, giấy thông hành kỹ thuật nghề nghiệp và giấy thông hành kinh doanh". Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: QL trường học (nhà trường) là tập hợp những tác động tối ưu của chủ thể QL đến tập thể giáo viên, HS và cán bộ khác, nhằm tận dụng các nguồn dự trữ do nhà nước đầu tư, lực lượng xã hội đóng góp và do lao động xây dựng vốn tự có. Hướng vào việc đẩy mạnh mọi hoạt động của nhà trường mà điểm hội tụ là quá trình đào tạo thế hệ trẻ, thực hiện có chiến lược, mục tiêu và kế hoạch đào tạo, đưa nhà trường tiến lên trạng thái mới [12].
QL nhà trường thực chất là tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể QL lên tất cả các nguồn lực nhằm đẩy mạnh hoạt động của nhà trường theo nguyên lý giáo dục nhằm đạt mục tiêu giáo dục. Do vậy công tác QL giáo dục nói chung, QL nhà trường nói riêng, gồm QL các hoạt động trong nhà trường và QL mối quan hệ giữa nhà trường với xã hội. Bản chất của QL nhà trường là QL hoạt động giảng dạy, hoạt động học tập và các hoạt động giáo dục khác trong nhà trường. Thông qua quá trình QL nhằm tập hợp và tổ chức các hoạt động của GV, HS và các lực lượng khác, cũng như huy động tối đa các nguồn lực giáo dục để nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo trong nhà trường.
Các hoạt động trong nhà trường, bản thân nó đã có tính giáo dục song cần có sự QL, tổ chức chặt chẽ mới phát huy được hiệu quả của bộ máy. Trong lí luận và thực tiễn khẳng định, QL nhà trường gồm hai loại: - QL các lực lượng giáo dục bên ngoài nhà trường nhằm định hướng và tạo điều kiện cho nhà trường hoạt động và phát triển. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - QL các lực lượng giáo dục bên trong nhà trường nhằm cụ thể hóa các chủ trương đường lối, chính sách giáo dục,…thành các kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra để đưa nhà trường đạt các mục tiêu đề ra. Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Theo các tác giả Bùi Sỹ Tụng, Lê Văn Cầu, Nguyễn Dục Quang (2007), Sách HĐGDNGLL dành cho giáo viên lớp 10, 11, 12.
Nxb Giáo dục Hà Nội. HĐGDNGLL là những hoạt động giáo dục được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp.