CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON THEO HÌNH THỨC TỔ CHỨC HỌC DỰ ÁN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Hướng nghiên cứu về hoạt động giáo dục theo hình thức học dự án Phương pháp giáo dục dự án ưu tiên người học, rèn luyện kiến thức và kỹ năng thực tiễn.
Học viên chủ động khám phá tri thức, vận dụng lý thuyết vào thực hành thông qua các nhiệm vụ mở, sáng tạo nên sản phẩm cá nhân. Đây là phương pháp tổ chức hoạt động dạy học được nghiên cứu và áp dụng từ lâu trên thế giới từ bậc mầm non đến đại học ở những mức độ khác nhau. Bản chất của mô hình này là lấy người học làm trung tâm - người học làm chủ toàn bộ quá trình giáo dục và dạy học từ việc đề ra mục tiêu, nội dung, phương pháp, tiến hành hoạt động và trình bày, đánh giá kết quả. Mô hình này phù hợp với xu hướng tiếp cận giáo dục ngày nay, đó là tiếp cận năng lực thay vì tiếp cận mục tiêu, tiếp cận nội dung ở giai đoạn trước.
Nhà giáo dục John Dewey (1859-1952) đề xướng phương pháp giáo dục trải nghiệm. Triết lý của ông nhấn mạnh việc khơi dậy hứng thú học tập, khuyến khích học sinh tự khám phá tri thức, trong đó người thầy đóng vai trò định hướng và hỗ trợ. Clark và Star (1976) đã nêu ra mục đích cụ thể của việc học là: Để tìm kiếm những điều người ta chưa biết; để phát triển khả năng suy nghĩ; để khuyến khích việc học của trẻ; để luyện tập và thực hành; để nhấn mạnh những điểm quan trọng; để thể hiện những mối quan tâm của người học; để phát triển nhận thức của người học; để giúp người học thể hiện cách trình bày; để xây dựng, phát triển mối quan hệ giao tiếp giữa các nhóm người học; để tăng cường khả năng tự đánh giá. Quá trình học tập, theo quan điểm của Carol Blades, không phải là một lộ trình tuyến tính, mà là một vòng xoáy phát triển liên tục.
Hành trình này khởi nguồn từ trải nghiệm thực tiễn, nơi người học vận dụng toàn bộ giác quan để thấu hiểu thế giới. Tiếp đó, họ chuyển sang giai đoạn phân tích, so sánh, đối chiếu kiến thức thu nhận được với chuẩn mực văn hóa đã định hình. Kết quả cuối cùng là khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống. Để tiếp thu tri thức, người học cần chủ động khám 5 phá, tìm tòi, ứng dụng và làm chủ kiến thức.
Đây chính là tinh thần cốt lõi của phương pháp giáo dục tích cực đang được áp dụng rộng rãi trong hệ thống giáo dục hiện đại. Phương pháp học tập dự án minh chứng rõ nét cho quan điểm này, khuyến khích người học tự tìm kiếm, nghiên cứu, và làm sáng tỏ vấn đề một cách sâu sắc. Học sinh sẽ chủ động trong việc thu thập thông tin và xây dựng kiến thức cho riêng mình. Quá trình học tập trở nên chủ động và hiệu quả hơn bao giờ hết.
Mỗi vòng xoáy đều là bước đệm cho sự phát triển toàn diện của người học. Trong tài liệu The Project Methode, Teachers college, Kilpatrick W.H tập trung xây dựng cơ sở lý luận cho phương pháp dạy học này. Phương pháp được sử dụng phổ biến trên toàn thế giới, trong tất cả các ngành học, cấp học với các tên gọi khác nhau như Project Method hay Project -based learning/teaching và với ý nghĩa là một phương pháp giảng dạy có sự tham gia của trẻ trong việc hợp tác, điều tra, giải quyết những nhiệm vụ, bài tập, tình huống gắn liền với thực tế cuộc sống. Tài liệu When is PBL more effective? A meta-synthesis of meta-analyses comparing PBL to conventional classrooms (2009); của Walker, A.
Qua các nghiên cứu, chúng ta thấy rằng việc sử dụng mô hình dạy học theo hình thức học dự án đối với trẻ mầm non có thể được xem như là sự gặp gỡ với bản chất trẻ nhỏ - những đối tượng thích đặt câu hỏi và yêu khám phá. Aral (2010) hay Inan (2007), Masseti (2009) cũng phân tích tác động của dạy học theo hình thức học dự án đến trẻ 6 tuổi trong quá trình nhận thức nói riêng và quá trình phát triển nói chung của trẻ, đặc biệt là các môn học như Toán (số, kích cỡ, hình dạng, thứ tự, tỉ lệ, thời gian.), Khám phá khoa học (nhận thức về xã hội). Hướng nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục theo hình thức học dự án Ở Việt Nam, dạy học theo hình thức học dự án được quan tâm nghiên cứu trong khoảng 10 năm trở lại đây, tuy nhiên các nghiên cứu ban đầu hướng đến việc giới 6 thiệu mô hình dạy học này dưới góc độ lí luận. Từ năm 2005 có nhiều nghiên cứu về quản lý tổ chức theo hình thức tổ chức học dự án ở nhiều phân môn khác nhau.
Đa số các nghiên cứu tập trung vào việc quản lý chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học theo hình thức học dự án và tiến hành thực nghiệm một số chương hoặc một số bài học trong chương trình phổ thông thuộc khoa học tự nhiên nhằm phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động của trẻ…. Dạy học dựa vào dự án vào các bậc học: Vận dụng dạy học dựa vào dự án ở bậc Tiểu học có: Phan Thanh Hà (2014) [8];…cũng khẳng định dạy học dự án tạo cơ hội và hình thành ở trẻ các năng lực cần thiết để học tập qua đó tác giả đưa ra các cách quản lý triển khai các hoạt động dạy học theo dự án cho trẻ tiểu học như tăng cường tính kết nối, xây dựng các dự án phù hợp với năng lực, sở thích của trẻ, tăng cường sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình tổ chức các dự án cho trẻ. Quản lý dạy học dựa vào dự án ở bậc THCS, THPT Trần Văn Thành (2013) [18]; Hà Thị Thúy (2014) [19]; Phạm Hồng Bắc (2013) [2]; Cao Thị Sông Hương (2014) [10]; đã đưa ra các biện pháp quản lý nâng cao năng lực cho giáo viên về chương trình và phương pháp và các bài học theo hình thức dạy học dự án. Ngoài ra, các tác giả đã đã nghiên cứu vận dụng dạy học dựa vào dự án ở bậc Đại học có Nguyễn Thị Thanh Nga (2013) [15]; Nguyễn Thị Phương Loan (2014) [12] và đưa ra các điều kiện để dạy học dự án đạt hiệu quả như nâng cao năng lực của đội ngũ, tăng cường các điều kiện như ứng dụng công nghệ vào quá trình dạy học, huy động sự tham gia của các lực lượng vào quá trình dạy học.
Thomas Markham (2003) đã nhấn mạnh vai trò của quản lý trong việc tạo môi trường hỗ trợ giáo viên triển khai học dự án. Ông đề xuất mô hình quản lý dựa trên sự tham gia của giáo viên, trẻ và cộng đồng, với các bước cụ thể từ lập kế hoạch, thực hiện đến đánh giá kết quả. Buck Institute for Education (2010) đã cung cấp khung lý thuyết PBLWorks, trong đó quản lý tập trung vào việc hỗ trợ giáo viên phát triển dự án, cung cấp tài liệu, và tạo điều kiện để trẻ tham gia vào các dự án thực tế. Larmer, Mergendoller, & Boss (2015) đã nhấn mạnh việc lãnh đạo nhà trường cần thúc đẩy văn hóa học tập sáng tạo, đào tạo giáo viên và cung cấp tài chính cho các hoạt động học dự án.
7 Grant & Branch (2005) đã nghiên cứu về việc sử dụng công nghệ quản lý lớp học và dự án, như phần mềm quản lý học tập trực tuyến (LMS) và các công cụ lập kế hoạch dự án. Tác giả Nguyễn Thị Luyến (2017) – nghiên cứu tổ chức triển khai dạy học dự án trong dạy học học phần “Giáo dục bảo vệ môi trường cho trẻ mầm non” nhằm phát triển năng lực cho sinh viên ngành Giáo dục mầm non [13]. Tác giả xác định những điều kiện từ phía Chương trình và các điều kiện về phượng tiện dạy học hỗ trợ để đảm bảo quá trình triển khai thực hành các dự án cho sinh viên. Nghiên cứu của tác giả Lý Tuyết Ly (2014) về mô hình dạy học dự án (DA) đối với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi tại Cà Mau đã khẳng định tính khả thi và hiệu quả của phương pháp này.
Kết quả cho thấy mô hình DA phù hợp với mục tiêu đổi mới giáo dục mầm non, tôn trọng người học và đáp ứng điều kiện thực tiễn tại địa phương. Bà Lý Tuyết Ly cũng đề xuất phương pháp quản lý hiệu quả, bao gồm huy động tối đa nguồn lực, sự tham gia tích cực của phụ huynh và cộng đồng, đa dạng hóa hoạt động và đổi mới hình thức tổ chức dạy học dự án, nhằm tối ưu hóa hiệu quả giáo dục. Nghiên cứu này góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng giáo dục mầm non tại Cà Mau [14]; Tác giả Lưu Thu Thủy Viện Khoa học Giáo Dục Việt Nam trong bài viết tổng hợp về “Phương pháp dạy học theo hình thức học dự án” đã trình bày cơ sở lý thuyết của hình thức theo hình thức tổ chức học dự án như khái niệm, đặc điểm, mục tiêu, cách thức thực hiện, ưu nhược điểm của hình thức theo hình thức tổ chức học dự án và các nội dung khác. Theo nhận định của tác giả, phương pháp dạy học dự án, dù đã được áp dụng rộng rãi trong các dự án học tập tại các trường đại học Việt Nam, vẫn chưa được nghiên cứu lý luận thấu đáo.
Do đó, hiệu quả thực tiễn còn hạn chế. Để tối ưu hóa phương pháp này, tác giả đề xuất xây dựng kế hoạch bài bản, phù hợp điều kiện cụ thể của từng trường và địa phương. Việc đảm bảo các yếu tố hỗ trợ cũng là điều kiện tiên quyết cho thành công của mô hình dạy học dự án. Lưu Minh Hường (2017) – nghiên cứu đánh giá hiệu quả việc sử dụng hình thức dạy học theo hình thức học dự án tại trường mầm non [11] từ đó đưa ra cách thức quản lý như nâng cao năng lực của đội ngũ, xây dựng các tiêu chí đánh giá tính hiệu quả của hình thức dạy học theo dự án.
8 Tác giả Nguyễn Tuấn Vĩnh, Tạ Thị Kim Nhung, Lê Thị Nhung giới thiệu về hình thức dạy học theo hình thức học dự án và sự phù hợp của nó đối với quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và định hướng vận dụng hình thức dạy học này trong giáo dục mầm non [21]. Nghiên cứu của Phạm Thị Yến cũng tập trung trình bày về phương pháp theo hình thức tổ chức học dự án và giáo dục kỹ năng giải quyết vấn đề cho trẻ mẫu giáo thông qua dạy học theo tiếp cận dự án [22].